ӯро гўӣими онкии ту ҳамеи бинӣ ба вақти офтоб гирифтан он қурси сиёҳи он на ҷурм меҳраст бенур , блаки он ҷурм моҳаст ки баробар шудаст бо қурси меҳр ва боз доштааст мари равшанои офтобро аз замин ,у меҳри чашма азу давраст ки босмон чаҳорумаст ,у қурси моҳи босмон нахустинаст , ва меҳр бидон вақт ки мо мар ӯро гирифта байнем ба ҳоли хеш равшанаст бар фалаки хеш ва он тира ки ҳаме байнем ҷурм моҳаст ,у ҷурми моҳ шаффоф нест , аънӣ ки равшании азу берун нагзарад . Блак чун ойӣнаи ист ки аз оҳан бошад ки чун офтоб бар рӯй ойӣнаи андар то бади акси азуи равшани бози ҷаҳд ва чун бар пушти ойӣнаи тобади равшанӣ , офтоби сӯй рӯй ойӣна берун нтобад , вагар ҷурми моҳи шаффоф будӣ чунонк нур азу бигузаштӣ моҳи ҳаргиз нуқсон напазируфтӣ . Вагар ҷурми моҳ ба нури зиёдат ва нуқсон напазируфтӣ ҳоли олам гарданда набӯдӣ ва ҳеҷ чизи хом аз миваҳо пухта нашудӣ ва ҳеҷ но расида нараседӣ . Ва меҳрро кусуф шавадӣ ва бисёр ҳикмат ки андари зиёдату нуқсони нури моҳ бастааст ботил шудӣ . Ва локин чун ҷурми моҳ чунон нест ки нур азу бугзарад чун меҳри азу бар гӯша ӣӣ битобад он гӯшаи азуи нури пазирад , ва мо ба замини марони гӯшаро ба байнем бар мисоли пора ӣӣ аз доӣраҳ ва ҳар чанд офтоби рӯ бо рӯй тар шавад равшанӣ ӯ бештар байнем то ба муқобила бирасад ки ҳамаи қурси моҳи брўшнии офтоб аз ҷониби замин ба нур ороста шавад . Аммо бибояд донистан ки ҳамеша як рӯй моҳ аз офтоби тамом равшанасту локини тобиши он равшанӣ ба ҳамаи вақти сӯй замин несту касоне ки дар ин илм даст доранд бидонанд ҳақиқати онч мо донистем гуфтеми дарин маънӣ ва андарин шарҳ ки бкрдими ҷавоби бўолҳиӣм гургоне гуфта шуд ки ӯ андари қасидаи суолоти хеши ин суоли бикунад . Ва акнӯн ба шарҳи сухани хеш боз шавем , гўӣим ки мари амри бории субҳона ба ҳақиқати ақли куллӣ шиносад ки бадв пайвастааст пайвастани нури боФтоб , ваҳамҳоро сӯии амр ки ӯ чизе нест роҳӣ нест . Ва ақл ки нахуст чизаст моя ва ҳамҳоаст взў ба нафасҳои ҷузъии асар пайвастааст ва мо низ ҳувияти ақлро бидон таъси донем казу бмо пайвастааст барраи намоеи ноӣбон ӯ , паёмбарони алайҳими ассалом . Ва нишоед ки гўӣими мо ақлро андар ёфтаем ки агар чунин гўӣим гуфта бошем ки мо бар ақл муҳӣтем , блаки гўӣими ақли андар , монандаи мости зоти хешу дигари чизҳоро чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : лои сдр ки алобсору ҳўи идрки алои бсору ҳўи аллтиФи алхбир . Фармуд ки андари наёбади мрўрои дидорҳо ва ӯ андар ёбад мари дидорҳоро ва ӯ ҷузъ ҳо надорад ва хабар ёфтааст . Пас гўӣим ки ақли андари мо асар кард то бони асар казу ёфтем мрўро бишнохтем , ва шинохтан мо Марвро далеласт бар асар кардан ӯ дар мо аз баҳри онк чун мо Марвро бдонстими ҳоли мо дигар шуд аз онч буд , азиро ки нодон ки доно шавад чунон бошад ки мурда зинда шавад ,у бузурги ҳол гаштӣ бошад мурдаи зинда шудан ,у ақли куллӣ то бадар ёфтан мо мрўрои дигар ҳоле напазируфт , блак ӯ бар ҳоли хеш буд . Ва далели ин андари маҳсусот мавҷӯдаст . Чун мо андари чизе дӣданӣ бингарем сӯрати он чизи андари чашми мо асркнд то нафаси мо мари онро аз пас он пардаи нек андар бинад , пас он чизи дӣданӣ бар ҳол хеш бошаду асар ӯ андари чашм мо уфтад то ҳоли чашми мо дигар шавад , бдончи андрўи сӯратӣ пайдо ояд ки пеш аз он сӯрат андрў набӯд . Пас дуруст шуд ки маҳсуси ҳамеи андари ҳис асар кунад , на ҳиси андари маҳсус , чаҳ маҳсус бар ҳол хешасту ҳосро ҳамеи ҳоли бигардади бдидни чизе ки надидааст . Пас гўӣим ки ақли ҷузеи андари мо асрост аз ақли куллӣ ,у нутқ – аънии сухани гуфтан –анд мо асараст аз нафаси куллӣ андар ва мо босри нафас ки ба мо расед мрўро бишнохтему андар нтўонстимш ёфтан чунонк ӯст . Ва далел бар онки тмиизи мо асараст аз ақлу нутқи мо асараст аз нафас онаст ки нахусти момри чизеро ба ақл биёбем он вақти мрўро ба нутқ берун тавонем додан . Пас гўӣим ки ваҳми мо колбудаст мари илми илоҳироу илми рӯҳи он колбудаст . Ва хаёл бастан мо мари маъниро аз маъниҳо колбудаст Марви ҳам моро ,у бози андешаи мо колбудаст мари он хаёлро ,у бози ҳифзи мо яъне - ёд гирифтан – колбудаст мари андешаро ,у бози тмииз – аънии ҷудо кардани бад аз нек – колбудаст мари ҳифзро ,у бози нутқро – аънӣ . . . . Ва бози табъ колбудаст мари ҳисро ,у ҷумлагии ин ҳамаи колбудҳо равшан шудааст андарин ҳайкали офаринанда ки ҷасадаст , ва ҳамчунин ақли куллӣ колбудаст мари амри бориро ,у амри бории рӯҳ ақласт ,у дигари ҳудӯди алавӣу суфло ҳар яке колбудаст мари он ҳадро казу бартараст ,у ҳамаи ҷумла нур ёфтаанд бклмаҳи бории субҳона ,у ҳоли андари таркиби олам ҳаминаст аз ончи ҳавои гирд гирифтааст мари заминроу обро ,у оташи гирд гирифтааст мари ҳаворо ,у фалаки нахустин гирд гирифтааст мари оташро ,у дигари фалакҳо мари якдигарро ҷисмҳо гаштанд . Ва нафаси куллӣ гирд гирифтааст мари оламро бо онч андрўст бигард гирифтани қудрат на ҷисмӣ ,у беруни азин ҷисми куллӣ чиз нест .

او را گوئیم آنکه تو همی بینی به وقت آفتاب گرفتن آن قرص سیاه آن نه جرم مهر است بی نور ، بلک آن جرم ماه است که برابر شدست با قرص مهر و باز داشته است مر روشنایی آفتاب را از زمین ، و مهر چشمه ازو دورست که بآسمان چهارم است ، و قرص ماه بآسمان نخستین است ، و مهر بدان وقت که ما مر او را گرفته بینیم به حال خویش روشن است بر فلک خویش و آن تیره که همی بینیم جرم ماه است ، و جرم ماه شفاف نیست ، اعنی که روشنی ازو بیرون نگذرد . بلک چون آیینه ایست که از آهن باشد که چون آفتاب بر روی آیینه اندر تا بد عکس ازو روشن باز جهد و چون بر پشت آیینه تابد روشنی ، آفتاب سوی روی آیینه بیرون نتابد ، و گر جرم ماه شفاف بودی چنانک نور ازو بگذشتی ماه هرگز نقصان نپذیرفتی . و گر جرم ماه به نور زیادت و نقصان نپذیرفتی حال عالم گردنده نبودی و هیچ چیز خام از میوه ها پخته نشدی و هیچ نا رسیده نرسیدی . و مهر را کسوف شودی و بسیار حکمت که اندر زیادت و نقصان نور ماه بسته است باطل شدی . و لکن چون جرم ماه چنان نیست که نور ازو بگذرد چون مهر ازو بر گوشه یی بتابد آن گوشه ازو نور پذیرد ، و ما به زمین مران گوشه را به بینیم بر مثال پاره یی از دائره و هر چند آفتاب رو با روی تر شود روشنی او بیشتر بینیم تا به مقابله برسد که همه قرص ماه بروشنی آفتاب از جانب زمین به نور آراسته شود . اما بباید دانستن که همیشه یک روی ماه از آفتاب تمام روشن است و لکن تابش آن روشنی به همه وقت سوی زمین نیست و کسانی که در این علم دست دارند بدانند حقیقت آنچ ما دانستیم گفتیم درین معنی و اندرین شرح که بکردیم جواب بوالهیئم گرگانی گفته شد که او اندر قصیده سوالات خویش این سوال بکند . و اکنون به شرح سخن خویش باز شویم ، گوئیم که مر امر باری سبحانه به حقیقت عقل کلی شناسد که بدو پیوسته است پیوستن نور بآفتاب ، و همها را سوی امر که او چیزی نیست راهی نیست . و عقل که نخست چیز است مایه و همها است وزو به نفس های جزئی اثر پیوسته است و ما نیز هویت عقل را بدان تاثیر دانیم کزو بما پیوسته است بره نمایی نائبان او ، پیامبران علیهم السلام . و نشاید که گوئیم ما عقل را اندر یافته ایم که اگر چنین گوئیم گفته باشیم که ما بر عقل محیطیم ، بلک گوئیم عقل اندر ، ماننده ماست ذات خویش و دیگر چیزها را چنانک خدای تعالی همی گوید ، قوله : لا ثدر که الابصار و هو یدرک الا بصار و هو اللطیف الخبیر . فرمود که اندر نیابد مرورا دیدارها و او اندر یابد مر دیدارها را و او جزء ها ندارد و خبر یافته است . پس گوئیم که عقل اندر ما اثر کرد تا بآن اثر کزو یافتیم مرورا بشناختیم ، و شناختن ما مرو را دلیل است بر اثر کردن او در ما از بهر آنک چون ما مرو را بدانستیم حال ما دیگر شد از آنچ بود ، ازیرا که نادان که دانا شود چنان باشد که مرده زنده شود ، و بزرگ حال گشتی باشد مرده زنده شدن ، و عقل کلی تا بدر یافتن ما مرورا دیگر حالی نپذیرفت ، بلک او بر حال خویش بود . و دلیل این اندر محسوسات موجود است . چون ما اندر چیزی دیدنی بنگریم صورت آن چیز اندر چشم ما اثرکند تا نفس ما مر آنرا از پس آن پرده نیک اندر بیند ، پس آن چیز دیدنی بر حال خویش باشد و اثر او اندر چشم ما افتد تا حال چشم ما دیگر شود ، بدانچ اندرو صورتی پیدا آید که پیش از آن صورت اندرو نبود . پس درست شد که محسوس همی اندر حس اثر کند ، نه حس اندر محسوس ، چه محسوس بر حال خویش است و حاس را همی حال بگردد بدیدن چیزی که ندیده است . پس گوئیم که عقل جزیی اندر ما اثراست از عقل کلی ، و نطق – اعنی سخن گفتن – اند ما اثر است از نفس کلی اندر و ما باثر نفس که به ما رسید مرورا بشناختیم و اندر نتوانستیمش یافتن چنانک اوست . و دلیل بر آنک تمییز ما اثر است از عقل و نطق ما اثر است از نفس آنست که نخست مامر چیزی را به عقل بیابیم آن وقت مرورا به نطق بیرون توانیم دادن . پس گوئیم که وهم ما کالبد است مر علم الهی را و علم روح آن کالبد است . و خیال بستن ما مر معنی را از معنی ها کالبد است مرو هم ما را ، و باز اندیشه ما کالبد است مر آن خیال را ، و باز حفظ ما یعنی - یاد گرفتن – کالبد است مر اندیشه را ، و باز تمییز – اعنی جدا کردن بد از نیک – کالبد است مر حفظ را ، و باز نطق را – اعنی .... و باز طبع کالبد است مر حس را ، و جملگی این همه کالبدها روشن شده است اندرین هیکل آفریننده که جسد است ، و همچنین عقل کلی کالبد است مر امر باری را ، و امر باری روح عقل است ، و دیگر حدود علوی و سفلی هر یکی کالبد است مر آن حد را کزو برتر است ، و همه جمله نور یافته اند بکلمه باری سبحانه ، و حال اندر ترکیب عالم همین است از آنچ هوا گرد گرفته است مر زمین را و آب را ، و آتش گرد گرفته است مر هوا را ، و فلک نخستین گرد گرفته است مر آتش را ، و دیگر فلکها مر یکدیگر را جسمها گشتند . و نفس کلی گرد گرفته است مر عالم را با آنچ اندروست بگرد گرفتن قدرت نه جسمی ، و بیرون ازین جسم کلی چیز نیست .