Табиии мари кирдори нафаси кулро гӯйанд ,у сноъии мари кирдори нафаси ҷузъиро гӯйанд . Ва нафаси кул мояаст мари табиатро ва биҷунбанд мари падеди оварадҳои хешро , ва аз кирдорҳои хеши баъзеро нимув дод аънӣ афзудан – чун рстниҳо ва баъзеро ҳис дод – аънӣ шинохтан – чун ҷонварон . Ва мари феъл ӯро бад-ӣн ки кард табъи хонданд ,у ончи нафас ҷузъӣ кард мронрои сунъи хонданд . Ва табъ оҷиз нест аз падед овардан чизҳои азими баъиллатии бузургӣ чун ҷонварони азим аз пелу мори вмоҳӣ ва аз падед овардани қуббаи фалак ки овардааст ва аз ҳайкалҳои бузург чун кӯҳҳо . Ва низ оҷиз нест аз падед овардан чизҳои сахти хирад аз ҷонварон чун пашшау мӯру ҷузи он ки андари хурдии хеш бо сӯратҳои тамоманд , ва аз рўёнидни чизи хирад чун кунҷиду арзану тухми кӯи канору сапандону ҷузи он ки андарон тасарруф кунад бғоити латофат . Ва мари санъатро тасарруфи андари миёни чизҳои азиму миёни чизҳои азими хирад ,у бикунади нафаси ҷузеи чизҳое ки монанд бошад мари табииро . . . Бинагорад , влкни он маънӣ ки андар табиӣ бошад андар сноъӣ набошад . Чунонк мардуми натавонад ки аз чӯби донаи хурмои тарошад чунонк ҳам бидон сӯрат бошад ки дона хурмост , ва ҳам бидон ранг ва ҳам бидон вазн бошад то бидон ҷой ки кард хирадмандиро бинмое бадӣдор нашносад марони табииро аз он сноъӣ , влкн чун андар замин бинишонӣ марони сноъии бунаи равед чунонк табиии равед . Ва низ агар дона ӯ аз якдигар ҷудо шавад – яъне ки шикаста шавад донаи хурмо –у андрў бо роҳ ёбад наравед . Ва мардумро андари санъати хеши ин тавоноӣ нест ки марони донаи бишкастаро ҳамчунон андом диҳад ки табиат андом дода буд , то он донаи зи пас он шикастагӣ бирӯяд .

طبیعی مر کردار نفس کل را گویند ، و صناعی مر کردار نفس جزئی را گویند . و نفس کل مایه است مر طبیعت را و بجنباند مر پدید آوردهای خویش را ، و از کردار های خویش بعضی را نمو داد اعنی افزودن – چون رستنیها و بعضی را حس داد – اعنی شناختن – چون جانوران . و مر فعل او را بدین که کرد طبع خواندند ، و آنچ نفس جزئی کرد مرانرا صنع خواندند . و طبع عاجز نیست از پدید آوردن چیزهای عظیم بعلت بزرگی چون جانوران عظیم از پیل و مار وماهی و از پدید آوردن قبه فلک که آورده است و از هیکل های بزرگ چون کوهها . و نیز عاجز نیست از پدید آوردن چیزهای سخت خرد از جانوران چون پشه و مور و جز آن که اندر خردی خویش با صورتهای تمام اند ، و از رویانیدن چیز خرد چون کنجد و ارزن و تخم کو کنار و سپندان و جز آن که اندران تصرف کند بغایت لطافت . و مر صنعت را تصرف اندر میان چیزهای عظیم و میان چیز های عظیم خرد ، و بکند نفس جزیی چیزهایی که مانند باشد مر طبیعی را... بنگارد ، ولکن آن معنی که اندر طبیعی باشد اندر صناعی نباشد . چنانک مردم نتواند که از چوب دانه خرما تراشد چنانک هم بدان صورت باشد که دانه خرماست ، و هم بدان رنگ و هم بدان وزن باشد تا بدان جای که کرد خردمندی را بنمایی بدیدار نشناسد مران طبیعی را از آن صناعی ، ولکن چون اندر زمین بنشانی مران صناعی بنه روید چنانک طبیعی روید . و نیز اگر دانه او از یکدیگر جدا شود – یعنی که شکسته شود دانه خرما – و اندرو با راه یابد نروید . و مردم را اندر صنعت خویش این توانایی نیست که مران دانه بشکسته را همچنان اندام دهد که طبیعت اندام داده بود ، تا آن دانه ز پس آن شکستگی بروید .