Чунин гуяд муаллифи ин калимот , бандаи гуноҳи кор , Муҳамади бен алмнўри бен абии Саиди бен абии тоҳири бен ашшайхи алкбир , султони алтриқаҳу бурҳони алҳқиқаҳ , абии Саиди фазли аллоҳи бен абии алхири алмиҳнӣ - қудси аллоҳи рӯҳаи алъзизу нури мзоҷъҳм - : аз бдоити кӯдакӣу унфувони ҷавонӣ , ҳиммати ин бечора мқсўр бӯдааст бар талаби фавойиди анфоси маймуну осору мақомоти ҳумоюни ҷади хеш , султони алтриқаҳу бурҳони алҳқиқаҳ , Абӯсаиди фазли аллоҳи бен абии алхири алмиҳнӣ - қудси аллоҳи рӯҳаи алъзиз - ва аз машойихи авлоду акобру аҳФод ӯ - нури аллоҳи мзоҷъҳм - астхбор он мекардам ва дар тасҳеҳи асониди он боқсӣ алإмкон мекушедам ва чун он аҳд , аҳди давлати дайн ва он рӯзгор , рӯзгори таровати тариқату шариъату олами ороста буд ба вуҷӯди аъиммаи кбор , кӣ шмўси осмони дайну нуҷуми фалак яқин буданд ,у замини музайян ба макони машойихи бузургвор , кӣ аўтоди замини тариқату ақтоби олам ҳақиқат буданду мурӣдони содиқу муҳибони мушфиқ , ҳимматҳо мқсўр бар талаби шариъату нҳмтҳои мавқуф бар рафтани тариқат , ҳамгинон аз ҷиҳати табарруку тимни рӯзгори хеш ва аз ҷиҳати он то дар сулӯки наҳҷи ҳақиқат , эшонро далелӣ ва муайянӣ бошад кӣ ба всилти он ба ҳазрати ҳақи роҳи ҷӯянд ва ба далолати он миёни хавотири нафсонӣ ва илҳомҳои раҳмонӣ фарқ кунанд , аҳволу мақомоти шайхи мо - қудси аллоҳи рӯҳаи алъзиз - бештар ёд доштандӣу рӯзгор дар музокира он гузоштандӣ ; бад-ӣни сабаби машойихи мо - нури аллоҳи мзоҷъҳм - дар ҷамъи он хавзӣ накарданд ва чун ҳама хавотирҳо бидон фавойиди мунаввар буду ҳамаи самъҳо аз зикри он мтиб ,у ҳамаи забонҳо ба зикри он муаттар , ба ҷамъӣ ки мнбӣ бошад аз ҷамалу тафсили он , муҳтоҷ нагаштанд . Чаҳ он мақомоту мақолот дар миёни хосу оми маърӯф буд ва эшон аз ҷамъи он мустағнӣ .

چنین گوید مؤلّف این کلمات، بندهٔ گناه‌کار، محمّد بن المنوّر بن ابی سعید بن ابی طاهر بن الشیخ الکبیر، سلطان الطّریقة و برهان الحقیقة، ابی سعید فضل اللّه بن ابی الخیر المیهنيّ -قَدَّسَ اللّهُ رَوحَه العزیز و نَوَّرَ مضاجعهم-: از بدایت کودکی و عنفوان جوانی، همّت این بیچاره مقصور بوده است بر طلب فواید انفاس میمون و آثار و مقامات همایون جدّ خویش، سلطان الطّریقة و برهان الحقیقة، ابوسعید فضل اللّه بن ابی الخیر المیهنيّ -قَدَّسَ اللّهُ رَوحَه العزیز- و از مشایخ اولاد و اکابر و احفاد او -نَوَّرَ اللّهُ مضاجعَهم- استخبار آن می‌کردم و در تصحیح اسانید آن بِاَقصی الإمکان می‌کوشیدم و چون آن عهد، عهد دولت دین و آن روزگار، روزگار طراوت طریقت و شریعت و عالم آراسته بود به وجود ائمهٔ کبار، کی شموس آسمان دین و نجوم فلک یقین بودند، و زمین مزیّن به مکان مشایخ بزرگوار، کی اوتاد زمین طریقت و اقطاب عالم حقیقت بودند و مریدان صادق و محبّان مشفق، همّتها مقصور بر طلب شریعت و نهمتها موقوف بر رفتن طریقت، همگنان از جهت تبرّک و تیمّن روزگار خویش و از جهت آن تا در سلوک نهج حقیقت، ایشان را دلیلی و مُعینی باشد کی به وسیلت آن به حضرت حق راه جویند و به دلالت آن میان خواطر نفسانی و الهامهای رحمانی فرق کنند، احوال و مقامات شیخ ما - قَدَّسَ اللّهُ رَوحَه العزیز- بیشتر یاد داشتندی و روزگار در مذاکرهٔ آن گذاشتندی؛ بدین سبب مشایخ ما -نَوَّرَ اللّهُ مضاجعَهم- در جمع آن خوضی نکردند و چون همهٔ خواطرها بدان فواید منوّر بود و همهٔ سمعها از ذکر آن مطیّب، و همهٔ زبانها به ذکر آن معطّر، به جمعی که مُنبی باشد از جمل و تفصیل آن، محتاج نگشتند. چه آن مقامات و مقالات در میان خاص و عام معروف بود و ایشان از جمع آن مستغنی.

То акнӯн кӣ ҳодисаи ғзу фитнаи хуросон падед омад ва дар хуросони алӣ алъмўм рафт онч рафт ва дар меҳанаи алӣ алхусус дидеми ончи дидему кшизим онч кашидем , ва ба ҳақиқат дар ҷумлаи билоди хуросони ҳеҷ мавзеро он балоу меҳнат ва он харобӣ ва машаққат набӯд кӣ меҳанароу аҳли меҳанароу ҳақиқати ин хабарро киашад алблоёи ллонбёءи сами ллоўлёءи сами лло мисли Фоломсли мороу ҳамаи аҳли хуросонро дар балоҳои меҳанаи мшоҳду мъоини гашт ,у қсираҳи ан тавила инаст кӣ дар нафаси меҳанаи саду понздаҳи тан аз фарзандони шайх , хираду бузурги бонўоъи шиканҷа аз оташу хоку ғайри он ҳалок шуданд ва ба шамшер шаҳид карданд , беруни онки бшҳрҳои дигари шаҳиди гштндў дар қаҳту вабои ин ҳодиса намонданд , раҳмаи аллоҳи алайҳими аҷмъин ,у мурӣдони содиқу муҳибони ошиқро ҳоли барин қиёс бояд кард . Бузургони дайну пешвоёни тариқат ба ниқоби хок мҳтҷб шуданду рӯзгори қаҳти мусулмонӣу иззати дайн падед омаду кори дайни троҷъӣ тамом гирифту ихтилолии ҳарчи азимтар бакори дайн роҳ ёфту замон инқирозема дайну инқитоъи перони тариқат фаро раседу ҳақи субҳонау таъолии ваъдаи аввалами ирўои анои тأтии аларзи ннқсҳои ман атрофҳо бонҷози расониду ҳақиқати наси ани аллоҳи таъолии лоинзъи алълми антзоъои интзъаҳу локини иқбзи алълми бқбзи алълми бқбзи алълмоءи мубину мубарҳани гашт . Талабҳо дрбоқии шдўи эътиқодҳо фасодӣ тамом гирифту бештари аҳли ислом аз мусулмонии босаммӣ ва аз тариқату ҳақиқат бар саммии муҷаррад қонеъ шуданд , ҷозибаи фазли раббонӣ дар даруни ин бечора падед омаду доъияи мурӣдон бар он боиси гашт ки ҷамъӣ сохта шавад дар мақомоту аҳволу осори ҷади хеши қудси аллоҳи рӯҳаи алъзиз , то роғибонро дар духули роҳи тариқати рағбат зиёдат шаваду соликонро дар сулӯки тариқи ҳақиқати роҳбарӣ ва муқтадое бошад , ки вонои алии осорҳми мҳтдўн ва ҷое дигар кӣ зикри ҷамоат асФё мефармоед кӣ ба назари анояти ҳазрати иззат махсӯсанд , кӣ аўлӣки аллазӣнаи ҳудои аллоҳи Фбҳдиҳми ақтдаҳ

تا اکنون کی حادثۀ غز و فتنۀ خراسان پدید آمد و در خراسان علی العموم رفت آنچ رفت و در میهنه علی الخصوص دیدیم آنچ دیدیم و کشیذیم آنچ کشیدیم، و به حقّیقت در جملۀ بلاد خراسان هیچ موضع را آن بلا و محنت و آن خرابی و مشقت نبود کی میهنه را و اهل میهنه را و حقّیقت این خبر را که اَشَدُّ الْبَلایا لِلْاَنْبِیاءِ ثُمَّ لِلْاوْلِیاءِ ثُمَّ لِلْاَ مثلِ فَالاَمثل ما را و همۀ اهل خراسان را در بلاهای میهنه مشاهد و معاین گشت، و قصیرةٌ عن طویلة اینست کی در نفس میهنه صد و پانزده تن از فرزندان شیخ، خرد و بزرگ بانواع شکنجه از آتش و خاک و غیر آن هلاک شدند و به شمشیر شهید کردند، بیرون آنک بشهرهای دیگر شهید گشتندو در قحط و وبای این حادثه نماندند، رحمة اللّه علیهم اجمعین، و مریدان صادق و محبان عاشق را حال برین قیاس باید کرد. بزرگان دین و پیشوایان طریقت به نقاب خاک محتجب شدند و روزگار قحط مسلمانی و عزت دین پدید آمد و کار دین تراجعی تمام گرفت و اختلالی هرچ عظیم‌تر بکار دین راه یافت و زمان انقراض ایمۀ دین و انقطاع پیران طریقت فرا رسید و حقّ سبحانه و تعالی وعدۀ اَوَلَمْ یَرَوْا اَنْا تَأْتی الْاَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ اَطْرافِها بانجاز رسانید و حقّیقت نص اِنَّ اللّه تَعالی لایَنْزعُ الْعِلْمَ اِنْتِزاعاً یَنْتَزعُه وَ لکنْ یَقْبِضُ الْعِلْمَ بِقَبْضُ الْعِلْمَ بِقَبْضِ الْعُلَماءِ مبین و مبرهن گشت. طلبها درباقی شدو اعتقادها فسادی تمام گرفت و بیشتر اهل اسلام از مسلمانی باسمی و از طریقت و حقّیقت بر سمی مجرد قانع شدند، جاذبۀ فضل ربانی در درون این بیچاره پدید آمد و داعیۀ مریدان بر آن باعث گشت که جمعی ساخته شود در مقامات و احوال و آثار جد خویش قدس اللّه روحه العزیز، تا راغبان را در دخول راه طریقت رغبت زیادت شود و سالکان را در سلوک طریق حقّیقت راهبری و مقتدایی باشد، که وَاِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُهْتدُونَ و جایی دیگر کی ذکر جماعت اصفیا می‌فرماید کی به نظر عنایت حضرت عزت مخصوص‌اند، کی اُولئِکَ الَّذینَ هَدَی اللّه فَبِهُدَیهم اقْتَدِه

Ва чун ба сабаби ихтилофи рӯзгору ҳудуси ғорату тороҷи мараи баъди аввалӣу караи баъди ахрӣ , аҳволи меҳана чунон гашта буд ки аз осори шайхи мо қудси аллоҳи рӯҳаи алъзизи ҷузи турбатӣу машҳадӣ қоим набӯд , бҷди ваҷҳади фаровон аз он матлӯби андакӣ бадаст меомад ва аз ҳар ҷонибии пароканда чизакӣ ёфта мешуд ,у онч дар хотир буд ба сабаби балоҳоу машаққат фаромӯш гашта ва дар ҳиҷоби шғлнии алшъири ан алшър бимонада , ва низ муддати умри шайхи мо қудси аллоҳи рӯҳаи алъзиз ҳзормоаҳ бӯдааст ки маблағи он ҳаштод ва се сол ва чаҳор моҳ бӯдааст , чунонк бар лафзи муборак ӯ рафтааст , дар маҷлиси видоъ , кӣ эшонро ҳазор моҳ тамом шуду варои ҳазор шумор набошад ва чигуна ин муддатро забт тавон кард ё муроқибати он чигуна сӯрати бандад , ва ин худ маҳол бошад ва аз ҷумлаи номумкинот ки ҷумлагии ақволу афъолу ҳаракоту саканоти шахсе дар муддати умр ӯ нақл тавон кард .

و چون به سبب اختلاف روزگار و حدوث غارت و تاراج مرّة بعد اولی و کرّة بعد اخری،احوال میهنه چنان گشته بود که از آثار شیخ ما قدس اللّه روحه العزیز جز تربتی و مشهدی قایم نبود، بجد وجهد فراوان از آن مطلوب اندکی بدست می‌آمد و از هر جانبی پراکنده چیزکی یافته می‌شد، و آنچ در خاطر بود به سبب بلاها و مشقت فراموش گشته و در حجاب شغلنی الشعیر عن الشعر بمانده، و نیز مدت عمر شیخ ما قدس اللّه روحه العزیز هزارماه بوده است که مبلغ آن هشتاد و سه سال و چهار ماه بوده است، چنانک بر لفظ مبارک او رفته است، در مجلس وداع، کی ایشان را هزار ماه تمام شد و ورای هزار شمار نباشد و چگونه این مدت را ضبط توان کرد یا مراقبت آن چگونه صورت بندد، و این خود محال باشد و از جملۀ ناممکنات که جملگی اقوّال و افعال و حرکات و سکنات شخصی در مدت عمر او نقل توان کرد.

Аммо онч дар ҳизи имкони ин дуъогӯӣ омад ,у тавоноиро дар он маҷол буд , биҷои оўрдўи ғояти мҷҳўд дар он базл кард ва дар тасҳеҳи асониди он боқсӣ алимкон бакӯшеду ҳарч дар ривояти он халалӣ ва ё дар асноди он шбҳтӣ буд ҳазф кард ва аз эроди он тҳошӣ намӯд .

اما آنچ در حیز امکان این دعاگوی آمد، و توانایی را در آن مجال بود، بجای آوردو غایت مجهود در آن بذل کرد و در تصحیح اسانید آن باقصی الامکان بکوشید و هرچ در روایت آن خللی و یا در اسناد آن شبهتی بود حذف کرد و از ایراد آن تحاشی نمود.

Ва пеши азин дар аҳди истиқомат , аҷали эмоми олами ҷамоли аддӣни Абурӯҳи бен абии саъд ки писар ъам ин дуъогӯӣ буд , ҷамъии сохта буд , бостдъои мурӣдӣ ,у онрои панҷ боби ниҳода ва дар ҳар бобии хабарии боснод ривоят кардау фаслӣ дар маънии он хабар эрод карда , чунонк аз камоли фазлу фасоҳати ваии зебаду мухлиси баҳолату суханони шайхи қудси аллоҳи рӯҳаи алъзиз боз оварда , аммо тариқи ихтисору эҷози супурда , ва ин дуъогӯӣ нахост ки бо он ҷавоҳири нафиси шабаҳи хасиси хеш арза кунад , ё ин бизоъати мзҷоаҳ дар муқобилаи он нассоби фазлу балоғати орад чаҳ худро он аҳлят намебинад кӣ чанг дар фитроки бузургворӣ вай тавонад зад ва ё дар ҳеҷ фан аз фунуни ҳунар дар гирди мураккаб ӯ тавонад расед аммо гуфтаанд кӣ : дар риштаи кашанд бо ҷавоҳири шабаҳро . ӣнқадари орзӯ буд кӣ ончи он бузург овардаасту ончи бад-ӣни дуъогӯӣ расидааст ва дуруст гашта аз осору калимоти муборак ӯ дар қалами орад то бештар дар миён халқ бимонад ва баъзе аз онч ба сабаби ин Фтнҳо ва ташвишҳо мундарис гаштааст тоза гардад ва пас аз мо ёдгор монад , чаҳ маълум ва муқарараст ки ҳарчанд одамиёнро рӯзгори давртар анҷомад , дар ҳимматҳо қусӯри зиёдати бўдўи солики роҳ камтар ёфта шавад ,у илм ҳар касро дасти надиҳаду муомилаи худ кибрят аҳмараст , кам аз он набошад ки ба сухани он бузурги дайну ягонаи аҳди асмоъи муътақидон хуш гардаду дилу ҷони муддаӣони тариқатро астрўоҳӣ бошад , чунонк гуфтаанд :

و پیش ازین در عهد استقامت، اجل امام عالم جمال الدین ابوروح بن ابی سعد که پسر عم این دعاگوی بود، جمعی ساخته بود، باستدعای مریدی، و آنرا پنج باب نهاده و در هر بابی خبری باسناد روایت کرده و فصلی در معنی آن خبر ایراد کرده، چنانک از کمال فضل و فصاحت وی زیبد و مخلص بحالت و سخنان شیخ قدس اللّه روحه العزیز باز آورده، اما طریق اختصار و ایجاز سپرده، و این دعاگوی نخواست که با آن جواهر نفیس شبۀ خسیس خویش عرضه کند، یا این بضاعت مزجاة در مقابلۀ آن نصاب فضل و بلاغت آرد چه خود را آن اهلیت نمی‌بیند کی چنگ در فتراک بزرگواری وی تواند زد و یا در هیچ فن از فنون هنر در گرد مرکب او تواند رسید اما گفته‌اند کی: در رشته کشند با جواهر شبه را. اینقدر آرزو بود کی آنچ آن بزرگ آورده است و آنچ بدین دعاگوی رسیده است و درست گشته از آثار و کلمات مبارک او در قلم آرد تا بیشتر در میان خلق بماند و بعضی از آنچ به سبب این فتنها و تشویشها مندرس گشته است تازه گردد و پس از ما یادگار ماند، چه معلوم و مقررست که هرچند آدمیان را روزگار دورتر انجامد، در همتها قصور زیادت بودو سالک راه کمتر یافته شود، و علم هر کس را دست ندهد و معامله خود کبریت احمرست، کم از آن نباشد که به سخن آن بزرگ دین و یگانۀ عهد اسماع معتقدان خوش گردد و دل و جان مدعیان طریقت را استرواحی باشد، چنانک گفته‌اند:

Ва низ гуфта бузургонаст : ъанд зикри алсолҳини таназзули алрҳмҳ٭

و نیز گفتۀ بزرگانست: عند ذکر الصالحین تنزل الرحمة٭

Ва чун аҳволи ҷумлаи одамиёну мартаба аз се ваҷҳ берун нест ибтидоу васат ва ниҳоятҳо , ин маҷмӯ бар се боб ниҳода омад :

و چون احوال جملۀ آدمیان و مرتبۀ از سه وجه بیرون نیست ابتدا و وسط و نهایتها، این مجموع بر سه باب نهاده آمد:

Боби аввал : дар абтдоءи ҳолати шайхи қудси аллоҳи рӯҳаи алъзиз аз айёми туфулият то чиҳил солагӣу онч дар ин муддат аз таълиму риёзоту муҷоҳидот ӯ ба мо расидааст ,у зикри перону машойих ӯу нисбати илму хирқа ӯ то ба Мустафои салавоти аллоҳу саломаи алайҳ .

باب اول: در ابتداء حالت شیخ قدس اللّه روحه العزیز از ایام طفولیت تا چهل سالگی و آنچ در این مدت از تعلیم و ریاضات و مجاهدات او به ما رسیده است، و ذکر پیران و مشایخ او و نسبت علم و خرقۀ او تا به مصطفی صلوات اللّه و سلامه علیه.

Боби дувум : дар васати ҳолати шайхи қудси аллоҳи рӯҳаи алъзиз , ва ин боби се фасласт :

باب دوم: در وسط حالت شیخ قدس اللّه روحه العزیز، و این باب سه فصل است:

Фасли аввал : дар ҳикоётӣ ки аз каромот ӯ зоҳир шудааст ва аз рӯоту сқот дуруст гашта , наздики мо .

فصل اول: در حکایاتی که از کرامات او ظاهر شده است و از روات و ثقات درست گشته، نزدیک ما.

Фасли дувум : дар ҳикоётӣ ки мутазаммин фавойид бошад ва баъзе аз ҳикоёту суханони машойих ки барои фоида бар лафзи муборак ӯ рафтааст .

فصل دوم: در حکایاتی که متضمن فواید باشد و بعضی از حکایات و سخنان مشایخ که برای فایده بر لفظ مبارک او رفته است.

Фасли сеюм : дар фавойиду нкти пароканда аз суханон ӯ ва баъзе аз даъвоат ӯу абёти мутафарриқ ки бар лафзи азиз ӯ рафтаасту нома чанд ки бмо расидааст аз он ӯ .

فصل سوم: در فواید و نکت پراکنده از سخنان او و بعضی از دعوات او و ابیات متفرق که بر لفظ عزیز او رفته است و نامۀ چند که بما رسیده است از آن او.

Боби сеюм : дар антҳоءи ҳолати шайхи мо қудси аллоҳи рӯҳаи алъзиз ва он се фасласт :

باب سوم: در انتهاء حالت شیخ ما قدس اللّه روحه العزیز و آن سه فصل است:

Фасли аввал : дар вситҳоء ӯ дар вақти вафот .

فصل اول: در وصیتهاء او در وقت وفات.

Фасли дувум : дар кайфияти ҳолати вафоти вай .

فصل دوم: در کیفیّت حالت وفات وی.

Фасли сеюм : дар каромотӣ ки баъд аз вафоти вай зоҳир гашта аст

فصل سوم: در کراماتی که بعد از وفات وی ظاهر گشته است

Ва ин маҷмӯро асрори алтўҳиди фии мақомоти ашшайхи абии Саиди ном ниҳода омад . Ва аз ҳақи субҳонау таъолӣ дар итмоми ин маҷмӯу намӯдани роҳи росту тариқи рушди тавфиқ хоста шуд , ва аз ҷиҳати эҷозу ихтисори ҳазф асонид карда шуд . Ҳақи субҳонау таъолӣ ба камоли фазлу караму лутфи хеши тавфиқ рафиқ гирданду ончи матлӯби аҳл ақидааст аз ҳуқуқи тариқат муяссар гирданд ва аз троҷъу нуқсон дар змони амону наузи биллоҳи ман алҳўри баъди алкўри ?фонаи хайри муваффақи вмъин

و این مجموع را اَسْرارُ التُّوحیدِ فِی مَقاماتِ الشَّیخ اَبِی سَعیِد نام نهاده آمد. و از حقّ سبحانه و تعالی در اتمام این مجموع و نمودن راه راست و طریق رشد توفیق خواسته شد، و از جهت ایجاز و اختصار حذف اسانید کرده شد. حقّ سبحانه و تعالی به کمال فضل و کرم و لطف خویش توفیق رفیق گرداند و آنچ مطلوب اهل عقیده است از حقّوق طریقت میسر گرداند و از تراجع و نقصان در ضمان امان و نَعُوذُ بِاللّه مِن الْحَوْرِ بَعْدَ الْکَوْر فَاِنَّهُ خَیْرُ مُوَفِّقٍ وَمُعِینٍ