ӯро гӯйем ки чунин шноътҳо ба нафаси куллӣ онкаси бози бандад ки аз офариниши олами мақсӯди нафаси куллӣ марин ҳайвонро донад ки ҳаме хуранд ва ҳаме хусбанд , ва на чунонаст , ва бибояд донистан ки ихтиёри нафаси куллӣ ба бӯдани олами ихтиёри замонии набӯдаи сету ихтиёрӣ ки ба замон набошад замони андрў нуқсон тавонад оўррн , аммо нафаси андари фалаки ҳаракатӣ ниҳодааст аз баҳри табоҳ шудани шахсҳо аз пас якдигар то бидон сабаби берун омадан нафас бошад аз ҳади қӯт ба ҳади феъл ,у вбоءу блоء ки андари олам зоҳир шавад ва аз қаҳту ғарқу ҷузи он ба сабаби ду чиз бошад : табоҳ кардани қасдиро бошад ва ё пайдо кардани қасдиро , аънӣ ки фалак ҳамеша зойишҳо ҳамеи беруни ораду оламро тиҳии бикунад ва баъзе аз онки беруни орад олат бошанд мари пайдо шудани мақсӯдиро ва баъзе худ мақсӯд бошанд . Ва чун олам пар шавад аз олат ки мақсӯди азу ба ҳосил шавад ё мақсӯд ошкоро шавад андари миёни шахсҳо ки ба табъ монандаи мақсӯд бошанд ва қӯтҳои саодати фалакӣ рӯй сӯии мақсӯд наад ва он олатҳо ки бадв монанда бошанд бенасиб монанди аз саодат то он вбоءу блоءи андари эшон ба сабаби гусаста шудани саодат азишон падед ояд ва эшон ки олат буданд ба пайдо омадани мақсӯд ботил шаванд . Бар мисоли дурудгарӣ ки бисёр чӯби гӯногӯн ки андари ҷавҳар ҳамчун чӯби он дар бошад ки ҳаме созад фарози оради хираду бузург то ба фароз овардан он ҳамаи чӯбҳо он дар ки ҳаме хоҳад хостан бисозад , ва чун мақсӯд ӯ ҳосил омад он тарошҳоу чӯб резҳо бисӯзад ва биндозад ва он дарро аз миён баргирад , пас ҳар ки бибандади мари хештанро ки аз он шахсҳо бошад ки эшон андари вақти пайдо шудани мақсӯд олат бошанд мари мақсӯдро ба хӯрдани таому шаробу тараб ва ҷустан шаҳватҳо машғӯл шавад ва рӯй ба санъатҳое дорад ки Фоӣдаҳи он ба ҷисм бозгардад то зиёнкор аз ин ҷаҳон берун шаваду андари ранҷҳои ҷовидӣ уфтад ,у ҳарки псндгор бошад азин ҷаҳон бидон қадар ки ӯро писанда бошад ва пардохта шавад мари талаб кардани Фоӣдаҳҳои ақлӣу ълмҳоءи илоҳиро ва ин олами табиатро олат хеш гирад то оростау неки бахти азин олам берун шавад ва ба ҳамсоягии онкас ки мақсӯди нафас кул ӯст бирасаду лиззати пазирад аз олами ақлу нафас ва бирасад ба чизҳое ки ҳеҷ чашми чунон надидаи сет ва на ҳеҷ гӯши сифат ӯ шунидааст ва на бар дили ҳеҷ мардуми он гузаштааст . Ҳар ки олами Марвро олат хеш созад андари берун овардани мақсӯд зиёнкор шавад бидон ҷаҳони эзади таъолии моро аз он гуруҳ кунод ки оламро олат хеш гирем андари касб кардани Фоӣдаҳҳои ақлӣ ва моро аз он касони даври дороад ки олами мари эшонро олат хеш гирифт андари берун овардани мақсӯди офаридагори хеш .

او را گوییم که چنین شناعتها به نفس کلی آنکس باز بندد که از آفرینش عالم مقصود نفس کلی مرین حیوان را داند که همی‌خورند و همی‌خسبند، و نه چنانست، و بباید دانستن که اختیار نفس کلی به بودن عالم اختیار زمانی نبوده‌ست و اختیاری که به زمان نباشد زمان اندرو نقصان تواند آوررن، اما نفس اندر فلک حرکتی نهاده است از بهر تباه شدن شخص‌ها از پس یکدیگر تا بدان سبب بیرون آمدن نفس باشد از حد قوت به حدّ فعل، و وباء و بلاء که اندر عالم ظاهر شود و از قحط و غرق و جز آن به سبب دو چیز باشد: تباه کردن قصدی را باشد و یا پیدا کردن قصدی را، اعنی که فلک همیشه زایشها همی بیرون آرد و عالم را تهی بکند و بعضی از آنک بیرون آرد آلت باشند مر پیدا شدن مقصودی را و بعضی خود مقصود باشند. و چون عالم پر شود از آلت که مقصود ازو به حاصل شود یا مقصود آشکارا شود اندر میان شخصها که به طبع ماننده مقصود باشند و قوتهای سعادت فلکی روی سوی مقصود نهد و آن آلتها که بدو ماننده باشند بی‌نصیب مانند از سعادت تا آن وباء و بلاء اندر ایشان به سبب گسسته شدن سعادت ازیشان پدید آید و ایشان که آلت بودند به پیدا آمدن مقصود باطل شوند. بر مثال درودگری که بسیار چوب گوناگون که اندر جوهر همچون چوب آن در باشد که همی‌سازد فراز آرد خرد و بزرگ تا به فراز آوردن آن همه چوبها آن در که همی خواهد خواستن بسازد، و چون مقصود او حاصل آمد آن تراشها و چوب‌ریزها بسوزد و بیندازد و آن در را از میان برگیرد، پس هر که ببندد مر خویشتن را که از آن شخصها باشد که ایشان اندر وقت پیدا شدن مقصود آلت باشند مر مقصود را به خوردن طعام و شراب و طرب و جستن شهوتها مشغول شود و روی به صنعتهایی دارد که فائده آن به جسم بازگردد تا زیانکار از این جهان بیرون شود و اندر رنجهای جاویدی افتد، و هرکه پسندگار باشد ازین جهان بدان قدر که او را پسنده باشد و پرداخته شود مر طلب کردن فائده‌های عقلی و علمهاء الهی را و این عالم طبیعت را آلت خویش گیرد تا آراسته و نیک‌بخت ازین عالم بیرون شود و به همسایگی آنکس که مقصود نفس کل اوست برسد و لذت پذیرد از عالم عقل و نفس و برسد به چیزهایی که هیچ چشم چنان ندیده‌ست و نه هیچ گوش صفت او شنیده است و نه بر دل هیچ مردم آن گذشته است. هر که عالم مرو را آلت خویش سازد اندر بیرون آوردن مقصود زیانکار شود بدان جهان ایزد تعالی ما را از آن گروه کناد که عالم را آلت خویش گیریم اندر کسب کردن فائده‌های عقلی و ما را از آن کسان دور داراد که عالم مر ایشان را آلت خویش گرفت اندر بیرون آوردن مقصود آفریدگار خویش.