Гуруҳе аз мардумон чунин гӯйанд ки эзади таъолии пеш аз он ки одамро бёФриди чигунагӣ , олами мрўрои маълум буд . Ва ҳуҷҷати оранд бар онч гӯйанд агар сӯрати олами маълуми эзад субҳона набӯдӣ . Пас чунон бошад ин сухан ки эзади таъолии бёФриди он чиз ки надонист мари онро . Ва хато гуфт онкас ки чунин гуфт , аз баҳри онки сӯратҳо ки маълумаст наздики пешаи варони пеш аз онки мронрои пайдои оранд , ҳамчунонк натавонанд чизе кардани ҷузи он чизеи дигар . Ва онч эшон омӯхта бошанд аз санъатҳо он ҷузи андари нафасҳои эшон ҷои дигар мавҷӯд бошад ,у ҳиўлиҳо ки эшон мари он сӯратҳои сниътиро барон ҳиўлиҳои падеди оранд . Аммо эзади субҳона ки чизи офарид на аз чизҳо ҳоҷатманди нюади бдончи офариди бчизии пеш аз офариниш , аз баҳри онк чизе набӯд мавҷӯд ки сӯратҳоро андарони бақо будӣ магари илми борӣ субҳона бидон , гуфтем ки офаридагори оламро бёФриду пеш аз офаридани сӯрати олами наздик ӯ таъолии ҷадда маълум набӯд . Вагар сӯрати олам бо бории субҳона будӣ пеш аз офаридан чора набӯдӣ аз онки он сӯрат ё чизе будӣ каз ночиз будӣ , агар ночиз буд ночизро чигуна сувара кард аз баҳри чизе дигарро то пеш аз он чизеи дигар буд ки он сӯратро бар гирифтӣ . Пас агар чиз буд сӯрати олам чора набӯд ё азалӣ буд ё мубдиъи ҳақ ё на азалӣ буд . Агар азалӣ буд бо ӯ чаро нигоҳ дошт мари оламро то вақт офаридан ӯ ки оламаст , вагар азалӣ набӯд бо ӯ чаро нигоҳ дошт мари оламро то вақт офаридан ӯ ки оламаст , вагар азалӣ набӯд он сӯрат бо мубдиъи ҳақу бёФриди мари он сӯратро пеш аз онки мари оламро офариду сӯрати оламро . Пас худ чаро . . . Ки олами офарид . Ва савоб онаст ки гўӣими сӯрати олам бо офаридани илми бик ҷое буд то замон гуфта набошад андари миёни сӯрати оламу олам . Ва сӯрати олам маълум набошад . Бо мубдиъи ҳақ то ин сухан дуруст шавад ки мубдиъи ҳақи оламро на аз чизи офарид . – инаст сухани ҳақи ошкорои андари ақл . Ва дигари касб кардани андари мубдиъот аз нотавонӣ , сонеъонаст ки натавонанд кардани пеш аз донистан он чиз . Аммо мубдиъи ҳақ ки амр ӯ ибдоъаст ҳоҷатманд нест бдончи сӯрати ончи офарид аз нахусти маълум ӯ бошад то воҷиб кунад ки ҳикмату қудрат ӯ бғоит тамомӣ бошад . Ва мисли ин ҳол чунонаст ки яке бошад ки ӯ шеъри натавонади гуфтан , агар хоҳад ки касе азу шеърӣ башнавад нахуст бояд ки шеъриро ҳифз кунад он вақт бихонаду ҷузи онк ҳифз карда бошад чизеи натавонади гуфтан , ва дайгарӣ бошад ки ӯ шеъри гуфтанро бдиҳаҳ гуяд мрўро ҳоҷат наёяд бҳФз кардан шеърӣ гуфта блак бар бахт хеш бигӯед чунонк хоҳад , агар бештар хоҳад бештар ва камтар хоҳад камтар , пас онкас ки шеър аз қӯти табъ хеш битавонад гуфтан ёд нагирифта қодиртар бошад бар онч гуяд аз он оҷиз ки ӯ шеър рост карда ёд гирифтааст ва ҷуз бидон миқдор ки донаду наздик ӯ маълум шуда бошад тавоноӣ надорад . Ва онкас ки ӯ гуяд сӯрати ин ъломи пеш аз офаридан ӯ наздики бории субҳона буд чунон даъвӣ ҳаме кунад ки ҷузи бад-ӣни миқдор ки ин оламаст бориро субҳона қудрат нест . Аз баҳри онки даъвӣ ӯ чунонаст ки чаро ин миқдори маълум ӯ ҷлт қудрата набӯд ки агар пеш аз ин пайдо оварадӣ . Ва андарин даъвӣ ки бикради қудратро бъҷз мансӯб кард . Ва ситоиши нодон накӯҳиш бошад . Ва бибояд нигаристан андари табиати куллӣ ки ӯ фурӯд мубдиъотаст , ки чигуна падед кунад чизҳои табииро бидон қӯт ки мубдиъи ҳақ мрўро додааст андари иллат ӯ беонк аз нахусти мари онро сӯрат кунад , бал бидон қӯт ки азим ки дорад ҳар чизеро андари сӯратҳо биҷойгоҳи хеши ҳаме наад . Ҳамчунин гўӣим ки мубдиъи ҳақ ки бо ӯ чиз несту амр ӯ ибдоъ маҳзаст ҳамаи илму ҳикмати бёФриди мари оламро бо ҳамаи сӯратҳои ӯ бо онки чигунагии он маълум буд наздик ӯ субҳонаи пеш аз офариниши он . Низ гўӣим ки сувараи он мард мавҷӯд набӯдӣ наздики мубдиъи ҳақу номумкин будӣ офаридани чизе нодонистан агар ндонндӣ ки чаҳ мигўинд боз кардандӣ аз он , аз баҳри онк аз як рӯй ҳаме раво надоранд офаридани олам басӯратӣ нодониста , ва аз дайгарӣ рӯй ҳаме раво доранд офаридани олам на аз чизеу мробдоъи эзадро боФридни чиз на аз чизи мақари омдстнд ки ин азимтар аз ҳамаи тўоноииҳост ва мункир шуд сетанд он чизеро ки фурӯ аз онаст , ва он сӯрат кардан оламаст бе онки сӯрати наздик ӯ маълум буд . Ва ҳар онч ҳаме гӯйанд сӯрати олами пеш аз ибдоъи олами наздики мубдиъи ҳақи мавҷӯд буд мари сӯрат ҳар ду оламро фазл ҳаме ниҳанд бар ҳар ду олам , аз баҳри онки раво ҳаме доранд ки худои таъолӣ ҳар ду оламро бёФрид на аз чизе , ва раво намедоранд ки сӯрати сӯрати олами наздик ӯ набӯд пеш аз офариниш . Ва чун чунин ҳаме гӯйанд сӯрати оламро бар олами фазл май нааду Фоӣдаҳи андари ду оламаст на андари сӯратҳои он ,у худои таъолӣ бартараст аз онки наздик ӯ фозилтар он чиз бошад ки дарав Фоӣдаҳ набӯд .

گروهی از مردمان چنین گویند که ایزد تعالی پیش از آن که آدم را بیافرید چگونگی ، عالم مرورا معلوم بود. و حجت آرند بر آنچ گویند اگر صورت عالم معلوم ایزد سبحانه نبودی . پس چنان باشد این سخن که ایزد تعالی بیافرید آن چیز که ندانست مر آنرا . و خطا گفت آنکس که چنین گفت ، از بهر آنک صورتها که معلوم است نزدیک پیشه وران پیش از آنک مرانرا پیدا آرند ، همچنانک نتوانند چیزی کردن جز آن چیزی دیگر . و آنچ ایشان آموخته باشند از صنعتها آن جز اندر نفسهای ایشان جای دیگر موجود باشد ، و هیولیها که ایشان مر آن صورتهای صنیعتی را بران هیولیها پدید آرند . اما ایزد سبحانه که چیز آفرید نه از چیزها حاجتمند نیود بدانچ آفرید بچیزی پیش از آفرینش ، از بهر آنک چیزی نبود موجود که صورتها را اندران بقا بودی مگر علم باری سبحانه بدان ، گفتیم که آفریدگار عالم را بیافرید و پیش از آفریدن صورت عالم نزدیک او تعالی جده معلوم نبود . و گر صورت عالم با باری سبحانه بودی پیش از آفریدن چاره نبودی از آنک آن صورت یا چیزی بودی کز ناچیز بودی ، اگر ناچیز بود ناچیز را چگونه صوره کرد از بهر چیزی دگر را تا پیش از آن چیزی دیگر بود که آن صورت را بر گرفتی . پس اگر چیز بود صورت عالم چاره نبود یا ازلی بود یا مبدع حق یا نه ازلی بود . اگر ازلی بود با او چرا نگاه داشت مر عالم را تا وقت آفریدن او که عالم است ، و گر ازلی نبود با او چرا نگاه داشت مر عالم را تا وقت آفریدن او که عالم است ، و گر ازلی نبود آن صورت با مبدع حق و بیافرید مر آن صورت را پیش از آنک مر عالم را آفرید و صورت عالم را . پس خود چرا... که عالم آفرید . و صواب آنست که گوئیم صورت عالم با آفریدن علم بیک جایی بود تا زمان گفته نباشد اندر میان صورت عالم و عالم . و صورت عالم معلوم نباشد . با مبدع حق تا این سخن درست شود که مبدع حق عالم را نه از چیز آفرید . – این است سخن حق آشکارا اندر عقل . و دیگر کسب کردن اندر مبدعات از ناتوانی ، صانعان است که نتوانند کردن پیش از دانستن آن چیز . اما مبدع حق که امر او ابداع است حاجتمند نیست بدانچ صورت آنچ آفرید از نخست معلوم او باشد تا واجب کند که حکمت و قدرت او بغایت تمامی باشد . و مثل این حال چنان است که یکی باشد که او شعر نتواند گفتن ، اگر خواهد که کسی ازو شعری بشنود نخست باید که شعری را حفظ کند آن وقت بخواند و جز آنک حفظ کرده باشد چیزی نتواند گفتن ، و دیگری باشد که او شعر گفتن را بدیهه گوید مرورا حاجت نیاید بحفظ کردن شعری گفته بلک بر بخت خویش بگوید چنانک خواهد ، اگر بیشتر خواهد بیشتر و کمتر خواهد کمتر ، پس آنکس که شعر از قوت طبع خویش بتواند گفتن یاد نگرفته قادرتر باشد بر آنچ گوید از آن عاجز که او شعر راست کرده یاد گرفته است و جز بدان مقدار که داند و نزدیک او معلوم شده باشد توانایی ندارد . و آنکس که او گوید صورت این علام پیش از آفریدن او نزدیک باری سبحانه بود چنان دعوی همی کند که جز بدین مقدار که این عالم است باری را سبحانه قدرت نیست . از بهر آنک دعوی او چنان است که چرا این مقدار معلوم او جلت قدرته نبود که اگر پیش از این پیدا آوردی . و اندرین دعوی که بکرد قدرت را بعجز منسوب کرد . و ستایش نادان نکوهش باشد . و بباید نگریستن اندر طبیعت کلی که او فرود مبدعات است ، که چگونه پدید کند چیزهای طبیعی را بدان قوت که مبدع حق مرورا داده است اندر علت او بی آنک از نخست مر آنرا صورت کند ، بل بدان قوت که عظیم که دارد هر چیزی را اندر صورتها بجایگاه خویش همی نهد . همچنین گوئیم که مبدع حق که با او چیز نیست و امر او ابداع محض است همه علم و حکمت بیافرید مر عالم را با همه صورتهای او با آنک چگونگی آن معلوم بود نزدیک او سبحانه پیش از آفرینش آن . نیز گوئیم که صوره آن مرد موجود نبودی نزدیک مبدع حق و ناممکن بودی آفریدن چیزی نادانستن اگر ندانندی که چه میگویند باز کردندی از آن ، از بهر آنک از یک روی همی روا ندارند آفریدن عالم بصورتی نادانسته ، و از دیگری روی همی روا دارند آفریدن عالم نه از چیزی و مرابداع ایزد را بآفریدن چیز نه از چیز مقر آمدستند که این عظیم تر از همه تواناییهاست و منکر شد ستند آن چیزی را که فرو از آنست ، و آن صورت کردن عالم است بی آنک صورت نزدیک او معلوم بود . و هر آنچ همی گویند صورت عالم پیش از ابداع عالم نزدیک مبدع حق موجود بود مر صورت هر دو عالم را فضل همی نهند بر هر دو عالم ، از بهر آنک روا همی دارند که خدای تعالی هر دو عالم را بیافرید نه از چیزی ، و روا نمی دارند که صورت صورت عالم نزدیک او نبود پیش از آفرینش . و چون چنین همی گویند صورت عالم را بر عالم فضل می نهد و فائده اندر دو عالم است نه اندر صورتهای آن ، و خدای تعالی برتر است از آنک نزدیک او فاضلتر آن چیز باشد که درو فائده نبود .