Ин сӯра « алохлос » бқўли баъзе муфассирон ?маккейаст , ба Маккаи фурӯи омада ,у бқўли баъзе ба Мадинаи фурӯи омада . Чаҳор оятаст , понздаҳи калима , чиҳил ва на ҳарф ва дарин сӯра на носихаст ва на мансӯх . Ва хабар дурустаст ки Мустафо ( с ) гуфт : « ҳар ки сӯраи қул ҳўи аллоҳ аҳад бархонад , чунонаст ки як се як қуръон хонд » .

این سورة «الاخلاص» بقول بعضی مفسّران مکّی است، به مکّه فرو آمده، و بقول بعضی به مدینه فرو آمده. چهار آیت است، پانزده کلمه، چهل و نه حرف و درین سوره نه ناسخ است و نه منسوخ. و خبر درست است که مصطفی (ص) گفت: «هر که سوره قل هو اللَّه احد برخواند، چنانست که یک سه یک قرآن خواند».

Асҳоби таҳқиқу аҳл маъонӣ гуфтанд : ин аз баҳр он гуфт ки ҷумлаи улӯми қуръони се қисмаст : як қисм аз он зикр тавҳидасту сифоти аллоҳи ъзи шаъна , дигари қисми овомир ва навоҳӣ ки аз таколиф шаръаст . Сдигри қисми қасаси анбёءу фунуни мавоъиз . Ва ин сӯра « алохлос » муштамиласт бар муҷарради тавҳиду зикри сифоти аллоҳ . Пас дар зимни ин сӯраи сулси улӯм қуръонаст бар тариқи иҷмол . Азин ҷиҳат гуфт : « ҳар ки ин сӯра бархонад , савоб вай чандонаст ки сулс қуръон бархонад » . Ва рӯй ани абии алдрдоءи ан алнабӣ ( с ) : « أи иъҷзи аҳдкми ани иқрأи сулси алқуръони фии лайла » ? қиллат : ё расӯли аллоҳи ман итиқи злк ? ! қол : « ақрؤо : қул ҳўи аллоҳи أҳди ?фонаи иъдли сулси алқуръон » .

اصحاب تحقیق و اهل معانی گفتند: این از بهر آن گفت که جمله علوم قرآن سه قسم است: یک قسم از آن ذکر توحید است و صفات اللَّه عزّ شأنه، دیگر قسم اوامر و نواهی که از تکالیف شرع است. سدیگر قسم قصص انبیاء و فنون مواعظ. و این سورة «الاخلاص» مشتملست بر مجرّد توحید و ذکر صفات اللَّه. پس در ضمن این سوره ثلث علوم قرآن است بر طریق اجمال. ازین جهت گفت: «هر که این سورة برخواند، ثواب وی چندانست که ثلث قرآن برخواند». و روی عن ابی الدّرداء عن النّبی (ص): «أ یعجز احدکم ان یقرأ ثلث القرآن فی لیلة»؟ قلت: یا رسول اللَّه من یطیق ذلک؟! قال: «اقرؤا: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فانّه یعدل ثلث القرآن».

Ва ани абии ҳрираҳ : ан алнабӣ ( с ) самъи рҷлои иқрأи қул ҳўи аллоҳи أҳди Фқол : « ваҷабат » . Қиллат : мо ваҷабат ? қол : « алҷнаҳ » !

و عن ابی هریرة: انّ النّبی (ص) سمع رجلا یقرأ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فقال: «وجبت». قلت: ما وجبت؟ قال: «الجنّة»!

Ва қол ( с ) : « ман ?ераади ани иноми алии фаррошаи фаноами алии ямина , сами қрأи моӣаҳи мара : қул ҳўи аллоҳи أҳд . Азои кони явми алқёмаҳи иқўли ?лаи алрб : « ё абдии адхли алии иминки алҷнаҳ » .

و قال (ص): «من اراد ان ینام علی فراشه فنام علی یمینه، ثمّ قرأ مائة مرّة: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ. اذا کان یوم القیامة یقول له الرّبّ: «یا عبدی ادخل علی یمینک الجنّة».

Ва қоли инс : ани рҷлои қол : ё расӯли аллоҳи ании аҳби ҳзаҳи алсўраҳ : қул ҳўи аллоҳи أҳд . Қол : « ани ҳбки Аёҳо идхлки алҷнаҳ » .

و قال انس: انّ رجلا قال: یا رسول اللَّه انّی احبّ هذه السّورة: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ. قال: «انّ حبّک ایّاها یدخلک الجنّة».

Ва ани саҳли бен саъди қол : ҷоءи раҷули ило алнабӣ ( с ) Фшкои илайҳи алФқру зиқи алмъош . Фқоли ?лаи расӯли аллоҳ ( с ) : « азои дахлати битки Фслми ани кони фӣаи аҳад ,у ани лами икни фӣаи аҳади Фслми алӣу ақрأ : қул ҳўи аллоҳи أҳди мараи воҳида » . ФФъли алрҷли Фأдри аллоҳи алайҳи рзқои аФози алайҳи ҷирона .

و عن سهل بن سعد قال: جاء رجل الی النّبی (ص) فشکا الیه الفقر و ضیق المعاش. فقال له رسول اللَّه (ص): «اذا دخلت بیتک فسلّم ان کان فیه احد، و ان لم یکن فیه احد فسلّم علیّ و اقرأ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ مرّة واحدة». ففعل الرّجل فأدرّ اللَّه علیه رزقا افاض علیه جیرانه.

Ва ани ҷрири бен абди аллоҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман қрأи қул ҳўи аллоҳи أҳди ҳайни идхли манзалаи нафти алФқри ани аҳли злки алмнзлу алҷирон » .

و عن جریر بن عبد اللَّه قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حین یدخل منزله نفت الفقر عن اهل ذلک المنزل و الجیران».

Ва ани инси бен молики қол : кнои маъаи расӯли аллоҳ ( с ) бтбўки Фтлъти алшмси бзёءу шуъоъу нури лами арҳо талъати Фимои мзӣ . Фотии Ҷабраили расӯли аллоҳ ( с ) .

و عن انس بن مالک قال: کنّا مع رسول اللَّه (ص) بتبوک فطلعت الشّمس بضیاء و شعاع و نور لم ارها طلعت فیما مضی. فاتی جبرئیل رسول اللَّه (ص).

Фқол : « ё Ҷабраили молӣ арӣ алшмси алиўми талъати бзёءу нуру шуъоъи лами арҳо талъати Фимои мзӣ » . Қол : зоки ани Муъовияи бен абии Муъовияи аллисии моти болмдинаҳи алиўми Фбъси аллоҳи илайҳи сабъин алифи малики ислўни алайҳ . Қол : «у Бами злк » ? қол : кони иксри қроءтаҳи қул ҳўи аллоҳи أҳди боллилу алнҳору фии ммшоаҳу қиёмау қуудаи Фҳли лак ё расӯли аллоҳи ани ақбзи лаки аларзи Фтслии алайҳ ? қол : « нъм » . Фаслии алайҳи сами рҷъ .

فقال: «یا جبرئیل مالی اری الشّمس الیوم طلعت بضیاء و نور و شعاع لم ارها طلعت فیما مضی». قال: ذاک انّ معاویة بن ابی معاویة اللّیثی مات بالمدینة الیوم فبعث اللَّه الیه سبعین الف ملک یصلّون علیه. قال: «و بم ذلک»؟ قال: کان یکثر قراءته قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ باللّیل و النّهار و فی ممشاه و قیامه و قعوده فهل لک یا رسول اللَّه ان اقبض لک الارض فتصلّی علیه؟ قال: «نعم». فصلّی علیه ثمّ رجع.

Ва ани абии бен каъби қол : сӣл алнабӣ ( с ) ани савоби қул ҳўи аллоҳи أҳд . Фқол : « ман қрأи қул ҳўи аллоҳи أҳди тносри алхири алии мФрқи раъсаи ман Аннани алсмоءу нзлти алайҳи алскинаҳу ғшитаҳи алрҳмаҳу ?лаи дуӣ ҳавли алършу назари аллоҳи илои қорӣҳои Флои исأлаҳи шиӣои алои эътоа Аёау иҷълаҳи фии клоءтаҳу ҳрзаҳ » .

و عن ابی بن کعب قال: سئل النّبی (ص) عن ثواب قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ. فقال: «من قرأ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تناثر الخیر علی مفرق رأسه من عنان السّماء و نزلت علیه السّکینة و غشیته الرّحمة و له دویّ حول العرش و نظر اللَّه الی قارئها فلا یسأله شیئا الّا اعطاه ایّاه و یجعله فی کلاءته و حرزه».

Ва ани ҷобири қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « ман қрأи қул ҳўи аллоҳи أҳди фии кули явми хумсин мараи навадӣ явми алқёмаҳи ман қабра : ё модҳи аллоҳи Қуми Фодхли алҷнаҳ .

و عن جابر قال: قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فی کلّ یوم خمسین مرّة نودی یوم القیامة من قبره: یا مادح اللَّه قم فادخل الجنّة.

Ва ани ибни аббоси ан алнабӣ ( с ) қол : « алои адлкми алии калимаи тнҷикми ман алошроки биллоҳи тқрؤни қул ҳўи аллоҳ أҳд ъанд мномкм » .

و عن ابن عباس عن النّبی (ص) قال: «الا ادلّکم علی کلمة تنجیکم من الاشراک باللّه تقرؤن قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ عند منامکم».

Аммо сабаби нузули ҳзаҳи алсўраҳи фии қавли мақотилу қтодаҳу алзҳок : ани насаи ман алиҳўди ҷоءўои илои расӯли аллоҳ ( с ) Фқолўо : сафи лнои рбк ? ?фони аллоҳи анзли наътаи фии алтўроаҳ , Фохбрнои ман эй шайъи ءи ҳў ва ман эй ҷинси ҳўу ҳилли иأклу ҳилли ишрбу ммни врси алднё ва ман иўрсҳо ? Фонзли аллоҳи ъзу ҷл : қул ҳўи аллоҳи أҳду қил : ани мушрикии Қурайши қолўо : ллнбӣ ( с ) : ансби лнои рбки Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алсўраҳ . Ва ани ибни аббоси ани вФди Наҷрони қдмўои алии расӯли аллоҳ ( с ) Фиҳми алсиду алъоқб , Фқолўои ллнбӣ ( с ) : сафи лнои рбки ман эй шайъи ءи ҳў ? Фқол алнабӣ ( с ) : « ани рабии лӣси ман шайъи ءу ҳўи бойени ман алошёء » . Фонзли аллоҳи ъзу ҷл : қул ҳўи аллоҳи أҳд .

امّا سبب نزول هذه السّورة فی قول مقاتل و قتادة و الضّحاک: انّ ناسا من الیهود جاءوا الی رسول اللَّه (ص) فقالوا: صف لنا ربّک؟ فانّ اللَّه انزل نعته فی التّوراة، فاخبرنا من ایّ شی‌ء هو و من ایّ جنس هو و هل یأکل و هل یشرب و ممّن ورث الدّنیا و من یورثها؟ فانزل اللَّه عزّ و جلّ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ و قیل: انّ مشرکی قریش قالوا: للنّبی (ص): انسب لنا ربّک فانزل اللَّه هذه السّورة. و عن ابن عباس انّ وفد نجران قدموا علی رسول اللَّه (ص) فیهم السّیّد و العاقب، فقالوا للنّبی (ص): صف لنا ربّک من ایّ شی‌ء هو؟ فقال النّبی (ص): «انّ ربّی لیس من شی‌ء و هو باین من الاشیاء». فانزل اللَّه عزّ و جلّ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ.

Ва тсмии ҳзаҳи алсўраҳи насаби алрби субҳонау фии алҳдиси сҳбаҳи сбъўни алифи малики клмои мрўои боҳилли смоءи сأлўҳми ъмои мъҳми Фқолўо : насабаи алрби субҳона . Ва лои фарқи байни алвоҳаду алоҳд , идли алайҳи қроءаҳи абди аллоҳи бен масъӯд : қул ҳўи аллоҳи أҳд . Ва қил : « воҳид » бсФотаҳ « аҳад » бзотаҳ . Ва қил : алоҳди бмънии алаввали лонаи аввали алошёءу собиқи алкул ,у аслаи вҳди қалбати воўаҳи ҳамзау аксари мо иқол « аҳад » фии алҷҳди кқўлҳм : лӣси фии ?илдор « аҳад »у лои ишбҳаҳ « аҳад » ,у аксари мо иқоли воҳиди фии алосботи кқўлҳм : раъйати рҷлои воҳдо ,у лои иқоли раҷул « аҳад »у қил : алоҳди ҳўи алмтФрди боиҷоди алмФқўдоту алмтўҳди бозҳори алхФёт .

و تسمّی هذه السّورة نسب الرّبّ سبحانه و فی الحدیث صحبه سبعون الف ملک کلّما مرّوا باهل سماء سألوهم عمّا معهم فقالوا: نسبة الرّب سبحانه. و لا فرق بین الواحد و الاحد، یدلّ علیه قراءة عبد اللَّه بن مسعود: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ. و قیل: «واحد» بصفاته «احد» بذاته. و قیل: الاحد بمعنی الاوّل لانّه اوّل الاشیاء و سابق الکلّ، و اصله وحد قلبت واوه همزه و اکثر ما یقال «احد» فی الجحد کقولهم: لیس فی الدّار «احد» و لا یشبهه «احد»، و اکثر ما یقال واحد فی الاثبات کقولهم: رأیت رجلا واحدا، و لا یقال رجل «احد» و قیل: الاحد هو المتفرّد بایجاد المفقودات و المتوحّد باظهار الخفیّات.

Аллоҳи алсмди қоли ибни аббос : « алсмд » алсиди алзии тноҳии сؤддаҳу исмди илайҳи болҳўоӣҷ эй иқсд . Самади самадае қасди наҳва . Ва кули мсмти лои ҷўФ ?ла ъанд алъараби самад . Фқоли алмФсрўн : алзии лои иأклу лои ишрб . Ва қоли қтодаҳ : « алсмд » : албоқии баъди халқа . Ва қоли Саиди бен ҷбир : ҳўи алкомли фии ҷамеъи сифотау афъола . Ва қоли ъкрмаҳ : « алсмд » : алзии лӣси фавқа « аҳад »у ҳўи қавли алӣ ( ъ ) .

اللَّهُ الصَّمَدُ قال ابن عباس: «الصَّمَدُ» السّیّد الّذی تناهی سؤدده و یصمد الیه بالحوائج ای یقصد. صمد صمده ای قصد نحوه. و کلّ مصمت لا جوف له عند العرب صمد. فقال المفسّرون: الّذی لا یأکل و لا یشرب. و قال قتادة: «الصَّمَدُ»: الباقی بعد خلقه. و قال سعید بن جبیر: هو الکامل فی جمیع صفاته و افعاله. و قال عکرمة: «الصَّمَدُ»: الّذی لیس فوقه «احد» و هو قول علی (ع).

Ва қоли Ассадӣ : ҳўи алмқсўди илайҳи фии алҳавоъиҷу алмстғос ба ъанд алмсоӣб . Ва қоли ҷаъфар : алзии лами иъти халқаи ман маърифатаи алои алосму алсФаҳ . Ва ани ҷаъфари аизо : « алсмд » : хумсаи аҳрФ , ФололФи далели алии аҳдитаҳ ,у алломи далели алии алҳитаҳ ,у ҳумои мдғмони лои изҳрони алии аллсону изҳрони фии алкитоба . Фдли злки алии ани аҳдитаҳу алуҳиятаи хФиаҳи лои тдрки болҳўосу лои тқоси болнос , ФхФоؤаҳи боллФзи далели алии ани алъқўли лои тдркаҳу лои тҳит ба уламоу зуҳӯраи фии алкитобаи далели алии анаи изҳри алии қулӯби алъорФину ибдўи лои айни алмҳбини фии дори ассалом . Ва алсоди далели алии садақаи Фўъдаҳи сидқу қавлаи сидқу фаълаи сидқ ,у дуои ибодаи илои алсдқ . Ва алмими далели алии малакаи Фҳўи алмалики алии алҳқиқаҳ ,у алдоли алломаи давомаи фии абдитаҳу азлитаҳ . Қавла : лами ялади нафии алоўлоду алсоҳбаҳ ,у лами иўлди нафии алўолдин ,у қадами зикри лами ялади лони ман алкФори ман адъии ани ?лаи влдоу лами идъ « аҳад » анаи мавлуд . Ва қил : лами ялади Фиўрсу лами иўлди Фўрс .

و قال السّدیّ: هو المقصود الیه فی الحوائج و المستغاث به عند المصائب. و قال جعفر: الّذی لم یعط خلقه من معرفته الّا الاسم و الصّفة. و عن جعفر ایضا: «الصَّمَدُ»: خمسة احرف، فالالف دلیل علی احدیّته، و اللّام دلیل علی الهیّته، و هما مدغمان لا یظهران علی اللّسان و یظهران فی الکتابة. فدلّ ذلک علی انّ احدیّته و الوهیّته خفیّة لا تدرک بالحواس و لا تقاس بالنّاس، فخفاؤه باللّفظ دلیل علی انّ العقول لا تدرکه و لا تحیط به علما و ظهوره فی الکتابة دلیل علی انّه یظهر علی قلوب العارفین و یبدو لا عین المحبّین فی دار السّلام. و الصّاد دلیل علی صدقه فوعده صدق و قوله صدق و فعله صدق، و دعا عباده الی الصّدق. و المیم دلیل علی ملکه فهو الملک علی الحقیقة، و الدّال علامة دوامه فی ابدیّته و ازلیّته. قوله: لَمْ یَلِدْ نفی الاولاد و الصّاحبة، وَ لَمْ یُولَدْ نفی الوالدین، و قدّم ذکر لَمْ یَلِدْ لانّ من الکفّار من ادّعی انّ له ولدا و لم یدّع «احد» انّه مولود. و قیل: لَمْ یَلِدْ فیورث وَ لَمْ یُولَدْ فورث.

Ва лами икни ?лаи кФўои أҳди қрأи Ҳамза « кФўо » сокинаи алФоءи мҳмўзаҳ ,у қрأи ҳФси ани ъосми бзми алФоءи ман ғайри ҳамз ,у қрأи алохрўни бзми алФоءи мҳмўзо ва кулҳо луғоти саҳеҳа . Ва алкФўءу алкФии ءи воҳид ,у ҳўи алмислу алнзир , ва манеҳ алмкоФأаҳу қил : каффаи алмизони аслҳо ман алмкоФоаҳи Фшддту касрати комаи қолўо : ллҳзоҳзи иқол : кФоءи алмизону ткФأи азои рҷҳти аҳадии кФтиаҳу шолат .

وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ قرأ حمزة «کفوا» ساکنة الفاء مهموزة، و قرأ حفص عن عاصم بضمّ الفاء من غیر همز، و قرأ الآخرون بضمّ الفاء مهموزا و کلّها لغات صحیحة. و الکفوء و الکفی‌ء واحد، و هو المثل و النّظیر، و منه المکافأة و قیل: کفّة المیزان اصلها من المکافاة فشدّدت و کسرت کما قالوا: للحظاحظ یقال: کفاء المیزان و تکفّأ اذا رجحت احدی کفّتیه و شالت.

Ва фии алҳдис : « тазалзули аларз ҳатто ткФأи боҳлҳо » .

و فی الحدیث: «تزلزل الارض حتّی تکفأ باهلها».

Ва фии алоиаҳи тақдиму таъхир . Тақдира :у лами икни ?лаи аҳад « кФўо » . Қоли мақотил : қоли мшркўи алъараб : алмлоӣкаҳи бенот аллоҳ «у қолати алиҳўди ъзири ибни аллоҳу қолати алнсорӣ : алмсиҳи ибни аллоҳ » Фокзбҳми аллоҳу нафии ани зотаи алўлодаҳу алмисл .

و فی الآیة تقدیم و تأخیر. تقدیره: وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ احد «کُفُواً». قال مقاتل: قال مشرکو العرب: الملائکة بنات اللَّه «و قالت الیهود عزیر ابن اللَّه و قالت النّصاری: المسیح ابن اللَّه» فاکذبهم اللَّه و نفی عن ذاته الولادة و المثل.

Ва фии алхбри алсҳиҳи ани абии ҳрираҳи ан алнабӣ ( с ) қол : қоли аллоҳи ъзу ҷл : « кзбнии ибни одаму лами икни ?лаи злк ,у штмнӣу лами икни ?лаи злк . Фомои такзиба Аёӣ Фиқўл : лни иъиднии комаи бадонеу лӣси аввали алхлқи боҳўни алии ман аъодтаҳ ва аммо шатма Аёӣ , Фқўлаҳ : атхзи аллоҳи влдо ,у анои алоҳди алсмди лами ?иладу лами авваладу лами икни лии кФўои аҳад » .

و فی الخبر الصّحیح عن ابی هریرة عن النّبی (ص) قال: قال اللَّه عزّ و جلّ: «کذّبنی ابن آدم وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ ذلک، و شتمنی وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ ذلک. فامّا تکذیبه ایّای فیقول: لن یعیدنی کما بدانی و لیس اوّل الخلق باهون علیّ من اعادته و اما شتمه ایّای، فقوله: اتّخذ اللَّه ولدا، و انا الاحد الصّمد لم الد و لم اولد و لم یکن لی کفوا احد».