ӯро гӯйем ки ҳақиқат аз чизҳо ба гувоҳии ақл пайдо ояд ,у андар ақл ёфта онаст ки ҳама бояд ки бадиҳо нек шавад ва наме бояд ки некҳо бад шавад , ва маълумаст ки бозгашт ҳар чизе бидон бошад казу пайдо шавад . Пас пайдо шуд ки ниҳояти бадиҳо некаст ва аз неки мар ӯро гузар несту ниҳояти некҳо бад нест , чаҳ неки худ ниҳоятаст ,у ниҳоятро ниҳоят нест . Ва чун маълум шуд ки ниҳояти бадҳо некаст , маълум шуд ки оғозаш будаш ҳамаи будҳо некаст то ниҳояти ҳамаи будҳо ба некӣ бошад , аз баҳри онки бозгашт ҳар чизе бидон бошад ки оғоз аз он бӯдааст . Ва тавҳид маҳз онаст ки гӯйем мубдиъи ҳақ покаст аз некӣу бадӣ , бёФриди мари ақлроу ҳамаи некиро андари зот ӯ ҳосил кард ба амри хеш бевосита , ва чун мари яке буд лозим ояд ки ончӣ аз ӯ буд яке буд . Ва он яке неки маҳз буд бе ҳеҷ бадӣу назари ақл ки падед омад ба фармони мубдиъи ҳақи нафас буд ки бпзирФти Фоӣдаҳҳои ақлиро бемакон ва безамон ва беҳангомӣ , ва аз нафаси куллӣ ҳама некӣаст ба зоти хеш , ва ӯро ду илмаст : яке тамому дайгарии нотамом , онк тамомаст аз ҷиҳати зот нафасаст ки ӯ тамомаст андари боб пазируфтани Фоӣдаҳҳои ақлӣ ,у онч на тамомаст аз ҷиҳат маълул ӯст , ва он ҳиўлӣаст ки оҷизаст аз пазируфтани қӯти нафаси куллӣ ба тамомӣ . Ва далел бар дурустии ин даъвии ин сет ки ҳар сонеъиро аз мардуми ҳам чунин ду илмаст : яке тамом ва яке нотамом . Онч тамомаст мақсӯд сонеъаст чун курсӣ ки ӯ мақсӯд дурудгараст ва тамомаст ,у ончи но тамомаст аз оҷизии даст афзораст ва он тарошҳо ва сарборҳои ҷавоб ҳоаст ,у амали нафаси онк тамомаст оғози ҳаракат ваҳмӣаст то ҳиўлӣ каз ӯ падеди оам ,у оҷизӣ ҳиўлӣ онаст ки ӯ мари зоти хешро падеди натавонад овардани магар ба ёрии сӯрат ки он аз табиатаст . Ва чун каз падед овардани зоти хеш бе ёрии чизеи дигар оҷиз бошад на чун чизе бошад ки ӯ бениёз бошад аз ёрӣ кардани чизеи дайгарии мари падед овардани зоти хешро , ва он нафасаст ки бениёзаст аз чизи дигар ба назари ақл ки бадв расидааст . Пас андари ибдоъи мубдиъи ҳақ чизе нест аз бадӣ , ва низ андари нафй кардани бадӣ аз ҷавҳари ақли исбот зотаст . Ва андари исбот кардани бадии андари ҷавҳари ақли нафй кардани зот ақласт , ва нест андари ҷавҳари ақли онк нафй кунад мари зот ӯро . Пас андари ҷавҳари ақл чизе нест аз бадӣ ки исбот шавад , бал каз ҷиҳати нафии тавон гуфтани андари ақли мари бадиро чунонк гӯйии бадии андар ақл нест . Ва агар андари ҷавҳари ақли чизе аз бадии собит будӣу ҷавҳар ӯ асли ҳамаи некҳост ихтилофи андари ҷавҳар ӯ мавҷӯд будӣ ,у чизе ки андари ҷавҳар ӯ ихтилоф бошад мар ӯро табоҳ шудан лозим ояд ,у чизе ки ӯ табоҳ шаванда бошад бар ӯ эминӣ набошаду бадв майл накунад хиради ҷузе ,у нафасҳои хирад ёфта майл кунад ба Фоӣдаҳ гирифтан аз ақлу тавофуқ бӯдан бар исботи ҷавҳари ақлу давр кардани мар ӯро аз табоҳ шудан . – пас дуруст шуд ба гувоҳии ақли ҷузе ки ҷавҳари ақли куллӣ аз астҳолт давраст ,у некҳо андрў мавҷӯдаст . Ва ҳар чаҳ некҳо андари ҷавҳар ӯ мавҷӯд бошад бадиҳо аз ҷавҳар ӯ давр бошад . Ва низ ҷой бозгаштани нафасҳо онки пайғамбарони алайҳими ассаломи халқро бидон умед доданд биҳиштасту бадиро аз онҷоӣ нафй карданд , ва гуфтанд ки андрў марг набошад , чунонк худоӣ таъолӣ гуфт , қавлаи таъолӣ : лои изўқўни фӣҳо аламути алои аламутаи алаввалӣу вқиҳми азоб алҷҳим гуфт : начишад андари биҳишти марги магари он марги нахустин ва нигоҳ дошт эшонро худоӣ аз азоби дӯзах . Ва гуфтанд : каз шароби биҳишти дард сар набошад вена сипарӣ шавад чунонк гуфт , қавла : лои исдъўни анҳоу лои инзФўн . Пас чун ҷои савоби бад-ӣн манзалатаст аз бехилофӣ , ва он азоФт ақлӣаст мари нафаси куллиро ки биҳишт ӯст , бад-ӣни ҷавҳари ақл ки ба ваҳдати бории таъолӣу тақаддус офарӣдааст давраст аз ҳамаи бадиҳо .

او را گوییم که حقیقت از چیزها به گواهی عقل پیدا آید‌، و اندر عقل یافته آنست که همه باید که بدی‌ها نیک شود و نمی‌باید که نیک‌ها بد شود ، و معلوم است که بازگشت هر چیزی بدان باشد کزو پیدا شود‌. پس پیدا شد که نهایت بدی‌ها نیک است و از نیک مر او را گذر نیست و نهایت نیک‌ها بد نیست ، چه نیک خود نهایت است ، و نهایت را نهایت نیست‌. و چون معلوم شد که نهایت بدها نیک است‌، معلوم شد که آغازش بودش همه بودها نیک است تا نهایت همه بودها به نیکی باشد‌، از بهر آنک بازگشت هر چیزی بدان باشد که آغاز از آن بوده است‌. و توحید محض آنست که گوییم مبدع حق پاک است از نیکی و بدی‌، بیافرید مر عقل را و همه نیکی را اندر ذات او حاصل کرد به‌امر خویش بی‌واسطه‌، و چون مر یکی بود لازم آید که آنچه از او بود یکی بود. و آن یکی نیک محض بود بی‌هیچ بدی و نظر عقل که پدید آمد به‌فرمان مبدع حق نفس بود که بپذیرفت فائده‌های عقلی را بی‌مکان و بی‌زمان و بی‌هنگامی ، و از نفس کلی همه نیکی است به ذات خویش ، و او را دو علم است‌: یکی تمام و دیگری ناتمام ، آنک تمام است از جهت ذات نفس است که او تمام است اندر باب پذیرفتن فائده‌های عقلی‌، و آنچ نه تمام است از جهت معلول اوست‌، و آن هیولی است که عاجز است از پذیرفتن قوت نفس کلی به تمامی‌. و دلیل بر درستی این دعوی این‌ست که هر صانعی را از مردم هم چنین دو علم است‌: یکی تمام و یکی ناتمام . آنچ تمام است مقصود صانع است چون کرسی که او مقصود درودگر است و تمام است ، و آنچ نا‌تمام است از عاجزی دست‌افزار است و آن تراش‌ها و سربارهای جواب‌ها است ، و عمل نفس آنک تمام است آغاز حرکت وهمی است تا هیولی کز او پدید آم‌ ، و عاجزی هیولی آنست که او مر ذات خویش را پدید نتواند آوردن مگر به یاری صورت که آن از طبیعت است‌. و چون کز پدید آوردن ذات خویش بی یاری چیزی دیگر عاجز باشد نه چون چیزی باشد که او بی‌نیاز باشد از یاری کردن چیزی دیگری مر پدید آوردن ذات خویش را ، و آن نفس است که بی‌نیاز است از چیز دیگر به نظر عقل که بدو رسیده است‌. پس اندر ابداع مبدع حق چیزی نیست از بدی‌، و نیز اندر نفی کردن بدی از جوهر عقل اثبات ذات است‌. و اندر اثبات کردن بدی اندر جوهر عقل نفی کردن ذات عقل است‌، و نیست اندر جوهر عقل آنک نفی کند مر ذات او را . پس اندر جوهر عقل چیزی نیست از بدی که اثبات شود ، بل کز جهت نفی توان گفتن اندر عقل مر بدی را چنانک گویی بدی اندر عقل نیست‌. و اگر اندر جوهر عقل چیزی از بدی ثابت بودی و جوهر او اصل همه نیک‌هاست اختلاف اندر جوهر او موجود بودی ، و چیزی که اندر جوهر او اختلاف باشد مر او را تباه شدن لازم آید‌، و چیزی که او تباه شونده باشد بر او ایمنی نباشد و بدو میل نکند خرد جزیی‌، و نفس‌های خرد یافته میل کند به‌فائده گرفتن از عقل و توافق بودن بر اثبات جوهر عقل و دور کردن مر او را از تباه شدن‌. – پس درست شد به‌گواهی عقل جزیی که جوهر عقل کلی از استحالت دور است ، و نیک‌ها اندرو موجود است‌. و هر چه نیک‌ها اندر جوهر او موجود باشد بدی‌ها از جوهر او دور باشد‌. و نیز جای بازگشتن نفس‌ها آنک پیغمبران علیهم السلام خلق را بدان امید دادند بهشت است و بدی را از آنجای نفی کردند‌، و گفتند که اندرو مرگ نباشد‌، چنانک خدای تعالی گفت ، قوله تعالی: لا یذوقون فیها الموت الا الموته الاولی و وقیهم عذاب الجهیم گفت‌: نچشد اندر بهشت مرگ مگر آن مرگ نخستین و نگاه داشت ایشان را خدای از عذاب دوزخ‌. و گفتند : کز شراب بهشت درد‌سر نباشد ونه سپری شود چنانک گفت‌، قوله : لا یصدعون عنها و لا ینزفون‌. پس چون جای ثواب بدین منزلت است از بی‌خلافی ، و آن اضافت عقلی است مر نفس کلی را که بهشت اوست ، بدین جوهر عقل که به وحدت باری تعالی و تقدس آفریده است دور است از همه بدی‌ها‌.