Сухани гўӣими андари номи амри бории субҳона ки калима чарост то муъмини роҳи ҷӯйро бедорӣ афзоед . Гўӣим ки калимаи чаҳор ҳарфаст ва муайянаш онаст ки брдорндгони ваҳдат эзад чаҳоранд : ду рӯҳонӣ ва ду ҷисмонӣ . Азуи коф далеласт бар таъйиди ақл . Аз баҳри онки асли ҳама ҳастҳо ӯсту маъдани ҳамаи гавҳарҳои алавӣ ва суфлоасту андар ақласт тухми сӯратҳои рӯҳонӣу ҷисмонӣ . Чунонк иттифоқаст миёни доноён ки ҳамаи бўдниҳо аз кун пайдо шуд пеш аз онки коф бнўн расед ва ақл расед ,у ақл кофӣаст мар ҳар чаҳро зер ӯст ,у зибри сӯии ақли ҳеҷ чиз нест . Ва ақл комиласт , яъне тамомаст ки андрў нуқсон нест . Ва ъФли кул мубдиъаст ки бадв бинмуда шавад бар халқи насиби эшон аз ваҳдат ба миқдори мартабати эшон . Ва ақли кули калом худоӣаст бҳқиқт . Ва онк гуфтанд ки марони калом эзад аст онаст муайянаши он буд ки асос пайвастааст бъқл . Ва лоам монанда шуд бнФси кул , аз баҳри онки бнФс лозим омад ламят , ки он асли хтобҳост . Ва ба нафас ломъ бошад аънии бдрФшиди нури ақли андари олами ҷисмонӣ аз шахсҳои ҷузе ва ӯро лозим омад луами аънии маломат агар мухолиф шавад мари ақлро , чунонк эзад таъолӣ гуфт , қавла :у лои ақсми болнФси аллўомаҳ . Гуфт : савганд нахӯрам ба нафаси маломаткунанда . Ва нафаси лавҳ эзадаст ки биёбанд андари нафасҳо бар миқдори дараҷоти эшон . Ва мем аз ҳарфи калима монанда шуд бнотқ , аз баҳри онки нотиқи малики олам ҷисмонӣаст , ҳаме дорад онро чунонк хоҳад . Ва тадбир ҳаме кунад андари кори бандагони эзади бўҳӣ чунонк бинад . Чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавлаи Фқди отинои оли иброҳӣми алкитобу алҳкмаҳу оитнои ҳам маликои ъзимо ҳаме гуяд : бидодем фарзандони иброҳӣмро китобу ҳикмату бдодимшони подшоҳӣ , бузург . Ва маърифати эзад бнотқ бошад мари халқро ва Меҳдӣ бошад нотиқ . Ва масҷид ақсо бошад нотиқ , андрў парастанд мари худоиро . Ва ҳоء аз калима монанди асосаст . Аз баҳри онк ӯ ҳодӣаст халқроу ҳадя нотиқаст бомат . Ва мему ҳоءи андар баста шуд бкоФу лоам кушод гонанд далеланд бар онки аслин рӯҳонӣанд ва асосин ҷисмонӣанд . Ва лоаму ҳоء аз калима мувофиқанд лоами пасинро ваҳоро аз аллоҳ , ваҳо коф мухталифанд алифу лоамро аз аллоҳ , далеласт бар онки миёни таркибу таълиф ихтилоф нест ,у таъйид бо таълиф мухталифанд аз ҷиҳати нотиқон , азиро ки ҳар нотиқӣ ки ояд бар миқдори сФоءи хеш бар дорад ,у шариъат бар миқдори замони хеш нааду таркиби андар ҳар замонӣ таркибаст , ҳамчунин таълифи шароеъ мухталифасту тоўил бар ҳол хешасту андрў ихтилоф нест ,у ҷумла . Ҳисоби ҳуруфи клмти навад ва панҷаст далеласт бар онки онч зоҳир шуд азози калимаи эзади панҷ рӯҳонӣаст чун аслину ҷаду фатҳу хаёл . Ва на суфлоаст чун асосин ва ҳафт эмом , ва ҳамчунин ҳамаи чизҳо андари чаҳор маънии аўФтоди баробари чаҳор ҳарфи калима чун зоту ҳиммату қавлу китоб , ва монанди ин чаҳор таркибу бтоииду таълифу тоўил . Ва таъйиди баробар зотаст , аз баҳри онки ақлро намояд ба таъйид ва далел кунад бар ҳар чизе ки ӯро зотасту таъйид аз маъдан ақлӣаст . Ҳам чунин чизҳои ки онро маънӣаст хама онаст ки ақл берун дод . Аммо ҳиммати баробар таркибаст , аз баҳри онки мураккаби сноъии ҷузи баҳамати нафас мураккаб нашаваду ҳиммату фикрат аз маъдан нафасаст , ҳам чунин ҳимматҳоро нафас берун дод то сӯрати баст . Ва қавли баробар таълифаст , аз баҳри онки таълифи сӯрат сухан бошад ,у таълифи боз нотиқаст . Ва китоби баробар тоўиласту баробари набот ,у тоўили нафаси сӯратҳои ақласт андари дилҳои ҷуиндагон ,у андари олами ҳеҷ чиз нест ки китоб напазирад чун кулу наботу маодин . Гўӣим ки чун хирадманд бингарад андари бқоءи навъи мардум бар ҳоли хешу аҷроми алавиро бар ҳоли хеш бояд ки шахсиятҳои мухталифро ҳамеи беруни оради бъддии рости андари сӯрат ӯ бидонад ки марин шахсҳоро ҳосилӣ нест ҷузи ин ҳаме бибинад . Ва ҳосили чизи ббқоء андараст , пас пайдо шавадаш ки бозгашти мардум ба бақост , вагар чунин набӯдӣ андари падед овардан шахсҳо аз пас якдигар чаҳ Фоӣдаҳ будӣ ?у хирадманд ки ин кор кард бад-ӣни доимӣ ҳаме бинад донад ки он кор кунро ки ин кор ҳаме кунад андарин кори ғаразии сахт бузургаст , ва низ донад ки ғараз ба ҳосил ҳаме ояд то ин кори бад-ӣн пайвастагӣ мекунад . Аммо кори ҷуз аз кашӣдан манфиат аз баҳри боздоштани музират лозим наёяд . Вагар ин ду маънӣ бар гирифта шавад корӣ бозӣ бошаду андари санъат бар ҳикмат олам пайдост ки бозӣ аз офаридагор давраст . Ва локин чунон набояд донистан ки эзад беҳамторо ки бартар аз сифотаст ва аз сифотпазир ва аз сифот нопазир кашӣдан манфиатаст ё давр кардани музират . Ва низ бибояд донистан ки он кор ки манфиат ба хештан кашаду музират аз хештан давр кунад он офарӣда бошад на оФридгормҳз , ва ин суханро эзади таъолӣ бар сиблат рамзанду қуръон ёд кардаасту андари анҷбил низ ёд кардаст . Аммо онч дар қуръонаст , қавлаи таъолӣ ё аиҳо аллазӣнаи омнўои ани тнсрўои аллоҳи инсркму исбти ақдомкм . Ҳаме гуяд : эй грўндгон агар шумо худоиро ёрӣ диҳед худои шуморо ёрӣ диҳад ва пойҳои шумо бар ҷой бидорад . Ва тоўили ин оят онаст ки агар нафаси куллӣ бпзирФтни илми тавҳид фармон бурид ӯ мари шуморо ба таъйид ёрӣ диҳад ва боқӣ шавед . Ва дигари ҷой ҳаме гуяд , қавлаи таъолӣ :у ақрзўои аллоҳи қрзои ҳусно . Ҳаме гуяд :у мари хдоиро вом диҳед вомии некӯ . Тоўилш онаст ки бтоъти мари фиристодагон ӯро пеш ойед то ӯ ғарази хеш бҳосл кунад андари падед овардани худованди қиёмат ва шуморо бсрои ҷовидии ин вом боз диҳад , чаҳ вом он бошад ки чизе бастанд касе ки дар оў вақт набошадаш , влкн сипас он хоҳадаш буд он чиз . Пас ҳам чунинаст ҳоли нафаси кули андар расӣдани бмртбтӣ ки ҳаме ҷӯяд ки имрӯз он нест ӯро . Ва чун худованд қиёмат биёбад вай бадв бидон мартабат расад . Ва имрӯзи кор кардани некон вомаст бар худоӣ . Худои муъминонро тавфиқи дҳоди бўом додани мари худоиро ва ҳам ин суханро дар анҷбил ёд карда ва гуфтааст ки эзади мари халқро бқёмт гирд кунад . Некон ва бидонро – бики ҷой ,у мари неконро гуяд ки нек кардед

سخن گوئیم اندر نام امر باری سبحانه که کلمه چراست تا مومن راه جوی را بیداری افزاید . گوئیم که کلمه چهار حرف است و معینش آنست که بردارندگان وحدت ایزد چهارند : دو روحانی و دو جسمانی . ازو کاف دلیل است بر تایید عقل . از بهر آنک اصل همه هستها اوست و معدن همه گوهر های علوی و سفلی است و اندر عقل است تخم صورتهای روحانی و جسمانی . چنانک اتفاق است میان دانایان که همه بودنیها از کن پیدا شد پیش از آنک کاف بنون رسید و عقل رسید ، و عقل کافی است مر هر چه را زیر اوست ، و زبر سوی عقل هیچ چیز نیست . و عقل کامل است ، یعنی تمام است که اندرو نقصان نیست . و عفل کل مبدع است که بدو بنموده شود بر خلق نصیب ایشان از وحدت به مقدار مرتبت ایشان . و عقل کل کلام خدای است بحقیقت. و آنک گفتند که مران کلام ایزد است آنست معینش آن بود که اساس پیوسته است بعقل . و لام ماننده شد بنفس کل ، از بهر آنک بنفس لازم آمد لمیت ، که آن اصل خطابهاست . و به نفس لامع باشد اعنی بدرفشید نور عقل اندر عالم جسمانی از شخصهای جزیی و او را لازم آمد لوم اعنی ملامت اگر مخالف شود مر عقل را ، چنانک ایزد تعالی گفت ، قوله : و لا اقسم بالنفس اللوامه . گفت : سوگند نخورم به نفس ملامت کننده . و نفس لوح ایزد است که بیابند اندر نفسها بر مقدار درجات ایشان . و میم از حرف کلمه ماننده شد بناطق ، از بهر آنک ناطق ملک عالم جسمانی است ، همی دارد آنرا چنانک خواهد . و تدبیر همی کند اندر کار بندگان ایزد بوحی چنانک بیند . چنانک خدای تعالی همی گوید ، قوله فقد آتینا آل ابراهیم الکتاب و الحکمه و آیتنا هم ملکا عظیماً همی گوید : بدادیم فرزندان ابراهیم را کتاب و حکمت و بدادیمشان پادشاهی ، بزرگ . و معرفت ایزد بناطق باشد مر خلق را و مهدی باشد ناطق . و مسجد اقصی باشد ناطق ، اندرو پرستند مر خدای را . و هاء از کلمه مانند اساس است . از بهر آنک او هادی است خلق را و هدیه ناطق است بامت . و میم و هاء اندر بسته شد بکاف و لام گشاد گانند دلیل اند بر آنک اصلین روحانی اند و اساسین جسمانی اند . و لام و هاء از کلمه موافق اند لام پسین را و ها را از الله، و ها کاف مختلف اند الف و لام را از الله ، دلیل است بر آنک میان ترکیب و تالیف اختلاف نیست ، و تایید با تالیف مختلف اند از جهت ناطقان، ازیرا که هر ناطقی که آید بر مقدار صفاء خویش بر دارد ، و شریعت بر مقدار زمان خویش نهد و ترکیب اندر هر زمانی ترکیب است ، همچنین تالیف شرایع مختلف است و تاویل بر حال خویش است و اندرو اختلاف نیست ، و جمله . حساب حروف کلمت نود و پنج است دلیل است بر آنک آنچ ظاهر شد ازاز کلمه ایزد پنج روحانی است چون اصلین و جد و فتح و خیال . و نه سفلی است چون اساسین و هفت امام ، و همچنین همه چیزها اندر چهار معنی اوفتاد برابر چهار حرف کلمه چون ذات و همت و قول و کتاب ، و مانند این چهار ترکیب و بتایید و تالیف و تاویل . و تایید برابر ذات است ، از بهر آنک عقل را نماید به تایید و دلیل کند بر هر چیزی که او را ذات است و تایید از معدن عقلی است . هم چنین چیزهای که آنرا معنی است خمه آنست که عقل بیرون داد . اما همت برابر ترکیب است ، از بهر آنک مرکب صناعی جز بهمت نفس مرکب نشود و همت و فکرت از معدن نفس است ، هم چنین همت ها را نفس بیرون داد تا صورت بست . و قول برابر تالیف است ، از بهر آنک تالیف صورت سخن باشد ، و تالیف باز ناطق است . و کتاب برابر تاویل است و برابر نبات ، و تاویل نفس صورتهای عقل است اندر دلهای جویندگان ، و اندر عالم هیچ چیز نیست که کتاب نپذیرد چون کل و نبات و معادن . گوئیم که چون خردمند بنگرد اندر بقاء نوع مردم بر حال خویش و اجرام علوی را بر حال خویش باید که شخصیتهای مختلف را همی بیرون آرد بعددی راست اندر صورت او بداند که مرین شخصها را حاصلی نیست جز این همی ببیند . و حاصل چیز ببقاء اندر است ، پس پیدا شودش که بازگشت مردم به بقاست ، و گر چنین نبودی اندر پدید آوردن شخصها از پس یکدیگر چه فائده بودی؟ و خردمند که این کار کرد بدین دائمی همی بیند داند که آن کار کن را که این کار همی کند اندرین کار غرضی سخت بزرگ است ، و نیز داند که غرض به حاصل همی آید تا این کار بدین پیوستگی می کند . اما کار جز از کشیدن منفعت از بهر بازداشتن مضرت لازم نیاید . و گر این دو معنی بر گرفته شود کاری بازی باشد و اندر صنعت بر حکمت عالم پیداست که بازی از آفریدگار دور است . و لکن چنان نباید دانستن که ایزد بی همتا را که برتر از صفات است و از صفات پذیر و از صفات ناپذیر کشیدن منفعت است یا دور کردن مضرت . و نیز بباید دانستن که آن کار که منفعت به خویشتن کشد و مضرت از خویشتن دور کند آن آفریده باشد نه آفریدگارمحض ، و این سخن را ایزد تعالی بر سبیل رمزاند و قرآن یاد کرده است و اندر انجبیل نیز یاد کردست . اما آنچ در قرآن است ، قوله تعالی یا ایها الذین آمنوا ان تنصروا الله ینصرکم و یثبت اقدامکم . همی گوید : ای گروندگان اگر شما خدای را یاری دهید خدای شما را یاری دهد و پایهای شما بر جای بدارد . و تاویل این آیت آنست که اگر نفس کلی بپذیرفتن علم توحید فرمان برید او مر شما را به تایید یاری دهد و باقی شوید . و دیگر جای همی گوید ، قوله تعالی : و اقرضوا الله قرضاً حسناً . همی گوید : و مر خدایرا وام دهید وامی نیکو . تاویلش آنست که بطاعت مر فرستادگان او را پیش آیید تا او غرض خویش بحاصل کند اندر پدید آوردن خداوند قیامت و شما را بسرای جاویدی این وام باز دهد ، چه وام آن باشد که چیزی بستاند کسی که در آو وقت نباشدش ، ولکن سپس آن خواهدش بود آن چیز . پس هم چنین است حال نفس کل اندر رسیدن بمرتبتی که همی جوید که امروز آن نیست او را . و چون خداوند قیامت بیابد وی بدو بدان مرتبت رسد . و امروز کار کردن نیکان وام است بر خدای . خدای مومنان را توفیق دهاد بوام دادن مر خدای را و هم این سخن را در انجبیل یاد کرده و گفته است که ایزد مر خلق را بقیامت گرد کند . نیکان و بدان را – بیک جای ، و مر نیکان را گوید که نیک کردید بجای من ، گرسنه بودم مرا سیر کردید ، برهنه بودم مرا پوشیده کردید ، باز داشته بودم مرا رها کردید ، جواب دهند نیکان مرورا گویند : ربنا ! تو کی گرسنه بودی تا ما تو را سیر کردیم یا تشنه بودی تو را سیرآب کردیم یا برهنه بودی تا تو را بپوشیدیم یا باز داشته بودی که ما تو را رها کردیم ؟ ایزد تعالی گوید ایشان را که راست همی گویید . و لکن هر چه به نفسهای خویش کردید بجای من کردید ، پس بگوید مرا بد کرداران را که : بد کردید بجای من ، گرسنه بودم مرا سیر نکردید ، تشنه بودم مرا آب ندادید ، برهنه بودم مرا نپوشیدید ، باز داشته بودم مرا رها نکردید ، پاسخ دهند بدکرداران و گویند : ربنا ! تو کی گرسنه بودی که ما تو را سیر نکردیم ؟ و کی تشنه بودی که تو را آب ندادیم ؟ کی برهنه بودی که تو را نپوشیدیم ؟ و کی باز داشته بودی که تو را رها نکردیم ؟ ایزد تعالی مر ایشانرا گوید : راست همی گویید ، و لکن هر چه به جای نفس خویش کردید به جای من کردید : تاویل این مخاطبه و سخنها و جوابها آنست که این مخاطبه از نفس کلی باشد با نفسهای جزیی ، از بهر آنک نفس کلی بمرتبت خویش نرسد مگر از راه کسب کردن نفسهای جزیی اندر عالم طبیعی و پذیرفتن فائدهای عقلی بمیانجی محسوسات . ایزد تعالی آگاه کرد ما را از چگونگی برانگیختن نفسها اندران عالم لطیف ، قوله تعالی : و من آیاته ان خلقکم من تراب ثم اذا انتم بشر تنتشرون . گفت : و از نشانهای خدای آنست که بیافرید شما را از خاک پس شما مردمی گشتید کز شما نطفه پراکنده شود . و تاویل این آیت که مستجیب بر مثال خاک است که به باران زنده شود همچنان مستجیب به علم داعی از نادانی دانا شود . و باز به سخن خویش دیگری را زنده کند ، همچنانک مردم بخورد نبات را و نطفه پدید آرد کزو زنده دیگر آید . و میان نبات و میان حیات حسی انبازی نیست اندر ظاهر تا آن زمان که پیدا شود صورت حساس از خاک بمیانجی نبات، و اندر خاک نه زندگی است و نه روشنی البه ، و چون از خاک سیاه مرده صورت حساس زنده همی برانگیخته شود ممکن باشد برانگیختن صورتهای روحانی که پوشیده است اندر نفس ناطقه ، و این صورت روحانی سزاوارتر است به برانگیخته شدن بدان نسبت که میان علم و میان نفس ناطقه هست ، از بهر آنک هیچ کس را از اهل علم حقیقت شک نیست اندر آنک علم زندگانی است و زندیی که علم ازو جدا شود مرده گردد . و هر چند که علم ثواب است مر نفس را آن ثواب مر او را نه اندر عالم فانی است ، از بهر آنک این عالم نه معدن نفس است ، چه او نه از گوهر این عالم است . و چون مردم را ثواب واجب است و ثواب اندرین عالم نیست چاره نیست مرورا از بازشدن بعالی بقاء و صفاء . و دلایل عقلی بر اثبات ثواب آنست که هیچ چیزنیست اندر این عالم که مجموع تر است صلاح آن از اثبات ثواب و معاد؟ و گر کسی معاد را باطل کند ازو مفسدتر کسی نباشد ، و گر همه خلق ثواب و معاد باطل بینند همه مر یکدیگر را هلاک کنند . و ممکن نباشد چیزی که او را اثبات نباشد صلاحش بدین بزرگی باشد که صلاح ثواب و معاد است ، و خلق چنین بر هستی او یک سخن شوند . اگر کسی گوید که چیست از صلاح اندر اثبات معاد او را گوئیم که اندر اثبات معاد آرام اهل عالم است، باز شدن ایشان از یک دیگر از جهت رهبت و ترس ، و گر مردم را ترس نباشد زایش خلق برخیزد بدانچ مر یکدیگر را هلاک کنند ، و ایمنی نماند خلق را از یکدیگر ، و به نشاط جفت گرفتن نپردازند .