Аз берун рафтан аз ҳади эътидол ,у муъолиҷоти кулия дар азолаҳи змоӣми ахлоқу аҳвол , аз ончӣ тахсӣс надорад ба баъзе сифоту аъмол ,у ончӣ мутаъаллиқаст ба ин минвол ва дар он чанд фасласт :

از بیرون رفتن از حد اعتدال، و معالجات کلیه در ازاله ذمائم اخلاق و احوال، از آنچه تخصیص ندارد به بعضی صفات و اعمال، و آنچه متعلق است به این منوال و در آن چند فصل است:

Фасли аввал : муҳофизат аз ахлоқи ҳамида

فصل اول: محافظت از اخلاق حمیده

Бидон ки аз барои касби фазоъили сифот ,у маҳосини маликот , тартибӣаст лоиқ ки таҷовуз аз он набояд намӯду тавзеҳи ин калом онаст ки шаккӣ нест ки ҳар чаҳ аз мартабае ба мартабаи дигар мунтақил мешавад , ҳаракат мекунад аз мартабаи аввалӣ ба сонияу ҳаракоту афъолӣ ки ҳар чизеро аз мартабаи нақс ба камол май расонад , ё аз қудрату ихтиёри мо берунаст ва онро ҳаракот табиӣа гӯйанд монанди нутфа ки аз замонӣ ки дар раҳм қарор мегирад ҳаракат мекунад дар атвори мухталифа то онкӣ ба мартаба ҳайвонят мерасад ва ё таҳти қудрату ихтиёр моаст ва он ҳаракатро ҳаракат сноъиаҳ гӯйанд , монанди чӯби хушк ки ба тавассути олоти наҷҷор ҳаракат мекунад дар сӯратҳои мтФоўнаҳ , то сарири салотин зўолоқтдор мегардад ва чун ҳаракоти табиӣа мустанадаст ба мабодии олияу масодири мутаъолӣа , маълумаст ки мувофиқи маслиҳату мутобиқ ҳикматаст ,у тартиби он атум ва аҳсанаст пас бар одамӣ лозимаст ки дар таҳрикоти сноъиаҳ иқтидо кунад ба таҳрикоти табиӣа ,у соҳиби саноати мтобъти табиатро намояд .

بدان که از برای کسب فضائل صفات، و محاسن ملکات، ترتیبی است لایق که تجاوز از آن نباید نمود و توضیح این کلام آن است که شکی نیست که هر چه از مرتبه ای به مرتبه دیگر منتقل می شود، حرکت می کند از مرتبه اولی به ثانیه و حرکات و افعالی که هر چیزی را از مرتبه نقص به کمال می رساند، یا از قدرت و اختیار ما بیرون است و آن را حرکات طبیعیه گویند مانند نطفه که از زمانی که در رحم قرار می گیرد حرکت می کند در اطوار مختلفه تا آنکه به مرتبه حیوانیت می رسد و یا تحت قدرت و اختیار ما است و آن حرکت را حرکت صناعیه گویند، مانند چوب خشک که به توسط آلات نجار حرکت می کند در صورتهای متفاونه، تا سریر سلاطین ذوالاقتدار می گردد و چون حرکات طبیعیه مستند است به مبادی عالیه و مصادر متعالیه، معلوم است که موافق مصلحت و مطابق حکمت است، و ترتیب آن اتم و احسن است پس بر آدمی لازم است که در تحریکات صناعیه اقتدا کند به تحریکات طبیعیه، و صاحب صناعت متابعت طبیعت را نماید.

Ва чун ин маълум шуд , мегӯйем ки чун таҳзиби ахлоқ ,у таҳсили фазойили сифот аз умӯр сноъиаҳаст , ки мо ба он маъмурем , пас лозимаст ки дар тартиби он пайравии атфоли табиатро кунем ва шаккӣ нест ки аввали чизе ки аз барои Тифл ба таҳрики табиат ҳосил мешавад , қувваи талаби қӯт ва ғизост , зеро дар раҳми модар аз роҳи нофи ғизоро ба худ мекашаду қӯти худро май талабад , ва чун аз ин мартаба ҳаракат карду қувваи талаб дар он зиёд шуд , дар вақти ғизо хостан , садо ба гиря баланд мекунаду пистони модарро меҷӯяд инҳо ҳама аз мутаъаллиқоти қувва шҳўиаҳаст пас аввалин қуввае ки табиати онро ҳосил мекунад , ин қуввааст , ва чун ин қувва дар он қӯт гирифт ва ба камол расед , осори қувваи ғзбиаҳ дар ӯ пайдо мешавад , ки аз худ , мўзётро дафъ кунад , ва худро аз ҳалокату талаф шудани муҳофизати намояд , агар чаҳ ба истионат аз падару модар ё ғайр эшон бошад чунон ки мушоҳида мешавад ки алмӣ ки ба Тифл мерасад ба гиря меояд , то дигарон матлаъ шудаи дафъи ?илами намоянд ва ин қувва , қӯт мегирад то дар он майли бартарӣ бар амсолу ақрон ,у сарварӣ бар дигарон ҳосил мешавад ва ин Дуюмин қувва Эйаст ки табиат дар одамӣ май пурвирд ,у баъд аз онкии осори қувваи тамизу идрок дар ӯ зоҳир мегардад ,у рӯз ба рӯз зиёд мешавад , то қобили таълими улӯм ва сноъот мегардад , дар ин вақти амали табиат дар тадбири қавӣ ба мартаба камол мерасад ,у ибтидои такмил сноъӣаст , яъне вақтеаст ки одамии нафаси худро такмил намӯда , тадбири қўоӣиро ки табиат парвариш дода бинмоед , ва онҳоро ба камоли расонади пас агар кӯтоҳӣ кунад ва худ ба такмили сноъии напардозад ба ҳамин ҳол боқӣ хоҳад буд , ва ба камоли ҳақиқӣ , ки инсон ба ҷиҳати он халқ шуда нахоҳад расед , зеро ки ҳамаи каси муттасиф ба ҷамеъи сифоти Ҷамила ,у соҳиби нафаси қудсӣаи эҷод нашуда ки дар истеъдоди мардум ихтилофӣ бошад .

و چون این معلوم شد، می گوییم که چون تهذیب اخلاق، و تحصیل فضایل صفات از امور صناعیه است، که ما به آن مأموریم، پس لازم است که در ترتیب آن پیروی اطفال طبیعت را کنیم و شکی نیست که اول چیزی که از برای طفل به تحریک طبیعت حاصل می شود، قوه طلب قوت و غذاست، زیرا در رحم مادر از راه ناف غذا را به خود می کشد و قوت خود را می طلبد، و چون از این مرتبه حرکت کرد و قوه طلب در آن زیاد شد، در وقت غذا خواستن، صدا به گریه بلند می کند و پستان مادر را می جوید این ها همه از متعلقات قوه شهویه است پس اولین قوه ای که طبیعت آن را حاصل می کند، این قوه است، و چون این قوه در آن قوت گرفت و به کمال رسید، آثار قوه غضبیه در او پیدا می شود، که از خود، موذیات را دفع کند، و خود را از هلاکت و تلف شدن محافظت نماید، اگر چه به استعانت از پدر و مادر یا غیر ایشان باشد چنان که مشاهده می شود که المی که به طفل می رسد به گریه می آید، تا دیگران مطلع شده دفع الم نمایند و این قوه، قوت می گیرد تا در آن میل برتری بر امثال و اقران، و سروری بر دیگران حاصل می شود و این دومین قوه ای است که طبیعت در آدمی می پرورد، و بعد از آنکه آثار قوه تمیز و ادراک در او ظاهر می گردد، و روز به روز زیاد می شود، تا قابل تعلیم علوم و صناعات می گردد، در این وقت عمل طبیعت در تدبیر قوی به مرتبه کمال می رسد، و ابتدای تکمیل صناعی است، یعنی وقتی است که آدمی نفس خود را تکمیل نموده، تدبیر قوائی را که طبیعت پرورش داده بنماید، و آنها را به کمال رساند پس اگر کوتاهی کند و خود به تکمیل صناعی نپردازد به همین حال باقی خواهد بود، و به کمال حقیقی، که انسان به جهت آن خلق شده نخواهد رسید، زیرا که همه کس متصف به جمیع صفات جمیله، و صاحب نفس قدسیه ایجاد نشده که در استعداد مردم اختلافی باشد.

Ва чун донистӣ ки табиат , аввали қувваи шҳўиаҳро ба зуҳӯр оварад ,у баъд аз он ғзбиаҳ ,у баъд аз он қувваи ақлу тамизро , пас дар саноат бояд ба ин тартиби тадбир ва такмил намӯд :

و چون دانستی که طبیعت، اول قوه شهویه را به ظهور آورد، و بعد از آن غضبیه، و بعد از آن قوه عقل و تمیز را، پس در صناعت باید به این ترتیب تدبیر و تکمیل نمود:

Ибтидо дар таҳзиби қувваи шҳўиаҳ саъй намӯдау сифати иффатро ки аз фазойили ин қуввааст иктисоб намӯд ,у баъд аз он ба қувва ғзбиаҳ пардохту малакаи шуҷоатро ки аз камолоти ин қуввааст таҳсил кард , ва сипас дар такмили қувваи оқила иҷтиҳод намӯд ,у фазилати ҳикматро ба даст оварад чунончӣ ба ин тартиби одамӣ дар таҳсили ахлоқ ҳасана кӯшад , ба суҳӯлату осонии ҷоми саодати нӯшад .

ابتدا در تهذیب قوه شهویه سعی نموده و صفت عفت را که از فضایل این قوه است اکتساب نمود، و بعد از آن به قوه غضبیه پرداخت و ملکه شجاعت را که از کمالات این قوه است تحصیل کرد، و سپس در تکمیل قوه عاقله اجتهاد نمود، و فضیلت حکمت را به دست آورد چنانچه به این ترتیب آدمی در تحصیل اخلاق حسنه کوشد، به سهولت و آسانی جام سعادت نوشد.

Ва самари ин тартиб , тасҳили таҳзиби ахлоқу осонӣ онаст , зеро шаккӣ нест ки қувваи шҳўиаҳ ба инқиёду итоат аз қувваи ғзбиаҳи наздиктар ,у гузаштан аз қадари зоид аз заруриёти ғизоу шаҳват , аз тарки ҷоҳу бартарӣу раёсату сарварӣу некӣ дар муқобили бадӣу иғмоз аз интиқоми душманони қавии басӣ осонтараст .

و ثمر این ترتیب، تسهیل تهذیب اخلاق و آسانی آن است، زیرا شکی نیست که قوه شهویه به انقیاد و اطاعت از قوه غضبیه نزدیکتر، و گذشتن از قدر زائد از ضروریات غذا و شهوت، از ترک جاه و برتری و ریاست و سروری و نیکی در مقابل بدی و اغماض از انتقام دشمنان قوی بسی آسانتر است.

Пас , тасхири қувваи шҳўиаҳ дар ибтидо саҳласт ,у баъд аз тасхири он фии алҷмлаҳи қӯтӣ аз барои оқила ҳосил мешавад ,у малакаи тасхир аз барои ӯ ҳам мерасаду асбоби қувваи ғзбиаҳи андакӣ камтар мегардад ,у тасхири он низ ба суҳӯлат муяссар мешавад ,у баъд аз тасхири ин ду қувва , таҳсили малакаи ҳикмат , ки аз он ду саъб тараст , ба осонӣ мумкин мегардад ва касе ки ин тартибро аз даст бидиҳад ӣнтавр нест ки такмили худу таҳзиби ахлоқ аз барои ӯ мумкин набошад ,у лекин ба душворӣу съўбт ҳосил мешавад .

پس، تسخیر قوه شهویه در ابتدا سهل است، و بعد از تسخیر آن فی الجمله قوتی از برای عاقله حاصل می شود، و ملکه تسخیر از برای او هم می رسد و اسباب قوه غضبیه اندکی کمتر می گردد، و تسخیر آن نیز به سهولت میسر می شود، و بعد از تسخیر این دو قوه، تحصیل ملکه حکمت، که از آن دو صعب تر است، به آسانی ممکن می گردد و کسی که این ترتیب را از دست بدهد اینطور نیست که تکمیل خود و تهذیب اخلاق از برای او ممکن نباشد، و لیکن به دشواری و صعوبت حاصل می شود.

Пас толиби саодати абад , бояд дар ҳеҷ ҳолеи даст аз талаб надорад , ва аз раҳмати худованди мутаъол навмед нашавад ,у камари талаб дар миёни бандад ,у домани ҳиммат бар камар занад ,у талаби таъӣду тавфиқ аз парвардгори шафиқи Маҷиди намояд .

پس طالب سعادت ابد، باید در هیچ حالی دست از طلب ندارد، و از رحمت خداوند متعال نومید نشود، و کمر طلب در میان بندد، و دامن همت بر کمر زند، و طلب تأیید و توفیق از پروردگار شفیق مجید نماید.

Ва бидон ки ҳамчунон ки касе фоқиди сифот камолӣаст , саъй дар таҳсили ону азолаҳи зидаш бар ӯ лозимаст , ҳамчунин сифати камолӣ ки аз барои одамӣ ҳосиласт , ҷаҳд дар муҳофизату абқоءи он воҷибаст , монанди сиҳҳати бадан , чун агар касеро маразӣ бошад саъй дар дафъи ону таҳсили сиҳҳат бояд кунад , ва агар саҳеҳ ва солим бошад мурооти ҳифзи сиҳҳатро май бояд намояд ва аз ин ҷиҳатаст ки фани тибро мнқсм ба ду қисм кардаанд : як қисм , дар ҳифзи сиҳҳат ,у дайгарӣ дар дафъи мараз ва чун илми ахлоқ низ шабиҳ ба илм тибаст , балки тиби ҳақиқӣ онаст , пас илми ахлоқ низ шабиҳ ба илм тибаст , балки тиби ҳақиқӣ онаст , пас илми ахлоқ низ мнқсм ба ду қисмат мешавад : яке дар касби фазойил ,у дайгарӣ дар дафъи рзоил ва ба ҷиҳати мушобеҳати ин ду илм , ин илмро « тиби рӯҳонӣ » гӯйанд , ҳамчунон ки тиби матаъорифро « тиби ҷисмонӣ » номанд ва аз ин роҳ буд ки ҷолинуси табиб дар номае ки ба хизмати ҳазрати исои алайҳ ассалом фиристод навишт ки « ман табиби алобдони илои табиби алнФўс » яъне « ин нома Эйаст аз табиби баданҳо ба сӯии табиби рӯҳҳо » .

و بدان که همچنان که کسی فاقد صفات کمالی است، سعی در تحصیل آن و ازاله ضدش بر او لازم است، همچنین صفت کمالی که از برای آدمی حاصل است، جهد در محافظت و ابقاء آن واجب است، مانند صحت بدن، چون اگر کسی را مرضی باشد سعی در دفع آن و تحصیل صحت باید کند، و اگر صحیح و سالم باشد مراعات حفظ صحت را می‌باید نماید و از این جهت است که فن طب را منقسم به دو قسم کرده اند: یک قسم، در حفظ صحت، و دیگری در دفع مرض و چون علم اخلاق نیز شبیه به علم طب است، بلکه طب حقیقی آن است، پس علم اخلاق نیز شبیه به علم طب است، بلکه طب حقیقی آن است، پس علم اخلاق نیز منقسم به دو قسمت می شود: یکی در کسب فضایل، و دیگری در دفع رذایل و به جهت مشابهت این دو علم، این علم را «طب روحانی» گویند، همچنان که طب متعارف را «طب جسمانی» نامند و از این راه بود که جالینوس طبیب در نامه ای که به خدمت حضرت عیسی علیه السلام فرستاد نوشت که «من طبیب الابدان الی طبیب النفوس» یعنی «این نامه ای است از طبیب بدنها به سوی طبیب روحها».