Марди ҳушёр чун андари қӯти рӯҳонӣ хеш нигарад ки онро тмииз хонанд ва он ёбад Марвро муҳӣт шуда бар ҳамаи қӯтҳои табиӣу бунаад ҳар якеро аз он қӯтҳо ба ҷойгоҳи хеш ,у қӯти тмииз фарқ кунад миёни чизҳо ба ҳақиқат ва ҳукм кунад бар табиатҳо , аз баҳри онки қӯтҳои табиии андари чигунагӣ ҳо тавонанд расӣдан . Чунонк чашмро қӯт табиатаст андари рангу шаклу ҷунбиш ва ором расад андари ончи азин қӯт бинандааст , ва ин ҳама чигунагӣаст , ва ҳамчунин мари гӯшро қӯт табиатаст ки андари чигунагӣ шнидниҳо расад ,у қӯти чшндгӣ ки ӯро зоиқа хонанд андар расад ба чигунагии мазаҳо аз ширину талху туршу ҷузи он ,у қӯти тмиизи андар чарое чизҳо расад ки мардум ба қӯт мумайиза донад ки шукр чаро ширинасту ҳанзал чаро талхаст . Ва донистан чарое бартар аз аз чигунагӣ чунонк пеши азин шарҳи он гуфтем ? андари китоб . Пас он қӯт ӯ бар чарое чизҳо подшоҳ бошад . Пас дуруст шуд ки ин қӯти рӯҳонӣ подшоҳаст бар қӯти табиӣ . Ва низ қӯти рӯҳонии тмиизӣ подшоҳаст бар қӣти табиӣ , бондишаҳ бадал кунад мари он чизҳоро казин қӯтҳои табиатаст . Чунонк гармро сарди андешаду сардро гарму хушкротар андешад ватарро хушку сипедро сиёҳу ширинро талх . Ва ин ҳамаи мухолифонро бондишаҳ ки мрўрои андари он подшоҳӣаст бадал кунад , вқўти табиии мари чизеро аз ончи бадали натавонад кардани магар ҳамчунон тавонадаш ёфтан ки ҳаст , агар сардаст сард ёбадаш вагар хушкаст хушк ёбадаш . Ва чун рангҳо ва буиҳоу мазаҳоу ҷузи он андари қӯтҳои табиатаст ,у қӯти мумайиза бар табиат подшоҳаст , хор ояд наздик ӯ ин қӯтҳо ва бадал тавонадаш кардани сӯии зоти хеш ба фикрат , вагар қӯти мумайиза бар қӯтҳои табиӣ подшоҳ набӯдӣ оҷиз будӣ аз андеша кардан бар мухолифати қӯтҳои табиӣ .

مرد هشیار چون اندر قوت روحانی خویش نگرد که آنرا تمییز خوانند و آن یابد مرو را محیط شده بر همه قوتهای طبیعی و بنهد هر یکی را از آن قوتها به جایگاه خویش ، و قوت تمییز فرق کند میان چیزها به حقیقت و حکم کند بر طبیعتها ، از بهر آنک قوتهای طبیعی اندر چگونگی ها توانند رسیدن . چنانک چشم را قوت طبیعت است اندر رنگ و شکل و جنبش و آرام رسد اندر آنچ ازین قوت بیننده است، و این همه چگونگی است ، و همچنین مر گوش را قوت طبیعت است که اندر چگونگی شنیدنیها رسد ، و قوت چشندگی که او را ذائقه خوانند اندر رسد به چگونگی مزه ها از شیرین و تلخ و ترش و جز آن ، و قوت تمییز اندر چرایی چیزها رسد که مردم به قوت ممیزه داند که شکر چرا شیرین است و حنظل چرا تلخ است . و دانستن چرایی برتر از از چگونگی چنانک پیش ازین شرح آن گفتیم؟ اندر کتاب . پس آن قوت او بر چرایی چیزها پادشاه باشد . پس درست شد که این قوت روحانی پادشاه است بر قوت طبیعی . و نیز قوت روحانی تمییزی پادشاه است بر قئت طبیعی ، باندیشه بدل کند مر آن چیزها را کزین قوتهای طبیعت است . چنانک گرم را سرد اندیشد و سرد را گرم و خشک را تر اندیشد و تر را خشک و سپید را سیاه و شیرین را تلخ . و این همه مخالفان را باندیشه که مرورا اندر آن پادشاهی است بدل کند ، وقوت طبیعی مر چیزی را از آنچ بدل نتواند کردن مگر همچنان تواندش یافتن که هست ، اگر سرد است سرد یابدش وگر خشک است خشک یابدش. و چون رنگها و بویها و مزه ها و جز آن اندر قوتهای طبیعت است ، و قوت ممیزه بر طبیعت پادشاه است ، خوار آید نزدیک او این قوتها و بدل تواندش کردن سوی ذات خویش به فکرت ، وگر قوت ممیزه بر قوتهای طبیعی پادشاه نبودی عاجز بودی از اندیشه کردن بر مخالفت قوتهای طبیعی .