Аммо ду ҷинси разила , пас аввал « ҷрбзаҳ »аст , ки боиси хурӯҷ аз ҳад эътидоласт ва дар фикр ,у мӯҷиб онаст ки зеҳн ба ҷоӣии ноистд , балки пайваста дар ибдоъи шубаҳоту истихроҷи умӯри дақиқа , ғайри мутобиқ воқеъ бошад , ва аз ҳади лоиқ таҷовуз кунад ва бар ҳақ қарор нагирад ва басо бошад ки дар мабоҳиси ақлӣау улӯми илоҳӣаи мунҷар ба илҳоду куфру фасод ақида шавад балки мерасад ба ҷоӣӣ ки соҳиби он , инкори ҳамаи ашёъу нафии ҳақоиқи ҷамеъи чизҳоро май намояд , ҳамчунон ки тайифа « сўФстоӣиаҳ » , дар улӯми шаръӣау масойили амалияи мунҷар ба васвос мегирданд .

اما دو جنس رذیله، پس اول «جربزه» است، که باعث خروج از حد اعتدال است و در فکر، و موجب آن است که ذهن به جائی نایستد، بلکه پیوسته در ابداع شبهات و استخراج امور دقیقه، غیر مطابق واقع باشد، و از حد لایق تجاوز کند و بر حق قرار نگیرد و بسا باشد که در مباحث عقلیه و علوم الهیه منجر به الحاد و کفر و فساد عقیده شود بلکه می رسد به جائی که صاحب آن، انکار همه اشیاء و نفی حقایق جمیع چیزها را می نماید، همچنان که طایفه «سوفسطائیه»، در علوم شرعیه و مسایل عملیه منجر به وسواس می گردند.

Ва алоҷи ин разила , баъд аз онкии одамии қубҳи онро бархӯрд , ва донист ки ин мӯҷиб бозмондан аз маротиби илму амалу маҳрӯмӣ аз файзи маорифу нил съодотаст ,у одамиро ба дараҷаи ҳалокат май расонад , онаст ки руҷӯъ кунад ба истидлолоту муътақидоти уламои машҳур ба истиқомати салиқа ,у маърӯф ба аФҳоми мустақӣма , ва хоҳӣ нахоҳӣ худро бар мтқзои адиллаи муътабара дар назд онҳо бидорад ,у таҷовуз аз эътиқодоту аъмолу афъол онҳо накунаду бидонад ки баъд аз онкии ҷамъии касӣру ҷамӣ « ғФир аз уламои эълому соҳибони аФҳоми мустақӣма бар ин тариқ ҳастанд , ва ӯ ба тнҳоӣӣ дар он тариқаи ташкики намояд , ломҳолаҳ аз « эъвиҷоҷи салиқа ё эътиёд зеҳн ӯст ба шубҳа , пас нафаси худро ба таклиф бар тариқа онҳо бидорад то одат кунад ба саботу итмӣнон ва дар тааллуми улӯми таълимӣа , монанди : ҳисобу ҳандасау ҳайат , мдхлиаҳ тамомаст дар ҳусӯли истиқомати зеҳн , ва бисёр нодир иттифоқ меуфтад ки касе дар ин улӯм « соҳиби яд » бошад ва « мзоўл онҳо бошад , вале салиқа ӯ мустақӣму зеҳн ӯ « қавӣам набошад .

و علاج این رذیله، بعد از آنکه آدمی قبح آن را برخورد، و دانست که این موجب بازماندن از مراتب علم و عمل و محرومی از فیض معارف و نیل سعادات است، و آدمی را به درجه هلاکت می رساند، آن است که رجوع کند به استدلالات و معتقدات علمای مشهور به استقامت سلیقه، و معروف به افهام مستقیمه، و خواهی نخواهی خود را بر متقضای ادله معتبره در نزد آنها بدارد، و تجاوز از اعتقادات و اعمال و افعال آنها نکند و بداند که بعد از آنکه جمعی کثیر و جمی «غفیر از علمای اعلام و صاحبان افهام مستقیمه بر این طریق هستند، و او به تنهائی در آن طریقه تشکیک نماید، لامحاله از «اعوجاج سلیقه یا اعتیاد ذهن اوست به شبهه، پس نفس خود را به تکلیف بر طریقه آنها بدارد تا عادت کند به ثبات و اطمینان و در تعلم علوم تعلیمیه، مانند: حساب و هندسه و هیئت، مدخلیه تمام است در حصول استقامت ذهن، و بسیار نادر اتفاق می افتد که کسی در این علوم «صاحب ید» باشد و «مزاول آنها باشد، ولی سلیقه او مستقیم و ذهن او «قویم نباشد.

Дувум : ҷаҳл баситаст , ва он аз тараф тафритаст ва иборатаст аз : холӣ бӯдани нафас аз илм ,у атсоФи он ба ҷаҳл , бидӯни инки ҳам чунин донад ки медонад , яъне бар ӯ муштабаҳ нашуда бошад ,у эътиқод донистанро надошта бошад ва дар ибтидои амр , ин сифат мазмум нест балки мамдуҳаст , зеро ки одамӣ то ба ҷаҳл худ барнахурад ва надонад ки намедонад дар садади таҳсили илм барнаме ояд балии боқӣ бӯдан бар ин мақому мондан бар ҷаҳлу сабот бар он , аз рзоӣл азимааст , ки дафъи он лозиму бақои он аз ҷумла мӯҳликотаст ва касе ки муттасиф ба ин сифат бошад бояд саъй дар азолаҳ он кунад , ва таъаммул кунад дар қубҳи ҷаҳлу ҳукми ақл ба инки ҷоҳил , фии алҳқиқаҳ инсон нест , ва агар онро инсон гӯйанд ба ҷиҳати мушобеҳат сӯратаст ки бо инсон дорад , зеро ки инсон дар соири чизҳо ки биҷузи илм ва донишаст , аз ҷисмяту ғазабу шаҳвату басару самъу савту ғайри инҳо , бо соири ҳайвонот шарикаст ,у фазилати инсон бар сойирин , ба илм ва маърифатаст пас , агар онро низ надошта бошад ҳайвонӣ хоҳад буд мустақӣми алқомаҳ ва аз ин ҷиҳатаст ки агар шахсеи омӣ дар маҷлиси мубоҳисаи уламоу мҳоўрот эшон биншинад ва аз ақволи эшон чизеи нафаҳмад , нисбат ба эшон бо чаҳорпоён фарқӣ надорад ва чун инро фаҳмид таъаммул кунад ки чаҳ ҳалокатӣ аз ин болотар , ва чаҳ сифатӣ аз ин бадтар ки ӯро аз ҳудӯди инсонияти хориҷ ва дар зумра бҳоем дохили намояду баъд аз он татаббуъи намояд дар оёту ихборӣ ки дар мазаммати ҷаҳлу нодонии расида .

دوم: جهل بسیط است، و آن از طرف تفریط است و عبارت است از: خالی بودن نفس از علم، و اتصاف آن به جهل، بدون اینکه هم چنین داند که می داند، یعنی بر او مشتبه نشده باشد، و اعتقاد دانستن را نداشته باشد و در ابتدای امر، این صفت مذموم نیست بلکه ممدوح است، زیرا که آدمی تا به جهل خود برنخورد و نداند که نمی داند در صدد تحصیل علم برنمی‌آید بلی باقی بودن بر این مقام و ماندن بر جهل و ثبات بر آن، از رذائل عظیمه است، که دفع آن لازم و بقای آن از جمله مهلکات است و کسی که متصف به این صفت باشد باید سعی در ازاله آن کند، و تأمل کند در قبح جهل و حکم عقل به اینکه جاهل، فی الحقیقه انسان نیست، و اگر آن را انسان گویند به جهت مشابهت صورت است که با انسان دارد، زیرا که انسان در سایر چیزها که بجز علم و دانش است، از جسمیت و غضب و شهوت و بصر و سمع و صوت و غیر این‌ها، با سایر حیوانات شریک است، و فضیلت انسان بر سایرین، به علم و معرفت است پس، اگر آن را نیز نداشته باشد حیوانی خواهد بود مستقیم القامه و از این جهت است که اگر شخصی عامی در مجلس مباحثه علماء و محاورات ایشان بنشیند و از اقوال ایشان چیزی نفهمد، نسبت به ایشان با چهارپایان فرقی ندارد و چون این را فهمید تأمل کند که چه هلاکتی از این بالاتر، و چه صفتی از این بدتر که او را از حدود انسانیت خارج و در زمره بهایم داخل نماید و بعد از آن تتبع نماید در آیات و اخباری که در مذمت جهل و نادانی رسیده.

Ва дар баъзе аз аҳодӣси онро мӯҷиби духули нор фармӯдаанд аз ҳазрати расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алау силам Марвӣаст ки шаш тайифа ба ҷиҳати шаш чиз , пеш аз муҳосибаи дохил оташ хоҳанд буд : яке аз онҳо сҳроншинону саканаи қроу мавозиъӣ ки аз аҳли илм холӣаст ба сабаби ҷаҳлу нодонӣ ки доранд »у баъд аз инҳо мутазаккири шарофат илм шаваду мулоҳизаи ончӣ дар фазилати он расида бинмоед ҳамчунон ки баъзе аз он мазкӯр хоҳад шуд , пас аз хоби ғифлати бедору саъйу иҷтиҳод дар дафъи ҷаҳли худ намояду ҷаду ҷаҳд дар таҳсили улӯми зарурӣа аз аҳл он кунад .

و در بعضی از احادیث آن را موجب دخول نار فرموده‌اند از حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم مروی است که شش طایفه به جهت شش چیز، پیش از محاسبه داخل آتش خواهند بود: یکی از آنها صحرانشینان و سکنه قرا و مواضعی که از اهل علم خالی است به سبب جهل و نادانی که دارند» و بعد از این ها متذکر شرافت علم شود و ملاحظه آنچه در فضیلت آن رسیده بنماید همچنان که بعضی از آن مذکور خواهد شد، پس از خواب غفلت بیدار و سعی و اجتهاد در دفع جهل خود نماید و جد و جهد در تحصیل علوم ضروریه از اهل آن کند.