Ҳар гуруҳеро аз доноён чаҳ аз ҳукамо , илми дайн ва чаҳ аз пешравони илми табоиъ ва чаҳ аз раисони илми илоҳии андари вуҷӯди олами ҷисмонӣ суханаст ,у андари ҷавоҳири олӣ ва сӯратҳои ақлӣ ихтилоф кардаанд . Ва мо азҷумла ончи маҳсӯлу муроду мағз суханҳоаст берун кунем ва боз намоем ҷуиндагони ҳақро ки барин хон ороста мо нишинанд бо дасти шаста ба оби парҳезу меъдаи гуруснаи таому шароби нафсонӣ . Гӯйем ки офарӣдаи мубдиъи ҳақи субҳонаи ҷумла бар се қисмаст : яке азуи фавқ алзмонаст чун олами илоҳӣу ақлонӣу нафсонӣ каз рӯзгор бартараст ва ӯро завол нест , дигар қисмат онаст ки маъа алзмонаст чун олами ҷурмонеу нӯронӣ ки рӯзгор ӯро пешӣ ва пасӣ нест , сим қисмат онаст ки таҳт алзмонаст - аънӣ ки зер рӯзгораст - ва он олам ҷисмонӣаст . Пас гӯйем ки ончи зер замонаст аз мавҷӯдоти ҳам кинаст ва ҳам фосид , аънӣ ҳаст шавандааст ва нест шаванда , аз баҳри онки андари ҷойгоҳ будаш ва нобӯдашаст ,у онч бо замон баробараст аз мавҷӯдот коӣнасту локин фосид нест , ва он афлок ва анҷумаст ки гавҳари эшон фасод ва тағайюр напазирад , аз баҳри онки сӯраташон бар ҳиўлӣ ҷокўласт ,у табоиъу маволеди фасоди пазирад , аз баҳри онки ҳаюлои эшон ҷокўласт бар сӯрати эшон . Ва низ гӯйем ки чун ҷурмоне миёнҷӣ омад миёни олами ақлонӣу олам ҳиўлонӣ бидон рӯй ки аз он олами қӯт пазирндаасту бад-ӣни олам расонандааст , ҳамчунон миёнҷӣанд , ки на бартар аз замонанд ва на аз зери замони блак бо замони баробаранд бар миёнҷӣ ва низ на чун олам ақлонӣанд ки на коӣнаст ва на фосид , ва на чун олам ҳиўлонӣанд ки ҳам коӣнаст ва ҳам фосид , блак бар миёнҷӣанд ки коӣнаст ва фосид нест . Ва ончи бартар аз рӯзгораст аз мавҷӯдот на коӣнаст ва на фосид , ва он олам ақласт ки гавҳар маҳзасту андрўи кун ва фасод нест албата .

هر گروهی را از دانایان چه از حکما، علم دین و چه از پیشروان علم طبایع و چه از رئیسان علم الهی اندر وجود عالم جسمانی سخن است، و اندر جواهر عالی و صورتهای عقلی اختلاف کرده اند. و ما ازجمله آنچ محصول و مراد و مغز سخنها است بیرون کنیم و باز نماییم جویندگان حق را که برین خوان آراسته ما نشینند با دست شسته به آب پرهیز و معده گرسنه طعام و شراب نفسانی. گوییم که آفریده مبدع حق سبحانه جمله بر سه قسم است: یکی ازو فوق‌الزمان است چون عالم الهی و عقلانی و نفسانی کز روزگار برتر است و او را زوال نیست، دیگر قسمت آنست که مع‌الزمان است چون عالم جرمانی و نورانی که روزگار او را پیشی و پسی نیست، سیم قسمت آنست که تحت‌الزمان است- اعنی که زیر روزگار است- و آن عالم جسمانی است. پس گوییم که آنچ زیر زمان است از موجودات هم کاین است و هم فاسد، اعنی هست شونده است و نیست شونده، از بهر آنک اندر جایگاه بودش و نابودش است، و آنچ با زمان برابر است از موجودات کائن است و لکن فاسد نیست، و آن افلاک و انجم است که گوهر ایشان فساد و تغیر نپذیرد، از بهر آنک صورتشان بر هیولی جاکول است، و طبایع و موالید فساد پذیرد، از بهر آنک هیولای ایشان جاکول است بر صورت ایشان. و نیز گوییم که چون جرمانی میانجی آمد میان عالم عقلانی و عالم هیولانی بدان روی که از آن عالم قوت پذیرنده است و بدین عالم رساننده است، همچنان میانجی‌اند، که نه برتر از زمانند و نه از زیر زمان بلک با زمان برابرند بر میانجی و نیز نه چون عالم عقلانی‌اند که نه کائن است و نه فاسد، و نه چون عالم هیولانی‌اند که هم کائن است و هم فاسد، بلک بر میانجی‌اند که کائن است و فاسد نیست. و آنچ برتر از روزگار است از موجودات نه کائن است و نه فاسد، و آن عالم عقل است که گوهر محض است و اندرو کون و فساد نیست البته.

Вчўни ин сухан равшан кардем гӯйем ки қавли ҳкмоءи дайну пеши дастон аз халқ ба таъӣди илоҳии андари куни олами ҳиўлонӣу исботи олам рӯҳонӣ онаст ки гуфтанд ки мубдиъи ҳақи маҳзи мари ақлро падед оварад на аз чизе ,у тамом падед оварадаш ба қӯту феъл . Далел бар дурустии ин қавл онаст ки ҳарчизӣ ки бар чизе дигар бошад миёни ин чиз ва он пасину миёни он чизи пешин миёнҷӣ бошад ки он чиз бозпасин бидон миёнҷӣ аз он чизи пешин падед ояд , он вақт чун миёнҷии андар миён омад миёни ин ду чиз тафовут уфтаду бози пасин ва аз пешин камтар ояд , ва чун мубдиъи ҳақи мари ақли таъолиро на аз чизе ибдоъ кард лозим ояд ба бурҳони ақлӣ ки ақл ба ғояти камол ва ҳастӣ бошад бадви сабаб : яке бад-ӣни сабаб ки гуфтем ки ӯро на аз чизе ибдоъ кард то ӯ камтар аз он чиз будӣ ки будаш азу ёфт , дигар бидон сабаб ки мубдиъи ҳақи мрўро ибдоъ кард бе ҳеҷ миёнҷӣ . Ва гуфтанд ки мубдиъи ҳақи сӯрати ҳамаи мавҷӯдот аз ҷисмонӣу рӯҳонии андари гавҳари ақл гирд оварад ; ва гуфтанд каз ақли гавҳарии дигар ба анбъос падед оварад бе замонии ҳиссӣу ваҳмӣ . Ва фарқи миёни ибдоъ ва анбъос онаст ки анбъоси мари чизеро бошад ки ӯ на андари макон ва замон бошад влкни падед оянда бошад аз чизеи дигару ибдоъи чизеро бошад ки ӯ на андари макон ва замон бошаду локин на аз чизеи падед омада бошад . Пас он мубдиъ ки аз чизе набӯд ба ғоят камол омад ва ин мунбаис ки чизе буд ӯ ба дараҷа камтар омад , чунонк андари ҳукми ақл лозимаст . Пас он мунбаис ба фармони мубдиъи ҳақ нигоҳ кард андари фазилату шарафи ақли аввал ва рағбат кард ба тамомӣ , ки андрў дид рағбатии мумкин на мумтанеъу номумкин , аз бҳронки нафаси куллӣ ба қӯт чун ақли куллӣ буд азироки вуҷӯдаши азу буд ,у чизе ки ба қӯт чун ӯ бошад ва ҳам аз он чизи зиёдати пазирад мумкин бошад ки ба Фоӣдаҳ гирифтан аз чизи тамоми рӯзӣ ба тамомӣ ӯ расад ва ҳамчуну шавад .

وچون این سخن روشن کردیم گوییم که قول حکماء دین و پیش‌دستان از خلق به تأیید الهی اندر کون عالم هیولانی و اثبات عالم روحانی آنست که گفتند که مبدع حق محض مر عقل را پدید آورد نه از چیزی، و تمام پدید آوردش به قوت و فعل. دلیل بر درستی این قول آنست که هرچیزی که بر چیزی دیگر باشد میان این چیز و آن پسین و میان آن چیز پیشین میانجی باشد که آن چیز بازپسین بدان میانجی از آن چیز پیشین پدید آید، آن وقت چون میانجی اندر میان آمد میان این دو چیز تفاوت افتد و باز پسین و از پیشین کمتر آید، و چون مبدع حق مر عقل تعالی را نه از چیزی ابداع کرد لازم آید به برهان عقلی که عقل به غایت کمال و هستی باشد بدو سبب: یکی بدین سبب که گفتیم که او را نه از چیزی ابداع کرد تا او کمتر از آن چیز بودی که بودش ازو یافت، دیگر بدان سبب که مبدع حق مرورا ابداع کرد بی هیچ میانجی. و گفتند که مبدع حق صورت همه موجودات از جسمانی و روحانی اندر گوهر عقل گرد آورد؛ و گفتند کز عقل گوهری دیگر به انبعاث پدید آورد بی زمانی حسی و وهمی. و فرق میان ابداع و انبعاث آنست که انبعاث مر چیزی را باشد که او نه اندر مکان و زمان باشد ولکن پدید آینده باشد از چیزی دیگر و ابداع چیزی را باشد که او نه اندر مکان و زمان باشد و لکن نه از چیزی پدید آمده باشد. پس آن مبدع که از چیزی نبود به غایت کمال آمد و این منبعث که چیزی بود او به درجه کمتر آمد، چنانک اندر حکم عقل لازم است. پس آن منبعث به فرمان مبدع حق نگاه کرد اندر فضیلت و شرف عقل اول و رغبت کرد به تمامی، که اندرو دید رغبتی ممکن نه ممتنع و ناممکن، از بهرآنک نفس کلی به قوت چون عقل کلی بود ازیراک وجودش ازو بود، و چیزی که به قوت چون او باشد و هم از آن چیز زیادت پذیرد ممکن باشد که به فائده گرفتن از چیز تمام روزی به تمامی او رسد و همچنو شود.

Ва гӯйем ки маълулот бар се баҳраст , аънии чизҳое ки будаш ӯро сабаб бошад : яке азу онаст ки ба ҳамаи рӯйҳо чун иллат хеш набошад , ва дигар онаст ки ба ҳеҷ рӯй чун иллат хеш нашавад , ва сдигр онаст ки ба рӯе чун иллат хеш бошад ва ба рӯе на чуну бошад . Аммо он маълул ки ба ҳамаи рӯйҳо чун иллат хеш набошад он нутфа ҳайвонасту хояи мурғон ки чун аз асли хеш ёрӣ ёбад ба парвардан , рӯзӣ ҳайвон гардад , аз мардум ё мурғ ё ҷузи он . Ва аммо он маълул ки ба ҳеҷ рӯй чун иллат хеш нагардад он обу дайу оби мзӣ ҳайвонаст ки маълул ҳайвонасту ҳаргиз чун ҳайвон нашавад , ва чун дар ки маълул дурудгарасту ҳаргиз чун дурудгар нашавад . Аммо он маълул ки ба рӯе чун иллат хеш бошад ва ба рӯе набошад он чун рӯзаст ки маълул офтобасту бдонч равшаноӣ дорад ҳамчун офтобаст влкни азуи нур берун наёяд ва феълҳо чунонк аз офтоб берун ояд , пас рӯз ба як рӯй чун офтобасту бадӣгар рӯй чуну нест . Ва нафас аз он маълулотаст ки ба ҳама рӯйҳо чун иллат хеш набошад аз роҳи тамомӣ . - қавли ҳкмоء шаръӣ инаст . Пас чун нафаси куллӣ аз аз ҷумлаи маълулоти бад-ӣни сифат буд ва назар кард андари ақл мумкин набӯд ки ба Фоӣдаҳ гирифтани азуи ҳамчуну тамом шавад , талаби тмомиءи хешро бидид андари падед омадани худованди қиёмати алайҳи афзали ассалом , ва дониста шуд мари нафасро ки вуҷӯд қиёмат набошад магари онгоҳ ки даврҳои паёмбарон бугзарад , ва бишнохт ки даврҳои паёмбарон ҷуз набӯдаш худовандон таъйид набошад ,у худовандон таъйид набошанд то покиза кардан набошад мари нафасҳоро аз роҳи таълим , ва покизагӣ набошад аз роҳи таълим то ҷуиндагон набошад ҳқоӣқро , ва ҷуиндагон набошад то худовандони талаб кардан ҳақ набошад , ва ин ҳама дараҷот набошад то Фоӣдаҳи гирандагон муъмин набошад ,у муъминонро яқин набошад то муқаддарон набошанд ки нахусти ҳақро ба қаҳр пазируфта бошанд , ва муқаддарон набошанд то касе набошад ки таклифи пазирад ,у таклифи пазирнда он бошад ки агар бёмўзндш битавонад омухтан чун мардум ки агар бомўзиш ( ? биомузиаш ) илми биомузад ва чун сутур ки натавонади илми омухтан ки мукаллаф нест , ва таклиф набошад ҷузи онки бнхсти дараҷа мӯҳмал бошад , аънӣ гузошта беилм ,у мардум мӯҳмал набошад то ҳайвон набошад , ва ҳайвон набошад то набот набошад , ва набот набошад то гавҳарҳо гузоранда ва ногзорндаҳ набошад , ва ҷавоҳир набошад то табоиъ набошад , ва табоиъ набошад то олам набошад , ва олам набошад то ҳиўлӣ ва сӯрат набошад . Пас оғоз кард андари санъату ҳосил кардани қиёмат ки аввали андешаи нафаси он буд аз ҳиўлӣу сӯрат ки охири андеша ӯ он буд , ва ин мъниءи қавл ҳкмоءаст ки гуфтан « аввали алФкраҳи охири алъамалу аввали алъамали охири алФкраҳ » оғози андешаи поён кор кард бошаду оғози кори поён андеша бошад ,у бӯи Муҳамади қтибии андари китобӣ ки онро « адаби алкотб » хонанда гуфтааст : ки касе бошад ки ин банданд то ба омухтани ин ҳоҷат оядаш , влкни нобӣноён аз равшанои офтоб чаҳ огаҳанд ?

و گوییم که معلولات بر سه بهر است، اعنی چیزهایی که بودش او را سبب باشد: یکی ازو آنست که به همه رویها چون علت خویش نباشد، و دیگر آنست که به هیچ روی چون علت خویش نشود، و سدیگر آنست که به رویی چون علت خویش باشد و به رویی نه چنو باشد. اما آن معلول که به همه رویها چون علت خویش نباشد آن نطفه حیوانست و خایه مرغان که چون از اصل خویش یاری یابد به پروردن، روزی حیوان گردد، از مردم یا مرغ یا جز آن. و اما آن معلول که به هیچ روی چون علت خویش نگردد آن آب و دی و آب مذی حیوان است که معلول حیوان است و هرگز چون حیوان نشود، و چون دَر که معلول درودگر است و هرگز چون درودگر نشود. اما آن معلول که به رویی چون علت خویش باشد و به رویی نباشد آن چون روز است که معلول آفتاب است و بدانچ روشنایی دارد همچون آفتاب است ولکن ازو نور بیرون نیاید و فعلها چنانک از آفتاب بیرون آید، پس روز به یک روی چون آفتاب است و بدیگر روی چنو نیست. و نفس از آن معلولات است که به همه‌ روی‌ها چون علت خویش نباشد از راه تمامی.- قول حکماء شرعی اینست. پس چون نفس کلی از از جمله معلولات بدین صفت بود و نظر کرد اندر عقل ممکن نبود که به فائده گرفتن ازو همچنو تمام شود، طلب تمامیء خویش را بدید اندر پدید آمدن خداوند قیامت علیه افضل السلام، و دانسته شد مر نفس را که وجود قیامت نباشد مگر آنگاه که دورهای پیامبران بگذرد، و بشناخت که دورهای پیامبران جز نبودش خداوندان تایید نباشد، و خداوندان تایید نباشند تا پاکیزه کردن نباشد مر نفسها را از راه تعلیم، و پاکیزگی نباشد از راه تعلیم تا جویندگان نباشد حقائق را، و جویندگان نباشد تا خداوندان طلب کردن حق نباشد، و این همه درجات نباشد تا فائده گیرندگان مومن نباشد، و مومنان را یقین نباشد تا مقدران نباشند که نخست حق را به قهر پذیرفته باشند، و مقدران نباشند تا کسی نباشد که تکلیف پذیرد، و تکلیف‌پذیرنده آن باشد که اگر بیاموزندش بتواند آموختن چون مردم که اگر بآموزیش (؟بیاموزی‌اش) علم بیاموزد و چون ستور که نتواند علم آموختن که مکلف نیست، و تکلیف نباشد جز آنک بنخست درجه مهمل باشد ، اعنی گذاشته بی‌علم ، و مردم مهمل نباشد تا حیوان نباشد ، و حیوان نباشد تا نبات نباشد ،و نبات نباشد تا گوهرها گذارنده و ناگذارنده نباشد، و جواهر نباشد تا طبایع نباشد، و طبایع نباشد تا عالم نباشد، و عالم نباشد تا هیولی و صورت نباشد. پس آغاز کرد اندر صنعت و حاصل کردن قیامت که اول اندیشه نفس آن بود از هیولی و صورت که آخر اندیشه او آن بود، و این معنیء قول حکماء است که گفتن «اول الفکره آخر العمل و اول العمل آخر الفکره » آغاز اندیشه پایان کار کرد باشد و آغاز کار پایان اندیشه باشد ، و بو محمد قتیبی اندر کتابی که آنرا «ادب الکاتب» خواننده گفته است : که کسی باشد که این بنداند تا به آموختن این حاجت آیدش، ولکن نابینایان از روشنایی آفتاب چه آگهند؟

Ва наздики ҳкмоء шаръӣ чунонаст ки худ олами ҳиўлонӣ аз се ҳол буд : нахуст аз ҳикмати мубдиъи ҳақ каз он сӯратҳои муҷаррад ва гавҳарҳои олӣ падед омад , ва он феъли мубдиъ ҳақаст ,у феъли мубдиъи ҳақи ҳама коркунон над ,у кори эшонро пазирндагони воҷиби нёинд ва на ҷойгоҳ ,у ҷои феъли эшон табиат куллӣаст ки он асл будаш олам ҳиўлонӣаст , ва фаръҳои он асли ду навъанд : яке ҳиўлонӣу дигари сӯрат каз эшон ин олами ҳиўлонии падеди омадаи сет ,у пазирндаи феъли олами ҳиўлонии ин сӯрат мардумаст ки пазирои осори ақл ва нафасаст то бохраҳи кори сӯратҳо муҷаррад карданд чун феъли борӣ . Пас гўӣим ки қисмати аввал аз вуҷӯди олами ҳиўлонии боз ба сеаст : ба ҳикмати мубдиъи ҳақ ,у қисмати дувуми вуҷӯди олами боз бастааст ба тамом шудани нафас ва расӣдани бдрҷаҳи ақл ,у қисмати сеюм аз вуҷӯди олами боз бастааст ба вуҷӯди худованди қиёмат . Пас абтдоءи ҳиўлӣу сӯрат ки падед омадан он буд ки нафаси тмомиءи хеш талаб кард ва аз он талаби ҷунбишӣу ҳаме падед омад , ва чун он ҷунбиш аз ҷавҳарии олӣ буд аз асари ани ҷунбиши гавҳарии суфло падедамад , ва чун он ҷунбиш падед омад азуи ҳарорат падед омад , ва чун ҳарорат ба ғоят раседу ғоят ӯ баравадат омад ва чун баравадат – аънии сардӣ – ба ғоят расед азутарӣ падед омад - ҳамаи ҷудои ҷудо – ватарӣ ба ғоят расед азуи хушкӣ падед омад . Ва мъниءи ончи гуфтем ки ин чизҳо ҷудои ҷудо падед омад онаст ки ҳама бояд ки ин чаҳор табъи ҷудои ҷудо сӯрат шавад андари нафаси хонандаи илми ҳақиқат . Ва қавл ҳкмоء онаст ки асари ибдоъ латифтараст аз гавҳари мубдиъ , аънӣ ки нафас кул камтараст аз ақли кул ки ӯ асар ибдоъаст ва ҳамчунин гавҳари нафаси куллӣ шарифтараст аз асари он ки мабдаи олам ҳиўлонӣаст , он ҳаюлои мутлақ ки ӯро ҳаюлоӣ аввалӣ гӯйанд ,у оғози ҳиўлӣ аз тоъат кардани нафаси кул падед омад аз он иллат ки гуфтем ,у вуҷӯди сӯрат ки мабда дувумаст аз аФозти илоҳӣ падед омад ки ақл ба нафаси расонид ба фармони мубдиъи ҳақ . Ва бад-ӣни қавл ки гуфтем пайдо кардем ки нахусти ҳиўлӣ буд ва пас аз он сӯрат буд ,у далел бар дурустии ин қавл онаст ки имрӯзи сӯратҳоро нафасҳои ҷузъӣу ҳиўлиҳо ҳамеи падеди орад , ва чун нигоштани дурудгар дар сӯрат дарро бар чӯбу заргари сӯрати ангуштариро бар сим , пас мари мабдаи аввалро иллат ҳиўлонӣ хонанду мабдаи дувумро иллат сӯрӣ хонанд . Пас нафаси куллӣ ба аФозти ақли гӯйӣ аз вуҷӯди борӣ аз пас ҳаюлои нахусти он чаҳор табъи муфрадро ки андешаи нафаси куллӣ сӯрат шуд ба ҳашт қисмат кард ва ҳар якеро аз он бадв нима кард . Гармиро ба ду бахш кард : як бахши азу ба хушкии пайваст ва зу гавҳар оташ омаду дигари бахши азу батарӣ пайваст ва зу гавҳар ҳаво омад . Мартарӣ муфрадро ба ду бахш кард : як бахши азу ба сардии пайваст ва зу гавҳар об омаду дигари бахши азу ба гармии пайваст ва зу гавҳар ҳаво омад . Мари сардӣ , муфрадро ба ду бахш кард : як бахши азу ба хушкии пайваст ва зу гавҳар хок омаду дигари бахши азу батарӣ пайвасти взўи гавҳар об омад . Ва мари хушкии муфрадро бадв бахш кард : як бахши азу ба гармии пайваст ва зу гавҳар оташ омаду дигари бахши азу ба сардии пайвасти взўи гавҳар хок омад . Ва гуфтанд ҳкмоءи казин чаҳор табъи ду коркунон над ва ду кор пазирон над , ва он ду коркуни гармӣ ва сардӣанд ва он ду корпазиртарӣ ва хушкӣанд , ва он ду кор кун яке коркун меҳтарасту дигар кор кун кеҳтараст , вазин ду корпазири яке корпазир маинаст ва яке корпазир киинаст , аммо коркуни маин гармӣасту коркуни киин сардӣаст ,у корпазири маин хушкӣу корпазири киин тарӣаст ,у гармии коркун сабукӣасту сардии коркун гаронӣасту хушкии корпазири зӯдии сет ватарӣ корпазири дерии сет , пас гавҳари оташ мураккабаст аз коркуни маин ки гармӣаст ва аз корпазири маин ки хушкӣаст , вази ду феъли эшон яке сабукӣу дайгарии зӯдӣ асар дорад , бад-ӣни сабаб аз дигарон латифтару шарифтару олӣ тар омаду канора олам гирифт . Гавҳари ҳаво мураккабаст аз коркуни маин ки гармӣасту корпазири куҳан ки тарӣаст , азин сабаби як сараш ба коркуни маин пайвастааст ки оташасту дигари сараш ба корпазири киин пайвастааст ки обаст ва худ андарин ду миёнаи боистод . Ва гавҳари об мураккабаст аз коркуни киин ки сардӣаст вази корпазири киин ки тарӣаст , вази феъли эшон китарӣ ва гаронӣаст асар дорад . Ва гавҳари замин мураккабаст аз коркуни киин ки сардӣаст вази корпазири маин ки хушкӣаст ва аз феъли эшон ки гаронӣу зӯдии сет асар дорад , пас ин рукн ки андрўи зӯдӣ буд ки заминаст мари он рукни сабкро ки оташ буд ба бартари дрҷтии барад , ва он сабки мари он гаронро ки замин буд ба фурӯтар ҳаддӣ оварад ,у бҷмлаҳи ин коркунону корпзирон ба ҳам гӯшагӣу хешовандии якдигар пайвастаанд , чун гармӣ ба оташ бо гармии ҳаво ватарӣ ҳаво ва ботарӣ обу сардии об бо сардии замин ;у бохри дрҷтии хушкӣ замин бимонад чунонк бовели дрҷтии хшгии оташи монда буд , пас хшгии заминро хшгии оташи пайваст . Ва ин бастҳоро ба шакл берун оварадам то омӯзандаро тасаввур кардан осон бошад . Ва бибояд донистан ки ҳар будаш каз табоиъ падед ояд аз ҷиҳати ҳам гӯшагии ин рукнҳо бошаду пайвастагии эшон ба якдигар , ва ҳар фасодӣу парокандагӣ ки андари зойиши олам падед ояд аз ҷиҳати душманӣу нои дархурии ин ркнҳост ки доранд аз якдигар , вази он сабаб ки иллат будаш олами ин буд ки гуфта шуд аз гуфтор ҳкмоء гӯйем ки аввали зойиш каз олам падед омад гавҳарҳои ногзорндаҳ буду ниҳоят ӯ ба шарафи ёқӯт сурхаст , пас модтии дигар падед омад аз нафаси куллӣ бар табиати куллӣу ҳосили ин шараф онаст ки ғзоء мардумаст ва он гандумаст , пас модтии дигар падед омад аз нафаси куллӣ бар табиати куллӣ , андари олами ҳиўлонӣ ва он ҳайвон буд ки асл ӯ ба шараф мардумаст , ва чун мардуми охир офариниш омаду нури нафас ба шахс мардум барисед он нури бъкси бозгашт ва пайваста шуд ба куллияти хеш . Ин нафаси ҷузъӣ ба бозгаштан он нури вази нафаси куллӣ қӯтии дигари бпзирФт , ва он қӯти нафаси мантиқӣ буд ки он аз олами рӯҳонӣ асарасту ҳосил латофатасту аввали андешаи нафас куласт ки бохри амал ӯ падед омад . Ва мари мабдаи сеюмро ки нурҳо аз нафаси куллӣ бадв падед омад иллат фоила хонанд ,у ниҳояти ин ҳамаи ҳосилҳо бавуҷуди худованд қиёмат бошаду онрои иллат мтмаҳ хонанд ки олами бадв тамом шавад . Пас наздики ҳкмоءи шриъӣу уламои табиӣ - онкасон ки андари улӯми илоҳӣу асрори пайғомбарӣ шурӯ карданд - сухан онаст каз мабдаи олами ҳиўлонии чаҳор чиз воҷиб ояд : яке ҳиўлӣу дигари сӯрату сдигри фоилау чаҳоруми тамом ,у наздики ҳкмоءи шаръӣу уламои улӯм илоҳӣ чунонаст ки падеди оранда будашу гавҳару равои доштани исбот олам эзадаст субҳонау коркуни андарони нафас куласту фоили тадбири феълаши табиат куласт ,у табиати кул қӯтӣаст аз қӯтҳои нафаси кул ки мушаррафаст бар олами ҳиўлонӣ ва нигоҳдораст мари навъҳоу сӯратҳои ӯ андозаҳоро ,у тафовути феълҳо оламро бозбст ба табиатасту ҷмлгишро бозбст ба нафас куллӣаст , бидон маънӣ ки ба миёнҷӣ , нафаси кул падед омад олам аз фармони мубдиъи ҳақ , мисоли ин чунон бошад ки гӯйии пдидорндаҳи гавҳари сим эзадасту фоил ангуштарӣ заргарасту онки ангуштариро кори бандади худованд ангуштарӣаст , пас он ангуштарӣ каз нафас куласту худованди ангуштарии табиат куласт .

و نزدیک حکماء شرعی چنانست که خود عالم هیولانی از سه حال بود: نخست از حکمت مبدع حق کز آن صورتهای مجرد و گوهرهای عالی پدید آمد، و آن فعل مبدع حق است، و فعل مبدع حق همه کارکنان‌ند، و کار ایشان را پذیرندگان واجب نیایند و نه جایگاه، و جای فعل ایشان طبیعت کلی است که آن اصل بودش عالم هیولانی است، و فرعهای آن اصل دو نوع اند: یکی هیولانی و دیگر صورت کز ایشان این عالم هیولانی پدید آمده‌ست ، و پذیرنده فعل عالم هیولانی این صورت مردم است که پذیرای آثار عقل و نفس است تا بآخره کار صورتها مجرد کردند چون فعل باری. پس گوئیم که قسمت اول از وجود عالم هیولانی باز به سه است: به حکمت مبدع حق، و قسمت دوم وجود عالم باز بسته است به تمام شدن نفس و رسیدن بدرجه عقل، و قسمت سوم از وجود عالم باز بسته است به وجود خداوند قیامت. پس ابتداء هیولی و صورت که پدید آمدن آن بود که نفس تمامیء خویش طلب کرد و از آن طلب جنبشی و همی پدید آمد، و چون آن جنبش از جوهری عالی بود از اثر ان جنبش گوهری سفلی پدید امد، و چون آن جنبش پدید آمد ازو حرارت پدید آمد، و چون حرارت به غایت رسید و غایت او برودت آمد و چون برودت – اعنی سردی – به غایت رسید ازو تری پدید آمد - همه جدا جدا – و تری به غایت رسید ازو خشکی پدید آمد. و معنیء آنچ گفتیم که این چیزها جدا جدا پدید آمد آنست که همه باید که این چهار طبع جدا جدا صورت شود اندر نفس خواننده علم حقیقت. و قول حکماء آنست که اثر ابداع لطیفتر است از گوهر مبدع، اعنی که نفس کل کمترست از عقل کل که او اثر ابداع است و همچنین گوهر نفس کلی شریفتر است از اثر آن که مبدأ عالم هیولانی است، آن هیولای مطلق که او را هیولای اولی گویند، و آغاز هیولی از طاعت کردن نفس کل پدید آمد از آن علت که گفتیم، و وجود صورت که مبدأ دوم است از افاضت الهی پدید آمد که عقل به نفس رسانید به فرمان مبدع حق. و بدین قول که گفتیم پیدا کردیم که نخست هیولی بود و پس از آن صورت بود، و دلیل بر درستی این قول آنست که امروز صورتها را نفسهای جزئی و هیولی‌ها همی پدید آرد، و چون نگاشتن درودگر در صورت در را بر چوب و زرگر صورت انگشتری را بر سیم، پس مر مبدأ اول را علت هیولانی خوانند و مبدأ دوم را علت صوری خوانند. پس نفس کلی به افاضت عقل گویی از وجود باری از پس هیولای نخست آن چهار طبع مفرد را که اندیشه نفس کلی صورت شد به هشت قسمت کرد و هر یکی را از آن بدو نیمه کرد. گرمی را به دو بخش کرد: یک بخش ازو به خشکی پیوست و زو گوهر آتش آمد و دیگر بخش ازو به تری پیوست و زو گوهر هوا آمد. مر تری مفرد را به دو بخش کرد: یک بخش ازو به سردی پیوست و زو گوهر آب آمد و دیگر بخش ازو به گرمی پیوست و زو گوهر هوا آمد. مر سردی، مفرد را به دو بخش کرد: یک بخش ازو به خشکی پیوست و زو گوهر خاک آمد و دیگر بخش ازو به تری پیوست وزو گوهر آب آمد. و مر خشکی مفرد را بدو بخش کرد: یک بخش ازو به گرمی پیوست و زو گوهر آتش آمد و دیگر بخش ازو به سردی پیوست وزو گوهر خاک آمد. و گفتند حکماء کزین چهار طبع دو کارکنان‌ند و دو کار پذیران‌ند، و آن دو کارکن گرمی و سردی‌اند و آن دو کارپذیر تری و خشکی‌اند، و آن دو کار کن یکی کارکن مهتر است و دیگر کار کن کهتر است، وزین دو کارپذیر یکی کارپذیر مهین است و یکی کارپذیر کهین است، اما کارکن مهین گرمی است و کارکن کهین سردی است، و کارپذیر مهین خشکی و کارپذیر کهین تری است، و گرمی کارکن سبکی است و سردی کارکن گرانی است و خشکی کارپذیر زودی‌ست و تری کارپذیر دیری‌ست، پس گوهر آتش مرکب است از کارکن مهین که گرمی است و از کارپذیر مهین که خشکی است، وز دو فعل ایشان یکی سبکی و دیگری زودی اثر دارد، بدین سبب از دیگران لطیف‌تر و شریف‌تر و عالی‌تر آمد و کناره عالم گرفت. گوهر هوا مرکب است از کارکن مهین که گرمی است و کارپذیر کهن که تریست، ازین سبب یک سرش به کارکن مهین پیوسته است که آتش است و دیگر سرش به کارپذیر کهین پیوسته است که آبست و خود اندرین دو میانه بایستاد. و گوهر آب مرکب است از کارکن کهین که سردیست وز کارپذیر کهین که تریست، وز فعل ایشان که تری و گرانی است اثر دارد. و گوهر زمین مرکب است از کارکن کهین که سردی است وز کارپذیر مهین که خشکی است و از فعل ایشان که گرانی و زودی‌ست اثر دارد، پس این رکن که اندرو زودی بود که زمین است مر آن رکن سبک را که آتش بود به برتر درجتی برد، و آن سبک مر آن گران را که زمین بود به فروتر حدّی آورد، و بجمله این کارکنان و کارپذیران به هم‌گوشگی و خویشاوندی یکدیگر پیوسته‌اند، چون گرمی به آتش با گرمی هوا و تری هوا و با تری آب و سردی آب با سردی زمین؛ و بآخر درجتی خشکی زمین بماند چنانک باول درجتی خشگی آتش مانده بود، پس خشگی زمین را خشگی آتش پیوست. و این بستها را به شکل بیرون آوردم تا آموزنده را تصور کردن آسان باشد. و بباید دانستن که هر بودش کز طبایع پدید آید از جهت هم‌گوشگی این رکنها باشد و پیوستگی ایشان به یکدیگر، و هر فسادی و پراکندگی که اندر زایش عالم پدید آید از جهتِ دشمنی و نا دَرخوری این رکنهاست که دارند از یکدیگر، وز آن سبب که علت بودش عالم این بود که گفته شد از گفتار حکماء گوییم که اول زایش کز عالم پدید آمد گوهرهای ناگذارنده بود و نهایت او به شرف یاقوت سرخ است، پس مادتی دیگر پدید آمد از نفس کلی بر طبیعت کلی و حاصل این شرف آنست که غذاء مردم است و آن گندم است، پس مادتی دیگر پدید آمد از نفس کلی بر طبیعت کلی، اندر عالم هیولانی و آن حیوان بود که اصل او به شرف مردم است، و چون مردم آخر آفرینش آمد و نور نفس به شخص مردم برسید آن نور بعکس بازگشت و پیوسته شد به کلیت خویش. این نفس جزئی به بازگشتن آن نور وز نفس کلی قوتی دیگر بپذیرفت، و آن قوت نفس منطقی بود که آن از عالم روحانی اثر است و حاصل لطافت است و اول اندیشه نفس کل است که بآخر عمل او پدید آمد. و مر مبدأ سوم را که نورها از نفس کلی بدو پدید آمد علت فاعله خوانند، و نهایت این همه حاصلها بوجود خداوند قیامت باشد و آنرا علت متمه خوانند که عالم بدو تمام شود. پس نزدیک حکماء شریعی و علماء طبیعی- آنکسان که اندر علوم الهی و اسرار پیغامبری شروع کردند- سخن آنست کز مبدأ عالم هیولانی چهار چیز واجب آید: یکی هیولی و دیگر صورت و سدیگر فاعله و چهارم تمام، و نزدیک حکماء شرعی و علماء علوم الهی چنانست که پدید آرنده بودش و گوهر و روا داشتن اثبات عالم ایزدست سبحانه و کارکن اندران نفس کل است و فاعل تدبیر فعلش طبیعت کل است، و طبیعت کل قوتی است از قوتهای نفس کل که مشرف است بر عالم هیولانی و نگاهدار است مر نوعها و صورت‌های او اندازه‌ها را، و تفاوت فعلها عالم را بازبست به طبیعت است و جملگیش را بازبست به نفس کلی است، بدان معنی که به میانجی، نفس کل پدید آمد عالم از فرمان مبدع حق، مثال این چنان باشد که گویی پدیدآرنده گوهر سیم ایزد است و فاعل انگشتری زرگرست و آنک انگشتری را کار بندد خداوند انگشتری است، پس آن انگشتری کز نفس کل است و خداوند انگشتری طبیعت کل است.