Қавлаи таъолӣ : бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими исми азизи шаҳдати алоФўоаҳи болоӣаҳ . Ва нутқати алолсни бнъмоӣаҳ ,у талошат улқулуб ъанд ҷалоли султонау ъзи сноӣаҳ . Ва фаняти алорўоҳу билети алошбоҳи шўқои илои лқоӣаҳ . Флои зарраи ман алмўҷўдоти фии арзау смоӣаҳ , алоу ҳаии ташаҳҳуди бҷмоли сифотау ҷалоли асмоӣаҳ , кули азизи ъзи Фбодноӣаҳ ,у кули залили зли Фбоқсоӣаҳ .

قوله تعالی: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اسم عزیز شهدت الافواه بآلائه. و نطقت الالسن بنعمائه، و تلاشت القلوب عند جلال سلطانه و عزّ سنائه. و فنیت الارواح و بلیت الاشباح شوقا الی لقائه. فلا ذرّة من الموجودات فی ارضه و سمائه، الّا و هی تشهد بجمال صفاته و جلال اسمائه، کلّ عزیز عزّ فبادنائه، و کلّ ذلیل ذلّ فباقصائه.

Алхлқи арзаи тасхираи байни абқоӣаҳу аФноӣаҳу асъодаҳу ашқоӣаҳ , Флои васлу лои ҳиҷру лои хайру лои шару лои ҳлўу лои мару лои имону лои куфру лои тайу лои нашр , алои бородтаҳу мшитаҳу қзоӣаҳ , «у ллаҳи алأсмоءи алҳснии Фодъўаҳи баҳоу зрўои аллазӣнаи илҳдўни фии أсмоӣаҳ » .

الخلق عرضة تسخیره بین ابقائه و افنائه و اسعاده و اشقائه، فلا وصل و لا هجر و لا خیر و لا شرّ و لا حلو و لا مرّ و لا ایمان و لا کفر و لا طیّ و لا نشر، الّا بارادته و مشیّته و قضائه، «وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنی‌ فَادْعُوهُ بِها وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی أَسْمائِهِ».

эй роҳи талаби ҳақиқат ! чаҳ роҳӣ ки қадамҳои дӯстон дар ту вола шуд ? ! эй оташи муҳаббати ҳақ ! чаҳ оташӣ ки ҷонҳои азизони туро ҳизум шуд ? ! эй қибла « бисмии аллоҳ » ! чаҳ қиблае ки ҳар ки рӯй дар ту оварад дамор аз ҷон ва рӯонаш баровардӣ . Он кадом диласт ки оташи хонаи ҳасрат ту нест ? ! он кадом ҷонаст ки дар мхлби бози қаҳр ту нест ?

ای راه طلب حقیقت! چه راهی که قدمهای دوستان در تو واله شد؟! ای آتش محبّت حقّ! چه آتشی که جانهای عزیزان ترا هیزم شد؟! ای قبله «بِسْمِ اللَّهِ»! چه قبله‌ای که هر که روی در تو آورد دمار از جان و روانش برآوردی. آن کدام دلست که آتش خانه حسرت تو نیست؟! آن کدام جانست که در مخلب باز قهر تو نیست؟

Азизи ҷонӣ бояд ки ӯро бар асрор « бисмии аллоҳ » ашрофӣ диҳанд , як шзиаҳ аз ҳақиқати ин ном бар конгресси тавр таҷаллӣ кард тибқи тибқ аз вай мешикофт , ва аз ҳам фурӯ мерехт , то дар олами зарраи зарраи гашт , гуфто : подшоҳо агар санги сиёҳи тоқати ин ном доштӣ худ дар бадви вуҷӯди амонат қабул кардӣ . Ореи кӯҳ бо салобат бар натофт ва тоқат надошт ва дилҳои зуъафои ин уммат бартофт ва қабул кард . эй ҷавонмард ! на он дилҳо мегӯям ки клисёии ширку шаҳват буд , дилҳои боргирони ҳазрат султон мегӯям ,у бори гири султон касе буд ки дар ҳамаи авқоту ҳолот агар ғарқаи лутфу ато буд ё хастаи тири бало , бози гашти ваии ҷуз бо ҳазрат рубубият набӯд , ҳама ӯро донад , ҳама ӯро хонд , қиссаи ниёзи худ бадв бардорад , аз ҳўоҷсу всоўси астъозт буи кунад , инаст ки раб Алъоламин мегуяд : қул أъўзи брби аннос эй أъўзи брби анноси ман шари алҷнаҳу аннос эй Муҳамад ! бандагонамро бигӯ то чун аз шари деву мардум фарёд хоҳанд , бмн хоҳанд , ва бо даргоҳ ман гурезанд ки ҷузи даргоҳи ман эшонро паноҳ нест ,у хастагии эшонро марҳами ҷуз аз фазл мо нест . Ҳар ҷо ки дар олам дарвешӣаст хастаи ҷурмӣ , дармонда дар дасти хасмӣ , мо мавлои аўӣим ҳар ҷо ки хароб умрӣаст , муфлиси рӯзгорӣ , мо харидори аўоим ҳар ҷо ки сӯхта Эйаст , бихўдӣ , лофи занандае , бехабарӣ , мо шодии ҷони аўоим ҳар ҷо ки зорндаҳи ист аз хаҷалӣ , сар фурӯ гузорандае аз бе касе , мо бурҳони аўӣим .

عزیز جانی باید که او را بر اسرار «بِسْمِ اللَّهِ» اشرافی دهند، یک شظیة از حقیقت این نام بر کنگره طور تجلّی کرد طبق طبق از وی میشکافت، و از هم فرو میریخت، تا در عالم ذرّه ذرّه گشت، گفتا: پادشاها اگر سنگ سیاه طاقت این نام داشتی خود در بدو وجود امانت قبول کردی. آری کوه با صلابت بر نتافت و طاقت نداشت و دلهای ضعفای این امّت برتافت و قبول کرد. ای جوانمرد! نه آن دلها میگویم که کلیسیای شرک و شهوت بود، دلهای بارگیران حضرت سلطان می‌گویم، و بار گیر سلطان کسی بود که در همه اوقات و حالات اگر غرقه لطف و عطا بود یا خسته تیر بلا، باز گشت وی جز با حضرت ربوبیّت نبود، همه او را داند، همه او را خواند، قصّه نیاز خود بدو بردارد، از هواجس و وساوس استعاذت بوی کند، اینست که ربّ العالمین می‌گوید: قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ای أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مِنْ شَرِّ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ ای محمد! بندگانم را بگو تا چون از شرّ دیو و مردم فریاد خواهند، بمن خواهند، و با درگاه من گریزند که جز درگاه من ایشان را پناه نیست، و خستگی ایشان را مرهم جز از فضل ما نیست. هر جا که در عالم درویشی است خسته جرمی، درمانده در دست خصمی، ما مولای اوئیم هر جا که خراب عمری است، مفلس روزگاری، ما خریدار اوایم هر جا که سوخته‌ای است، بیخودی، لاف زننده‌ای، بی خبری، ما شادی جان‌ اوایم هر جا که زارنده ایست از خجلی، سر فرو گذارنده‌ای از بی کسی، ما برهان اوئیم.

Наът мо чист ? фарши фазли ббод афкандан , дар турбати ифлоси тухм бар парокандан , дар бодияи бихўдии ҷӯй ҷӯад кандан , бар лаби ҷӯии эҳсони боғи дӯстии куштан ! се ҷойгоҳи дарин сӯраи худро ҷли ҷалолаи ббндгон азоФт кард ,у номи худ Фрономи эшон пайваст . Гуфт : брби анноси малики анноси إлаҳи анноси дорандау прўронндаҳи шумо манам , подшоҳу кордону корсози шумо манам , худованди раҳнамои длгшои шумо манам . Гоҳ гуяд ҷли ҷалола : шмоӣиди бандагони ман , гоҳ гуяд : манам худованди шумо . Чаҳ кароматаст бандагонро бузургвортар аз он ки худ гуяд бҷлоли ъзи хеш ки : шумо он манед ва ман он шумо ! ! банда чун бад-ӣн мақом раседу қадами барин бисоти қурби ниҳод , тавфиқи мувофиқу саодати мусоид ӯ гардад , дасти ағёр аз ӯ кӯтоҳ шавад , васвоси хнос аз шуъоъи шамъи шавқ ӯ бигурезад , султони муҳаббат дар сарои хос ӯ нузул кунад . Осору анвори лутфи аллоҳ бар ҳол ӯ зоҳир шавад то ҳар ки дар нигарад , донад ки навохта фазл ӯсту афрӯхтаи лутф ӯ .

نعت ما چیست؟ فرش فضل بباد افکندن، در تربت افلاس تخم بر پراکندن، در بادیه بیخودی جوی جود کندن، بر لب جوی احسان باغ دوستی کشتن! سه جایگاه درین سوره خود را جلّ جلاله ببندگان اضافت کرد، و نام خود فرانام ایشان پیوست. گفت: بِرَبِّ النَّاسِ مَلِکِ النَّاسِ إِلهِ النَّاسِ دارنده و پروراننده شما منم، پادشاه و کاردان و کارساز شما منم، خداوند رهنمای دلگشای شما منم. گاه گوید جلّ جلاله: شمائید بندگان من، گاه گوید: منم خداوند شما. چه کرامت است بندگان را بزرگوارتر از آن که خود گوید بجلال عزّ خویش که: شما آن من‌اید و من آن شما!! بنده چون بدین مقام رسید و قدم برین بساط قرب نهاد، توفیق موافق و سعادت مساعد او گردد، دست اغیار از او کوتاه شود، وسواس خنّاس از شعاع شمع شوق او بگریزد، سلطان محبّت در سرای خاصّ او نزول کند. آثار و انوار لطف اللَّه بر حال او ظاهر شود تا هر که در نگرد، داند که نواخته فضل اوست و افروخته لطف او.

фасл

فصل

Рӯй абӯи ҳрираҳ : қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « аърбўои алқуръону алтмсўои ғроӣбаҳ , ?фони аллоҳи иҳби ани иърб » .

روی ابو هریرة: قال: قال رسول اللَّه (ص): «اعربوا القرآن و التمسوا غرائبه، فانّ اللَّه یحبّ ان یعرب».

Ва қоли аллоҳи ъзу ҷл : ва ман иؤти алҳкмаҳи Фқди أўтии хирои ксиро яъне : тафсири алқуръон . Ва қоли муҷоҳид : аҳби алхлқи илои аллоҳи аълмҳми бмои анзл . Ва қоли ибни аббос : тафсири алқуръони алии арбаъаи авҷа : тафсири иълмаҳи алълмоء ,у тафсири тарофаи алъараб ,у тафсири лои иъзри аҳади бҷҳолтаҳ , яъне : ман алҳлол ваулҳаром ,у тафсири лои иълми таъвилаи алои аллоҳ , ман адъии илмаи Фҳўи каззоб . Муфассир дигарасту ҳокии тафсири дигар , на ҳар ки ҳикоят кунад аз гуфт муфассирон ӯро расад ки худ тафсир кунад . Хилофаст миёни уламо ки ҳар олимиро расад ки қуръонро тафсир кунад бзоти хеш ё на ? қавмӣ гуфтанд : ҳеҷ касро нарасад ва агар чаҳ фоиқу фозил буду аҳкому адиллаи шиносад ,у ахбор ва осор донад балки аз тафсири он бояд гуфт ки аз расӯли худо ( с ) ҳикоят карданд , ё аз саҳоба ки дар нузули қуръон ҳозир буданд , ё аз тобеъин ки аз саҳоба шуниданд ва гирифтанду ҳуҷҷати ин қавм онаст ки Мустафо ( с ) гуфт : « ман Фсри алқуръони брأиаҳи Фособи Фқди ахтأ » .

و قال اللَّه عزّ و جلّ: وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً یعنی: تفسیر القرآن. و قال مجاهد: احبّ الخلق الی اللَّه اعلمهم بما انزل. و قال ابن عباس: تفسیر القرآن علی اربعة اوجه: تفسیر یعلمه العلماء، و تفسیر تعرفه العرب، و تفسیر لا یعذر احد بجهالته، یعنی: من الحلال و الحرام، و تفسیر لا یعلم تأویله الّا اللَّه، من ادّعی علمه فهو کذّاب. مفسّر دیگرست و حاکی تفسیر دیگر، نه هر که حکایت کند از گفت مفسّران او را رسد که خود تفسیر کند. خلافست میان علما که هر عالمی را رسد که قرآن را تفسیر کند بذات خویش یا نه؟ قومی گفتند: هیچ کس را نرسد و اگر چه فائق و فاضل بود و احکام و ادلّه شناسد، و اخبار و آثار داند بلکه از تفسیر آن باید گفت که از رسول خدا (ص) حکایت کردند، یا از صحابه که در نزول قرآن حاضر بودند، یا از تابعین که از صحابه شنیدند و گرفتند و حجّت این قوم آنست که مصطفی (ص) گفت: «من فسّر القرآن برأیه فاصاب فقد اخطأ».

Ва қавмӣ гуфтанд : ҳар ки адабӣ дорад васеъу фазлии тамом , ӯро расад ки қуръон тафсир кунад ,у ҳуҷҷат эшон инаст ки раб алъзаҳ гуфт : китоби أнзлноаҳи إлики мубораки лидбрўои оётау литзкри أўлўои алأлбоб аммо муҳаққиқон гуфтанд : ин ҳар ду мазҳаби сари бғлўу тақсири боз май наад , ҳар ки бар манқӯли муҷаррад ақтсор кунад Фқди тарки ксирои ммои иҳтоҷи илайҳ . Ва ҳар ки ҷоӣз дорад ҳар касеро ки дар илми тафсир хавз кунад Фқди арзаи ллтхлиту лами иътбри ҳқиқаҳи қавла : лидбрўои оётау литзкри أўлўои алأлбоб . Пас касеро расад ки дар тафсир хавз кунад ки ӯро даҳ илми ҳосил буд . Илми луғату илми иштиқоқу илми наҳву илми қроءту илми сайру илми ҳадису илми усӯли фиқҳу илми аҳкому илми муомилау илми мавҳибат . Чун ин даҳ илм ҳосил шуд , аз он берун шуд ки : « Фсри алқуръони брأиаҳ » , пас ӯро расад ки қуръонро тафсир кунад . Агар касе савол кунад ва гуяд : чаҳ ҳикматаст ки қуръони баъзе муҳкам омад ва баъзе муташобиҳ ? агар ҳамаи муҳкам будӣ мؤнти назари кифоят будӣу хатоу зулат дар назар ва андеша науфтодӣ ? ҷавоб онаст ки : ин бон монад ки касе гуяд : чаро раби алъзаҳи Наими ин ҷаҳон ки бмо дод на бемؤнт ва бемашаққат додӣ то неъмати ваии ҳнии ء будӣу ътоءи вай беранҷ будӣ ! гӯйанд : ин аз ҳикмат холӣ нест . Ҳақи таъолӣ ки одамиро офарид ӯро бФкрту тмииз махсӯс кард ки ҳеҷ офарӣдаи дигарро ин ду хислат нест . Ва одамиро бойени ду хислати мушарраф ва макрам гардонид , гуфт :у Фзлноҳми алии касӣри ммни хлқнои тФзилоу бойени ташрифу такрими шоистаи хилофат замин кард чунон ки ҳақ таъолӣ гуфт :у истхлФкми фии алأрз .

و قومی گفتند: هر که ادبی دارد وسیع و فضلی تمام، او را رسد که قرآن تفسیر کند، و حجّت ایشان اینست که ربّ العزّة گفت: کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ امّا محقّقان گفتند: این هر دو مذهب سر بغلوّ و تقصیر باز می‌نهد، هر که بر منقول مجرّد اقتصار کند فقد ترک کثیرا ممّا یحتاج الیه. و هر که جائز دارد هر کسی را که در علم تفسیر خوض کند فقد عرّضه للتّخلیط و لم یعتبر حقیقة قوله: لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ. پس کسی را رسد که در تفسیر خوض کند که او را ده علم حاصل بود. علم لغت و علم اشتقاق و علم نحو و علم قراءت و علم سیر و علم حدیث و علم اصول فقه و علم احکام و علم معامله و علم موهبت. چون این ده علم حاصل شد، از آن بیرون شد که: «فسّر القرآن برأیه»، پس او را رسد که قرآن را تفسیر کند. اگر کسی‌ سؤال کند و گوید: چه حکمت است که قرآن بعضی محکم آمد و بعضی متشابه؟ اگر همه محکم بودی مؤنت نظر کفایت بودی و خطا و زلّت در نظر و اندیشه نیفتادی؟ جواب آنست که: این بآن ماند که کسی گوید: چرا ربّ العزّة نعیم این جهان که بما داد نه بی مؤنت و بی مشقّت دادی تا نعمت وی هنی‌ء بودی و عطاء وی بی رنج بودی! گویند: این از حکمت خالی نیست. حقّ تعالی که آدمی را آفرید او را بفکرت و تمییز مخصوص کرد که هیچ آفریده دیگر را این دو خصلت نیست. و آدمی را باین دو خصلت مشرّف و مکرّم گردانید، گفت: وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی‌ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلًا و باین تشریف و تکریم شایسته خلافت زمین کرد چنان که حقّ تعالی گفت: وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ.

Ва ҳамчунин одамиро сифотӣ дод ки худ ҷл ҷалола бидон мавсуфасту мсмӣ . Чун илму ҳикмату ҳалам . Пас чун ӯро бойени ду хислати фикру рӯят махсӯс кард , ҳар чаҳ буи дод аз дараҷаи камол қосир дод , то бФкрту рӯяти худ онро тамом гирданду Фоӣдаҳи он фикрату рӯят падед ояду мустаҳаққ савоб гардад . Ва ин алӣ алхусус дар ҳақ одамӣаст . Ва ҳақи ҷли ҷалола аз он муназзаҳу муқаддас . Ва мисоли ин мأкўлот ва машруботаст ки усӯли ағзия аз баҳри мо бёФрид . Ва он гуҳи бФзли худ моро тмииз ва ҳидоят дод то аз он усӯлу муфрадот мураккабот созем , чунон ки хоҳем ва бидон ҳоҷат буд ,у аллоҳи аълам .

و همچنین آدمی را صفاتی داد که خود جلّ جلاله بدان موصوفست و مسمّی. چون علم و حکمت و حلم. پس چون او را باین دو خصلت فکر و رویّت مخصوص کرد، هر چه بوی داد از درجه کمال قاصر داد، تا بفکرت و رویّت خود آن را تمام گرداند و فائده آن فکرت و رویّت پدید آید و مستحقّ ثواب گردد. و این علی الخصوص در حقّ آدمی است. و حقّ جلّ جلاله از آن منزّه و مقدّس. و مثال این مأکولات و مشروباتست که اصول اغذیه از بهر ما بیافرید. و آن گه بفضل خود ما را تمییز و هدایت داد تا از آن اصول و مفردات مرکّبات سازیم، چنان که خواهیم و بدان حاجت بود، و اللَّه اعلم.

Фасли фии баёни адади сури алқуръону ҳуруфау калимотау баёни мо фӣҳо ман алхлоФу алохтлоФ .

فصل فی بیان عدد سور القرآن و حروفه و کلماته و بیان ما فیها من الخلاف و الاختلاف.

Абди аллоҳ масъӯд гуфт : ҷумлаи сўртҳои қуръони сад ва дувоздаҳаст , аз баҳри онкии қул أъўзи дугона аз ҷумла сур нашимурд ва дар мусҳаф хеш нанавишт . Гуфто : каломи раб Алъоламинаст , қадими номахлуқ , аз осмони манзил , ҳам чунон ки гуфт ҷли ҷалола : « қисмати алслоаҳи бинӣу байни абдии нисфин » . Ва қоли таъолӣ : аъддти лъбодии алсолҳини молои айни рأту қоли таъолӣ : анои ағнии алшркоءи ани алшрк . Ва бсбби онкии расӯли худо ( с ) бойени ду сӯраи руқия бисёр кардӣ , бар вай муштабаҳ шуд ки аз қуръонаст ё на аз қуръон , ва он гуҳ дар мусҳаф нанавишт . Муҷоҳид гуфт : сўртҳои қуръони сад ва шонздаҳаст , зеро ки ваии ду сӯраи қунут аз қуръони шимурд : яке : « аллоҳами анои нстъинк » илои қавла : « ман иФҷрк » , дигар : « аллоҳам аёк наабд » илои қавла : « мулҳақ » . Зайд собит гуфт : сўртҳои қуръони сад ва чаҳордаҳанду қавл дуруст инасту ҷумҳӯри саҳобаи барин мазҳабанд . Ва дар мусҳафи эмом ки уламои ислом бар он муттафиқанд , ҳамчунинаст . Азин саду чаҳордаҳи сӯраи ҳаштод ва чаҳор ?маккейотанд ва сӣ сӯраи маданӣот , ва дар баъзе аз он ихтилоф уламоаст , ва дар тафсири шарҳи он биҷой хеш гуфтаем .

عبد اللَّه مسعود گفت: جمله سورتهای قرآن صد و دوازده است، از بهر آنکه قُلْ أَعُوذُ دوگانه از جمله سور نشمرد و در مصحف خویش ننوشت. گفتا: کلام ربّ العالمین است، قدیم نامخلوق، از آسمان منزل، هم چنان که گفت جلّ جلاله: «قسمت الصّلاة بینی و بین عبدی نصفین». و قال تعالی: اعددت لعبادی الصالحین مالا عین رأت‌ و قال تعالی: انا اغنی الشرکاء عن الشرک. و بسبب آنکه رسول خدا (ص) باین دو سوره رقیه بسیار کردی، بر وی مشتبه شد که از قرآن است یا نه از قرآن، و آن گه در مصحف ننوشت. مجاهد گفت: سورتهای قرآن صد و شانزده است، زیرا که وی دو سوره قنوت از قرآن شمرد: یکی: «اللّهم انّا نستعینک» الی قوله: «من یفجرک»، دیگر: «اللّهم ایّاک نعبد» الی قوله: «ملحق». زید ثابت گفت: سورتهای قرآن صد و چهارده‌اند و قول درست اینست و جمهور صحابه برین مذهب‌اند. و در مصحف امام که علماء اسلام بر آن متّفق‌اند، همچنین است. ازین صد و چهارده سوره هشتاد و چهار مکیّات‌اند و سی سوره مدنیّات، و در بعضی از آن اختلاف علما است، و در تفسیر شرح آن بجای خویش گفته‌ایم.

Ва гуфтаанд : аввали сӯра ки ба Макка фурӯ омад : ақрأи босам рбкасту охири сӯра ки ба Макка фурӯ омад : сӯра « алънкбўт »у аввали сӯра ки ба Мадина фурӯ омад : ?вил ллмтФФинаст ,у охири сӯра ки ба Мадина фурӯ омад : броءаҳу аввали сӯра ки расӯли худо ( с ) дар анҷумани Қурайш ошкор кард сӯрау алнҷми إзои ҳўӣ .

و گفته‌اند: اوّل سوره که به مکّه فرو آمد: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ است و آخر سوره که به مکّه‌ فرو آمد: سوره «العنکبوت» و اوّل سوره که به مدینه فرو آمد: وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ است، و آخر سوره که به مدینه فرو آمد: براءة و اوّل سوره که رسول خدا (ص) در انجمن قریش آشکار کرد سوره وَ النَّجْمِ إِذا هَوی‌.

Ва қоли ҳамиди алоърҷ : ҳасбати алқуръони болҳрўФи Фўҷдт алнсФ ъанд қавлаи фии сӯра « алкҳФ » . Қол : إнки лни тсттиъи маъаии сброи алзии баъдау Киеви тсбр . Ва қоли ғайраи ман алмтқдмин : ваҷдат алнсФ ъанд қавла :у литлтФи Фолломи фии алнсФи алаввалу алтоءу алФоءи фии алнсФи ассонӣ . Ва қоли ҷимоъаи ман алқроء : алнсФ ъанд қавла : лақади ҷӣти шиӣои нкро .

و قال حمید الاعرج: حسبت القرآن بالحروف فوجدت النّصف عند قوله فی سورة «الکهف». قال: إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً الّذی بعده وَ کَیْفَ تَصْبِرُ. و قال غیره من المتقدّمین: وجدت النّصف عند قوله: وَ لْیَتَلَطَّفْ فاللّام فی النّصف الاوّل و الطّاء و الفاء فی النّصف الثّانی. و قال جماعة من القرّاء: النّصف عند قوله: لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً نُکْراً.

Аммо адади оёти қуръон бар ъдоди кӯфӣон ,у ҳўи алъдди алмнсўби илои алии бен абии толиб ( ъ ) , шаш ҳазор ва дивист ва сӣ ва шаш оят ва бар адади басарёни шаш ҳазор ва дивист ва чаҳор оят , ва бар қавли ҷумҳӯри аҳли илми шаш ҳазор ва шашсад ва шаст ва шаш оят .

امّا عدد آیات قرآن بر عداد کوفیان، و هو العدد المنسوب الی علی بن ابی طالب (ع)، شش هزار و دویست و سی و شش آیت و بر عدد بصریان شش هزار و دویست و چهار آیت، و بر قول جمهور اهل علم شش هزار و ششصد و شصت و شش آیت.

Ва дар калимоти қуръони уламо мухталифанду ихтиёри қавли ътоءи бен ясораст : ҳафтод ва ҳафт ҳазор ва чаҳор сад ва сӣ ва на калима . Ва дар ҳуруф ихтилофаст . Ибн аббос гуфт : сесад ҳазор ва бист ва се ҳазор ва шашсад ва ҳафтод ва як ҳарф . Муҷоҳид гуфт : сесад ҳазор ва бист ва як ҳазор ва сад ва бист ҳарф . Абди аллоҳ масъӯд гуфт : сесад ҳазор ва бист ва ду ҳазор ва шашсад ва ҳафтод ҳарф . Қол :у лтолии алқуръони бакули ҳарфи ъушри ҳасанот .

و در کلمات قرآن علماء مختلف‌اند و اختیار قول عطاء بن یسار است: هفتاد و هفت هزار و چهار صد و سی و نه کلمه. و در حروف اختلافست. ابن عباس گفت: سیصد هزار و بیست و سه هزار و ششصد و هفتاد و یک حرف. مجاهد گفت: سیصد هزار و بیست و یک هزار و صد و بیست حرف. عبد اللَّه مسعود گفت: سیصد هزار و بیست و دو هزار و ششصد و هفتاد حرف. قال: و لتالی القرآن بکلّ حرف عشر حسنات.

Ҷамоатии аҳли тафсири ҳуруфи қуръон аз алиф то ё бар шимурдаанд . Гуфтанд : адади алиф , чиҳил ва ҳашт ҳазор ва ҳаштсад ва ҳафтод ва дуаст .

جماعتی اهل تفسیر حروف قرآن از الف تا یا بر شمرده‌اند. گفتند: عدد الف، چهل و هشت هزار و هشتصد و هفتاد و دو است.

Адад мем бист ва шаш ҳазор ва сад ва сӣ ва панҷаст .

عدد میم بیست و شش هزار و صد و سی و پنج است.

Адад навен бист ва шаш ҳазор ва панҷсад ва шастаст .

عدد نون بیست و شش هزار و پانصد و شصت است.

Адад ваов бист ва панҷ ҳазор ва панҷсад ва сӣ ва шашаст .

عدد واو بیست و پنج هزار و پانصد و سی و شش است.

Ададҳо ҳафдаҳи ҳазор ва ҳафтодаст .

عدد ها هفده هزار و هفتاد است.

Адади лоами алифи чаҳор ҳазору ҳФсд ва бистаст .

عدد لام الف چهار هزار و هفصد و بیست است.

Адад ё бист ва панҷ ҳазор ва нуҳсад ва нӯздаҳаст .

عدد یا بیست و پنج هزار و نهصد و نوزده است.

Дар ҳар ҳарфии иродатӣ , дар ҳар клмтии ишоратӣ , дар ҳар оятии зёдтӣ , дар ҳар сўртии саодатӣ , дар ҳар ҳарфии бдоитӣ , дар ҳар клмтии ҳидоятӣ , дар ҳар оятии риоятӣ , дар ҳар сўртии сироятӣ , дар ҳар алифии олое , дар ҳар бое баҳоӣ , дар ҳар тои тӯҳфае , дар ҳар соӣии савобӣ , дар ҳар ҷимии ҷзоӣӣ , дар ҳар ҳоӣии ҳаётӣ , дар ҳар хоӣии хаёлӣ , дар ҳар долии дўоӣӣ , дар ҳар золии завқӣ , дар ҳар роӣии роҳатӣ , дар ҳар зои зёдтӣ , дар ҳар синии сенае , дар ҳар шинии шуъоъӣ , дар ҳар содии сафойӣ , дар ҳар зодии зёӣӣ , дар ҳар тоӣии таҳоратӣ , дар ҳар зоиии зарофатӣ , дар ҳар Айнии аноятӣ , дар ҳар ғинии ғабнӣ , дар ҳар Фоиии Фоидтӣ , дар ҳар қофии қрбтӣ , дар ҳар кофии кароматӣ , дар ҳар ломии лўоӣӣ , дар ҳар мемай мноиӣ , дар ҳар нўнии нурӣ , дар ҳар воўии велоӣ , дар ҳарҳоӣ ҳавоӣ , дар ҳар лоами алифии алифӣу Лутфӣ , дар ҳар ёӣии Яманӣ . Ки донад лтоӣФи қуръон ? ки дарёбад ъҷоӣби қуръон ? ! ! агар мардии бсФоءи эътиқоду яқини дурусти қуръон бар кӯҳ хонд , аз бех бар ояд ! Мустафо ( с ) гуфт : «у алзии нафасии бедаи луи ани рҷлои мўқнои қроаҳи алии ҷабали лзол » .

در هر حرفی ارادتی، در هر کلمتی اشارتی، در هر آیتی زیادتی، در هر سورتی سعادتی، در هر حرفی بدایتی، در هر کلمتی هدایتی، در هر آیتی رعایتی، در هر سورتی سرایتی، در هر الفی آلایی، در هر بایی بهایی، در هر تایی تحفه‌ای، در هر ثائی ثوابی، در هر جیمی جزائی، در هر حائی حیاتی، در هر خائی خیالی، در هر دالی دوائی، در هر ذالی ذوقی، در هر رائی راحتی، در هر زایی زیادتی، در هر سینی سنایی، در هر شینی شعاعی، در هر صادی صفایی، در هر ضادی ضیائی، در هر طائی طهارتی، در هر ظایی ظرافتی، در هر عینی عنایتی، در هر غینی غبنی، در هر فایی فایدتی، در هر قافی قربتی، در هر کافی کرامتی، در هر لامی لوائی، در هر میمی منایی، در هر نونی نوری، در هر واوی ولایی، در هر هایی هوایی، در هر لام الفی الفی و لطفی، در هر یائی یمنی. که داند لطائف قرآن؟ که دریابد عجائب قرآن؟!! اگر مردی بصفاء اعتقاد و یقین درست قرآن بر کوه خواند، از بیخ بر آید! مصطفی (ص) گفت: «و الّذی نفسی بیده لو انّ رجلا موقنا قراه علی جبل لزال».

Қуръон омӯзро ҳисоб набӯд . Қуръони донро ҳиҷоб набӯд , қуръон хонро азоб набӯд .

قرآن آموز را حساب نبود. قرآن دان را حجاب نبود، قرآن خوان را عذاب نبود.

Ҳар ки даст дар қуръон зад , даст дар ърўаҳ всқӣ зад , ва ҳар ки даст дар ърўаҳ всқӣ зад , кори вай бълӣаст , тамошогоҳи ваии бустони иззат мавлоаст , ва аз ҳазрати иззат ӯро босам саодат Нидост ! Мустафо ( с ) гуфт : « ани ллаҳи ъзу ҷли аҳлин ман аннос » . Қолўо : ё расӯли аллоҳи ман аҳли аллоҳ ? қол : « аҳли алқуръони ҳам аҳли аллоҳи ъзу ҷл » .

هر که دست در قرآن زد، دست در عروه وثقی زد، و هر که دست در عروه وثقی زد، کار وی بعلی است، تماشاگاه وی بستان عزّت مولی است، و از حضرت عزّت او را باسم سعادت نداست! مصطفی (ص) گفت: «انّ للَّه عزّ و جلّ اهلین من النّاس». قالوا: یا رسول اللَّه من اهل اللَّه؟ قال: «اهل القرآن هم اهل اللَّه عزّ و جلّ».

Касони аллоҳу хосгён ӯ хонандагон қуръонанд , доноён ба қуръонанд , муътақидон дар қуръонанд . Чун хоҳӣ ки биллоҳ тақарруб кунӣ , ҳам бклом ӯ кун , ки калом ӯ ҳам азуаст . Манеҳ бдأу илайҳи иъўд , қуръон асл имонаст ,у асоси маърифати қуръони бурҳон набувватасту маънии рисолат .

کسان اللَّه و خاصگیان او خوانندگان قرآن‌اند، دانایان به قرآن‌اند، معتقدان در قرآن‌اند. چون خواهی که باللّه تقرّب کنی، هم بکلام او کن، که کلام او هم ازوست. منه بدأ و الیه یعود، قرآن اصل ایمانست، و اساس معرفت قرآن برهان نبوّت است و معنی رسالت.

Қуръони маншур ҳидоятаст ,у қонӯни ҳикмат . Қуръони нома тазаккуратаст ,у саҳифаи раҳмат . Қуръони шоҳид ҳақасту мояи ҳақиқат . Қуръони баёни ҷалол алуҳиятаст ,у нишони ҷамоли рубубият . Ҳар крои қуръон анисаст , аллоҳ ӯро ҷлисаст . Ҳар крои қуръон рафиқаст , қаринаш тавфиқаст . Ҳар крои қуръон эмомаст , мақараши дор ассаломаст .

قرآن منشور هدایت است، و قانون حکمت. قرآن نامه تذکرت است، و صحیفه رحمت. قرآن شاهد حقّ است و مایه حقیقت. قرآن بیان جلال الوهیّت است، و نشان جمال ربوبیّت. هر کرا قرآن انیس است، اللَّه او را جلیس است. هر کرا قرآن رفیق است، قرینش توفیق است. هر کرا قرآن امام است، مقرّش دار السّلام است.

Қол алнабӣ ( с ) : « анкми лни трҷъўои илои аллоҳи бшии ءи аҳби илайҳи ман шайъи ءи харҷ » . Яъне : алқуръон . Ва қол ( с ) : « хиркми ман тааллуми алқуръону илма » . Ва ани абии шриҳи алхзоъии қол : харҷи ълинои расӯли аллоҳи Фқол : « абшрўои абшрўои أи лӣси тшҳдўни ани лои илоҳи алои аллоҳу ании расӯли аллоҳ » ? қолўо : балӣ . Қол : « ?фони ҳозои алқуръони сабаби турфаи беди аллоҳу турфаи боидикм , Фтмскўо ба Фонкми лни тҳлкўоу лни тзлўои баъда абадан » . Ва ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « أи иҳби аҳдкми азои рҷъи илои аҳлаи ани иҷди фӣаи слоси халафоти изоми смон » ? қлно : нъм . Қол : « Фслоси оёти иқрأи бҳни аҳдкми фии слўтаҳи хайри ?лаи ман слоси халафоти изоми смон » !у ани алӣ ( ъ ) ан алнабӣ ( с ) қол : « ман қрأи алқуръони Фостзҳраҳи Фоҳли ҳалолау ҳарами ҳаромаи адхлаҳи аллоҳи алҷнаҳу шафъаи фии ъушраи ман аҳли байтаи каллаами қади ваҷабати ?лаи алнор » . Ва қол ( с ) : « луи кони алқуръони фии аҳоби мо мисаи алнор » . Ва қол : « ақрؤои алқуръони ?фонаи иأтии явми алқёмаҳи шФиъои лосҳобаҳ » . Ва қол ( с ) : « назул алқуръони алии хумсаи авҷа : ҳалолу ҳарому муҳкаму муташобиҳу амсол . Фоҳлўои алҳлолу ҳрмўоулҳаром ,у аъмлўои болмҳкму омнўои болмтшобаҳу аътбрўои боломсол » .

قال النّبی (ص): «انّکم لن ترجعوا الی اللَّه بشی‌ء احبّ الیه من شی‌ء خرج». یعنی: القرآن. و قال (ص): «خیرکم من تعلّم القرآن و علّمه». و عن ابی شریح الخزاعی قال: خرج علینا رسول اللَّه فقال: «ابشروا ابشروا أ لیس تشهدون ان لا اله الّا اللَّه و انّی رسول اللَّه»؟ قالوا: بلی. قال: «فانّ هذا القرآن سبب طرفه بید اللَّه و طرفه بایدیکم، فتمسّکوا به فانّکم لن تهلکوا و لن تضلّوا بعده ابدا». و عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «أ یحبّ احدکم اذا رجع الی اهله ان یجد فیه ثلاث خلفات عظام سمان»؟ قلنا: نعم. قال: «فثلاث آیات یقرأ بهنّ احدکم فی صلوته خیر له من ثلاث خلفات عظام سمان»! و عن علی (ع) عن النّبی (ص) قال: «من قرأ القرآن فاستظهره فاحلّ حلاله و حرّم حرامه ادخله اللَّه الجنّة و شفّعه فی عشرة من اهل بیته کلّهم قد وجبت له النّار». و قال (ص): «لو کان القرآن فی اهاب ما مسّه النّار». و قال: «اقرؤا القرآن فانّه یأتی یوم القیامة شفیعا لاصحابه». و قال (ص): «نزل القرآن علی خمسة اوجه: حلال و حرام و محکم و متشابه و امثال. فاحلّوا الحلال و حرّموا الحرام، و اعملوا بالمحکم و آمنوا بالمتشابه و اعتبروا بالامثال».

фасл

فصل

Бдонкаҳи асҳоби расӯл ( с ) , эшон ки дар тафсири қуръон сухан гуфтаанд , маърӯфи чаҳор касанд : алии бен абии толиб ( ъ )у ибни аббосу ибни масъӯду абии бен каъб . Ва алӣ ( ъ ) дар илми тафсир аз ҳамаи фоиқ ва фозилтар буд , пас ибни аббос . Қоли ибни аббос : алӣ ( ъ ) илми уламои илмаи расӯли аллоҳ ( с )у расӯли аллоҳ ( с ) илмаи аллоҳи ъзу ҷли феълам алнабӣ ( с ) ман илми аллоҳу илми алӣ ( ъ ) ман илм алнабӣ ( с )у илмии ман илми алӣ ( ъ ) . Ва мо илмӣу илми асҳоби Муҳамад ( с ) фии илми алӣ ( ъ ) алои кқтраҳи фии баҳр ! ибн аббос гуфт : шабӣ аз шабҳо алӣ ( ъ ) маро гуфт : « чун намоз хуфтан гзордаҳ бошӣ , наздики ман ҳозири шӯ , то турои фоидае даҳум » . Гуфто :у канти лайлаи мқмраҳи шабии сахти равшан буд , аз нури моҳтоб . Алӣ ( ъ ) гуфт : « ё бен аббоси мо тафсири алолФи ман « алҳмд » ?

بدانکه اصحاب رسول (ص)، ایشان که در تفسیر قرآن سخن گفته‌اند، معروف چهار کس‌اند: علی بن ابی طالب (ع) و ابن عباس و ابن مسعود و ابیّ بن کعب. و علی (ع) در علم تفسیر از همه فائق و فاضلتر بود، پس ابن عباس. قال ابن عباس: علی (ع) علّم علما علّمه رسول اللَّه (ص) و رسول اللَّه (ص) علّمه اللَّه عزّ و جلّ فعلم النّبی (ص) من علم اللَّه و علم علی (ع) من علم النّبی (ص) و علمی من علم علی (ع). و ما علمی و علم اصحاب محمد (ص) فی علم علی (ع) الّا کقطرة فی بحر! ابن عباس گفت: شبی از شبها علی (ع) مرا گفت: «چون نماز خفتن گزارده باشی، نزدیک من حاضر شو، تا ترا فایده‌ای دهم». گفتا: و کانت لیلة مقمرة شبی سخت روشن بود، از نور ماهتاب. علی (ع) گفت: «یا بن عباس ما تفسیر الالف من «الحمد»؟

Тафсири алиф « алҳмд » чист » ? гуфтам : ту ба доне эй алӣ ! пас дар сухан омад ва як соъат аз соъоти шаб дар тафсири алиф « алҳмд » сухан гуфт . Он гуҳ гуфт : « Фмои тафсири алломи ман « алҳмд » ?

تفسیر الف «الحمد» چیست»؟ گفتم: تو به دانی ای علی! پس در سخن آمد و یک ساعت از ساعات شب در تفسیر الف «الحمد» سخن گفت. آن گه گفت: «فما تفسیر اللّام من «الحمد»؟

Ҷавоб ҳамон додам . Ва як соъати дигар дар тафсири ҳарфи лоам сухан гуфт . Пас дар ҳои ҳам чунон , ва дар мем ҳам чунон , ва дар доли ҳам чунон . Чун аз тафсири ин ҳуруфи фориғи гашт , барқи амӯди алФҷри субҳи содиқ аз машриқи сар бар мезад . Азинҷо гуфт алӣ ( ъ ) : « луи шӣти лоўқрти сабъин бъирои ман тафсири сӯраи алФотҳаҳ » .

جواب همان دادم. و یک ساعت دیگر در تفسیر حرف لام سخن گفت. پس در حا هم چنان، و در میم هم چنان، و در دال هم چنان. چون از تفسیر این حروف فارغ گشت، برق عمود الفجر صبح صادق از مشرق سر بر می‌زد. ازینجا گفت علی (ع): «لو شئت لاوقرت سبعین بعیرا من تفسیر سورة الفاتحة».

Ибн аббос гуфт : илми худ дар ҷанби илми алӣ ( ъ ) чунон дидам колғдири алсғири фии албҳр . Ва ибни аббос дар илми тафсири чунон буд ки алӣ ( ъ ) гуфт : « конаи инзри илои алғиби ман вроءи стар рақиқи ман ҷўдаҳи раъйау ксраҳи исобата » .

ابن عباس گفت: علم خود در جنب علم علی (ع) چنان دیدم کالغدیر الصّغیر فی البحر. و ابن عباس در علم تفسیر چنان بود که علی (ع) گفت: «کانّه ینظر الی الغیب من وراء ستر رقیق من جودة رأیه و کثرة اصابته».

Умр хитоб гуфт : ман кони соӣлои ани шайъи ءи ман алқуръони Флисأли абди аллоҳи бен аббоси ?фонаи ҳбри алқуръон . Ва умри хитоб ҳар гуҳ ки чизе бар вай мушкил шудӣ ибни аббосро гуфтӣ : ғс ё ғаввос , эй ашри брأик .

عمر خطّاب گفت: من کان سائلا عن شی‌ء من القرآن فلیسأل عبد اللَّه بن عباس فانّه حبر القرآن. و عمر خطّاب هر گه که چیزی بر وی مشکل شدی ابن عباس را گفتی: غصّ یا غوّاص، ای اشر برأیک.

Саиди бен ҷбир гуфт : соъатии бнздики ибн аббос нишаста будам , ҷамоатии аҳл тафсир омаданд ва мушкилҳои тафсир аз вай пурседанд , ҳамаро бсўоб ҷавоб дод . Қавмии қроён ва мақарён омаданд ва аз ваии мушкилҳои қроءт пурседанд , ҷавоб дод . Қавмӣ аъроб омаданд ва аз ҳалол ва ҳаром пурседанд , ҷавоб дод . Қавмӣ аз луғат араб пурседанд , ҷавоб дод . Қавмӣ шуъаро омаданду мушкилот шеър пурседанд , ҷавоб дод . Саид ҷбир гуфт : ман бархестаму бӯса бар сари ваии ниҳодам ва гуфтам : ё бен ъам расӯли аллоҳ ( с ) мо алии аларзи аълами мнк ! Фтбсм .

سعید بن جبیر گفت: ساعتی بنزدیک ابن عباس نشسته بودم، جماعتی اهل تفسیر آمدند و مشکلهای تفسیر از وی پرسیدند، همه را بصواب جواب داد. قومی قرّایان و مقریان آمدند و از وی مشکلهای قراءت پرسیدند، جواب داد. قومی اعراب آمدند و از حلال و حرام پرسیدند، جواب داد. قومی از لغت عرب پرسیدند، جواب داد. قومی شعرا آمدند و مشکلات شعر پرسیدند، جواب داد. سعید جبیر گفت: من برخاستم و بوسه بر سر وی نهادم و گفتم: یا بن عمّ رسول اللَّه (ص) ما علی الارض اعلم منک! فتبسّم.

Ва ин илми вай аз он буд ки чун аз модар дар вуҷӯд омад , аббос ӯро дар хирқае печиду пеши Мустафо ( с ) овараду расӯл ӯро бар канори хеши нишонд , ва бонагашт мубораки хеши хиўии худ дар даҳани ваии ниҳоду бимолид ,у дасти басари вай фурӯ оварад ва гуфт : « аллоҳами илмаи алтأўилу алтнзилу фиқҳаи фии аддӣну аҷълаҳи ман ъбодки алсолҳину аҷълаҳи эмом аламтқин » . Он гуҳи расӯли худо ( с ) бо аббос нагирист , гуфт : « ё ъмоаҳ , ани қалили туроаи фақиҳи умматӣу алмؤдии илоҳо таъвили алтнзил »

و این علم وی از آن بود که چون از مادر در وجود آمد، عباس او را در خرقه‌ای پیچید و پیش مصطفی (ص) آورد و رسول او را بر کنار خویش نشاند، و بانگشت مبارک خویش خیوی خود در دهن وی نهاد و بمالید، و دست بسر وی فرو آورد و گفت: «اللّهم علّمه التّأویل و التّنزیل و فقّهه فی الدّین و اجعله من عبادک الصّالحین و اجعله امام المتّقین». آن گه رسول خدا (ص) با عباس نگریست، گفت: «یا عمّاه، عن قلیل تراه فقیه امّتی و المؤدّی الیها تأویل التّنزیل»

Ва ирўии ани ибни аббоси азои ҷлси ллтФсири бдأи фии маҷлисаи болқрони сами болтФсиру сами болҳдис . Ва қол : ё аиҳо анноси ани аллоҳи ъзу ҷли баъси мҳмдо ( с )у анзли алайҳи алқуръону фарзи алайҳи алФроӣзу амраи ани иълми уммата , Фблғи рисолатау нсҳи ломтаҳу ълмҳми мо лами икўнўои иълмўну байни ?лаами мо иҷҳлўн . Қоли аллоҳи таъолӣ :у أнзлнои إлики аззикри лтбини ллнос мо назул إлиҳму лълҳми итФкрўн .

و یروی انّ ابن عباس اذا جلس للتّفسیر بدأ فی مجلسه بالقرآن ثمّ بالتّفسیر و ثمّ بالحدیث. و قال: یا ایّها النّاس انّ اللَّه عزّ و جلّ بعث محمدا (ص) و انزل علیه القرآن و فرض علیه الفرائض و امره ان یعلّم امّته، فبلغ رسالته و نصح لامّته و علمهم ما لم یکونوا یعلمون و بیّن لهم ما یجهلون. قال اللَّه تعالی: وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ.

«у темати калимаи рбки сдқоу ъдло » поёни китоби кашфи алосрор

«وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلًا» پایان کتاب کشف الاسرار