Сифати шаҳри Қоҳира . Чун аз ҷониби шом ба Мисри раванди аввал ба шаҳр Қоҳира расанд чаҳ Миср ҷанӯбӣаст ва ин Қоҳира мъзиаҳ гӯйанд .

صفت شهر قاهره. چون از جانب شام به مصر روند اول به شهر قاهره رسند چه مصر جنوبی است و این قاهره معزیه گویند.

Ва Фстоти лашкаргоҳро гӯйанд ва ин чунон бӯдааст ки яке аз аз фарзандони Амиралмӯъминини ҳусайни бен алии салавоти аллоҳи алайҳими аҷмъин ки ӯро алмъзи лдин аллоҳ гуфтаанд малики мағриб гирифтааст то ондилус ва аз мағриби сӯии Мисри лашкар фиристодааст аз об нил мебоист гузаштан ва бар оби нили гузар наметавон кард яке он ки обӣ бузургаст . Ва дувуми наҳанг бисёр дар он бошад ки ҳар ҳайвонӣ ки ба об уфтад дар ҳол фурӯ мебаранд ва гӯйанд ба ҳаволии шаҳри Миср дар роҳ тилисмӣ кардаанд ки мардумро заҳмати нрсоннду сутурро ва ба ҳеҷ ҷои дигар касеро Зуҳра набошад дар об шудан ба як тири партоби давр аз шаҳр ва гуфтанд алмъзолдини аллоҳи лашкари худро бФрстод ва биёмаданд ани ҷо ки имрӯзи шаҳр Қоҳирааст ва фармуд ки чун шумо он ҷо расед сегӣ сиёҳи пеш аз шумо дар об равад ва бугзарад . Шумо бар асари он саг бирӯяд ва бигузаред беандеша ва гуфтанд ки сӣ ҳазор савор буд ки бидон ҷои расиданди ҳамаи бандагон ӯ буданд . Он саги сиёҳ ҳамчунон пеш аз лашкар дар рафт ва эшон бар асар ӯ рафтанд ва аз об бигузаштанд ки ҳеҷ офарӣдаро халалӣ нараседу ҳаргизи кас нишон надода буд ки касе савора аз равад нил гузашта бошад , ва ин ҳол дар таърихи санаи сулс ва сетин ва слсмоиаҳ бӯдааст . Ва султони худ ба роҳи дарё ба киштӣ биёмадааст ва он киштиҳо ки султон дар ӯ ба Миср омадааст чун наздик Қоҳира расед тиҳӣ карданд ва аз об овараданд ва дар хушкӣ раҳо карданд ҳамчунон ки чизе озод кунанд . Ва ровии он қиссаи он киштиҳоро дид ҳафт адад киштӣаст ҳаряк ба дарозии сад ва панҷоҳ араш ва дар арзи ҳафтод араш ва ҳаштод сол буд то он ҷо ниҳода буданд . Ва дар таърихи санаи аҳадӣу арбаъӣну арбъмоиаҳ буд ки ровии ин тҳкоити он ҷо расед . Ва дар вақте ки алмъзи лдин аллоҳ биёмад дар Мисри споҳсолорӣ аз он Халифаи Бағдод буд пеш мъз омад ба тоъату мъз бо лашкар бидон мавзе ки имрӯз Қоҳирааст фурӯд омад ва он лашкаргоҳро Қоҳира ном ниҳоданд ончии он лашкари он ҷоро қаҳр кард ва фармон дод то ҳеҷ кас аз лашкари вай ба шаҳр дар наравад ва ба хона касе фурӯ наёяд , ва бар он дашти мисрӣ банно фармуду ҳошити худро фармуд то ҳаркаси сароеу баннои биноади афканд ва он шаҳрӣ шуд ки назири он кам бошад .

و فسطاط لشکرگاه را گویند و این چنان بوده است که یکی از از فرزندان امیرالمومنین حسین بن علی صلوات الله علیهم اجمعین که او را المعز لدین الله گفته‌اند ملک مغرب گرفته است تا اندلس و از مغرب سوی مصر لشکر فرستاده است از آب نیل می‌بایست گذشتن و بر آب نیل گذر نمی توان کرد یکی آن که آبی بزرگ است. و دوم نهنگ بسیار در آن باشد که هر حیوانی که به آب افتد در حال فرو می‌برند و گویند به حوالی شهر مصر در راه طلسمی کرده‌اند که مردم را زحمت نرسانند و ستور را  و به هیچ جای دیگر کسی را زهره نباشد در آب شدن به یک تیر پرتاب دور از شهر و گفتند المعزالدین الله لشکر خود را بفرستاد و بیامدند ان جا که امروز شهر قاهره است و فرمود که چون شما آن جا رسید سگی سیاه پیش از شما در آب رود و بگذرد. شما بر اثر آن سگ بروید و بگذرید بی اندیشه و گفتند که سی هزار سوار بود که بدان جا رسیدند همه بندگان او بودند. آن سگ سیاه همچنان پیش از لشکر در رفت و ایشان بر اثر او رفتند و از آب بگذشتند که هیچ آفریده را خللی نرسید و هرگز کس نشان نداده بود که کسی سواره از رود نیل گذشته باشد، و این حال در تاریخ سنه ثلث و ستین و ثلثمایه بوده است. و سلطان خود به راه دریا به کشتی بیامده است و آن کشتی‌ها که سلطان در او به مصر آمده است چون نزدیک قاهره رسید تهی کردند و از آب آوردند و در خشکی رها کردند همچنان که چیزی آزاد کنند. و راوی آن قصه آن کشتی‌ها را دید هفت عدد کشتی است هریک به درازی صد و پنجاه ارش و در عرض هفتاد ارش و هشتاد سال بود تا آن جا نهاده بودند. و در تاریخ سنه احدی و اربعین و اربعمایه بود که راوی این تحکایت آن جا رسید. و در وقتی که المعز لدین الله بیامد در مصر سپاهسالاری از آن خلیفه بغداد بود پیش معز آمد به طاعت و معز با لشکر بدان موضع که امروز قاهره است فرود آمد و آن لشکرگاه را قاهره نام نهادند آنچه آن لشکر آن جا را قهر کرد و فرمان داد تا هیچ کس از لشکر وی به شهر در نرود و به خانه کسی فرو نیاید، و بر آن دشت مصری بنا فرمود و حاشیت خود را فرمود تا هرکس سرایی و بنایی بیناد افکند و آن شهری شد که نظیر آن کم باشد.

Ва тақдир кардам ки дар ин шаҳри Қоҳира аз бист ҳазор дукон кам набошад ҳамаи малики султон . Ва бисёр дуконҳост ки ҳарякро дар моҳии даҳ динори мағрибӣ аҷрааст ва аз ду динор кам набошаду корвонсароӣу гармобау дигари ъқорот чандонаст ки онро ҳад ва қиёс нест . Тамомати малики султон ки ҳеҷ офарӣдаро ъқор ва малик набошад магари сароҳо ва он чаҳ худ карда бошад ва шунидам ки дар Қоҳирау Мисри ҳашт ҳазор сараст аз он султон ки онро ба аҷорт диҳандаду ҳрмоаҳ кироя ситонанду ҳама ба муроди мардум ба эшон диҳанд ва аз эшон ситонанд на он ки бар касе ба навъе ба таклиф кунанд . Ва қасри султони миёни шаҳр Қоҳираасту ҳамаи ҳаволии он кушода ки ҳеҷ иморат бидон на пайвастааст ,у муҳандисони онро масоҳат кардаанд баробари шаҳристон мёрФорқинаст . Ва гирд бар гирди он гушӯдааст . Ҳар шаби ҳазор марди посбони ин қаср бошанд панҷсад савор ва панҷсад пиёда ки аз намози шоми буқу дуҳул ва коса мезананд ва гардиш мегирданд то рӯз . Ва чун аз берун шаҳр бингаранд қасри султон чун кӯҳии намояд аз бисёре аммороту иртифоъи он , аммо аз шаҳр ҳеҷ натавон дид ки борӯй он олӣаст , ва гуфтанд ки дар ин қасри дувоздаҳ ҳазор ходими аҷрӣ хораасту занону канизакони худ ки донад алои он ки гуфтанд сӣ ҳазор одамӣ дар он қасрӣаст ва он дувоздаҳ кӯшкаст . Ва ин ҳарамро даҳ дарвозааст бар рӯй замин ҳар як рономии бад-ӣни тафсили ғайр аз ан ки дар зер заминаст : боби алзҳб , боби албҳр , боби алсриҷ , боби алзҳўмаҳ , боби ассалом , боби алзбрҷд , боби алъбд , боби алфутуҳ , боби алзлоқаҳ , боби алсриаҳ . Ва дар зерзамин дарӣаст ки султони савора аз он ҷо берун равад , ва аз шаҳри беруни қасрӣ сохтааст ки махраҷи он раҳгузар дар он ба қасраст ва он раҳгузарро ҳамаи сақф муҳкам задаанд аз ҳарам то ба кӯшку девори кӯшк аз санги тарошида сохтаанд ки гӯйӣ аз як пораи санг тарошидаанд , ва манзарҳоу айвонҳои олии бароварда ва аз андаруни даҳлези дуконҳо баста . Ва ҳамаи арқони давлату ходимон сиёҳон буванду рӯмён . Ва вазир шахсе бошад ки ба зуҳду вараъу амонату сидқу илму ақл аз ҳама мустасно бошаду ҳаргизи он ҷои расми шароб хӯрдани набӯда буд яъне ба рӯзгори он ҳоким ва дар айёми ваии ҳеҷ зан аз хона берун наёмада буд ва касе мавиз насохтӣ эҳтиётро набояд ки аз он ски кнннд ва ҳеҷ касеро Зуҳра набӯд ки шароб хӯрду Фқоъи ҳам нхўрдндӣ ки гуфтандӣ маст кунандаасту мустаҳил шуда .

و تقدیر کردم که در این شهر قاهره از بیست هزار دکان کم نباشد همه ملک سلطان. و بسیار دکان هاست که هریک را در ماهی ده دینار مغربی اجره است و از دو دینار کم نباشد و کاروانسرای و گرمابه و دیگر عقارات چندان است که آن را حد و قیاس نیست. تمامت ملک سلطان که هیچ آفریده را عقار و ملک نباشد مگر سراها و آن چه خود کرده باشد و شنیدم که در قاهره و مصر هشت هزار سر است از آن سلطان که آن را به اجارت دهندد و هرماه کرایه ستانند و همه به مراد مردم به ایشان دهند و از ایشان ستانند نه آن که بر کسی به نوعی به تکلیف کنند. و قصر سلطان میان شهر قاهره است و همه حوالی آن گشاده که هیچ عمارت بدان نه پیوسته است، و مهندسان آن را مساحت کرده‌اند برابر شهرستان میارفارقین است. و گرد بر گرد آن گشوده است. هر شب هزار مرد پاسبان این قصر باشند پانصد سوار و پانصد پیاده که از نماز شام بوق و دهل و کاسه می‌زنند و گردش می‌گردند تا روز. و چون از بیرون شهر بنگرند قصر سلطان چون کوهی نماید از بسیاری عمارات و ارتفاع آن، اما از شهر هیچ نتوان دید که باروی آن عالی است، و گفتند که در این قصر دوازده هزار خادم اجری خواره است و زنان و کنیزکان خود که داند الا آن که گفتند سی هزار آدمی در آن قصری است و آن دوازده کوشک است. و این حرم را ده دروازه است بر روی زمین هر یک رانامی بدین تفصیل غیر از ان که در زیر زمین است : باب الذّهب، باب البحر، باب السریج، باب الزهّومه، باب السّلام، باب الزّبرجد، باب العبد، باب الفتوح، باب الزّلاقه، باب السّریه. و در زیرزمین دری است که سلطان سواره از آن جا بیرون رود، و از شهر بیرون قصری ساخته است که مخرج آن رهگذر در آن به قصر است و آن رهگذر را همه سقف محکم زده‌اند از حرم تا به کوشک و دیوار کوشک از سنگ تراشیده ساخته‌اند که گویی از یک پاره سنگ تراشیده اند، و منظرها و ایوان های عالی برآورده و از اندرون دهلیز دکان‌ها بسته. و همه ارکان دولت و خادمان سیاهان بوند و رومیان. و وزیر شخصی باشد که به زهد و ورع و امانت و صدق و علم و عقل از همه مستثنی باشد و هرگز آن جا رسم شراب خوردن نبوده بود یعنی به روزگار آن حاکم و در ایّام وی هیچ زن از خانه بیرون نیامده بود و کسی مویز نساختی احتیاط را نباید که از آن سک کننند و هیچ کسی را زهره نبود که شراب خورد و فقاع هم نخوردندی که گفتندی مست کننده است و مستحیل شده.

Қоҳираи панҷ дарвоза дорад : боби алнср , боби алфутуҳ , боби алқнтраҳ , боби алзўилаҳ , боби алхлиҷ . Ва шаҳр борӯ надорад аммо банноҳо муртафаъаст ки аз борӯи қавитару олӣ тараст . Ва ҳар саройу кӯшкӣ ҳисорӣаст . Ва бештар аммороти панҷ ашкўб ва шаш ашкўб бошаду оби хӯрданӣ аз нил бошад саққоён бо шутур нақл кунанд . Ва оби чоҳҳо ҳарчӣ ба равад нили наздик тар бошад худаш бошад ва ҳарчӣ давр аз нил бошад , шӯр бошад . Ва Мисру Қоҳираро гӯйанд панҷоҳ ҳазор шутури ровӣа кашаст ки саққоёни оби кашанду саққоён ки об бар пушти кашанди худ ҷудо бошанд ба сабуҳои биринҷину хикҳо дар кӯчаҳои танг ки роҳ шутур набошад . Ва андари шаҳр дар миёни сароҳо боғчаҳо ва ашҷор бошаду об аз чоҳ диҳанд ва дар ҳарами султони сробстонҳост ки аз он некӯтар набошаду дулобҳо сохтаанд ки он бсотинро об диҳад ва бар сари бомҳо ҳам дарахт нишонда бошанду тафарруҷгоҳҳо сохта ва дар он таърих ки ман он ҷо будам хонае ки замини ваии бист газ дар дарвозаи газ буд ба понздаҳи динори мағрибӣ ба аҷорт дода буд дар як моҳи чаҳор ашкўб буд се аз он ба кроء дода буданду табақаи болоиин аз худовандяш май хост ки ҳар моҳи панҷ динори мағрибӣ илова бидиҳаду соҳиби хона ба вай надод гуфт ки маро бояд ки гоҳе дар он ҷо бошаму муддати як сол ки мо он ҷо будем ҳамоно ду бор дар он хона нашуд . Ва он сароҳо чунон буд аз покизагӣу латофат ки гӯйӣ аз ҷавоҳир сохтаанд на аз гачу оҷуру санг . Ва тамомати саройҳои Қоҳираи ҷудои ҷудо ниҳодааст чунон ки дарахту иморати ҳеҷ офарӣда бар девор ғайриӣ набошад ва ҳарки хоҳад ҳргаҳ ки боядаш хонаи худ боз тавонад шикофту иморати крдкаҳи ҳеҷ мзртӣ ба дайгарӣ нарасад . Ва чун аз шаҳри Қоҳираи сӯии мағриби беруни шӯии ҷӯй бузургӣаст ки онро халиҷ гӯйанд ва онро халиҷро падар султон кардааст ва ӯро бар он оби сесад дия холисааст . Ва сари ҷӯй аз Миср баргирифтааст ваба Қоҳира оварда ва он ҷои бгрдонидаҳу пеши қайсар султон мегузарад . Ва ду кӯшк бар сари он халиҷ кардаанд якеро аз он лўлў хонанд вдигриро ҷавҳара . Ва Қоҳираи рочҳор ҷомеъаст ки рӯзи одина намоз кунанд . Якеро аз он ҷомеъ азҳр гӯйанд ва якеро ҷомеъи нур ; ва якеро ҷомеъи ҳоким ; ва якеро ҷомеъи мъз ; ва ин ҷомеъи берун шаҳраст бар лаб равад нил . Ва аз Миср чун рӯй ба қибла кунанд ба матлаъи ҳамл бояд кард . Ва аз Миср ба Қоҳира кам аз як майл бошад . Ва Миср ҷанӯбӣасту Қоҳираи шимолӣ . Ва нил аз Миср мегузарад ва ба Қоҳира расад ,у бсотину амморот ҳар ду шаҳр ба ҳам пайвастааст . Ва тобистони ҳамаи дашту саҳро чун дарёӣ бошаду берун аз боғи султон ки бар срболоиӣаст ки он пар нашавад дигари ҳамаи зер обаст .

قاهره پنج دروازه دارد : باب النّصر، باب الفتوح، باب القنطرة، باب الزّویلة، باب الخلیج. و شهر بارو ندارد اما بناها مرتفع است که از بارو قوی تر و عالی تر است. و هر سرای و کوشکی حصاری است. و بیش تر عمارات پنج اشکوب و شش اشکوب باشد و آب خوردنی از نیل باشد سقایان با شتر نقل کنند. و آب چاه‌ها هرچه به رود نیل نزدیک تر باشد خودش باشد و هرچه دور از نیل باشد، شور باشد. و مصر و قاهره را گویند پنجاه هزار شتر راویه کش است که سقایان آب کشند و سقایان که آب بر پشت کشند خود جدا باشند به سبوهای برنجین و خیک‌ها در کوچه های تنگ که راه شتر نباشد. و اندر شهر در میان سراها باغچه‌ها و اشجار باشد و آب از چاه دهند و در حرم سلطان سرابستان‌هاست که از آن نیکوتر نباشد و دولاب‌ها ساخته‌اند که آن بساتین را آب دهد و بر سر بام‌ها هم درخت نشانده باشند و تفرجگاه‌ها ساخته و در آن تاریخ که من آن جا بودم خانه ای که زمین وی بیست گز در دروازه گز بود به پانزده دینار مغربی به اجارت داده بود در یک ماه چهار اشکوب بود سه از آن به کراء داده بودند و طبقه بالایین از خداوندیش می‌خواست که هر ماه پنج دینار مغربی علاوه بدهد و صاحب خانه به وی نداد گفت که مرا باید که گاهی در آن جا باشم و مدت یک سال که ما آن جا بودیم همانا دو بار در آن خانه نشد. و آن سراها چنان بود از پاکیزگی و لطافت که گویی از جواهر ساخته‌اند نه از گچ و آجر و سنگ. و تمامت سرای های قاهره جدا جدا نهاده است چنان که درخت و عمارت هیچ آفریده بر دیوار غیری نباشد و هرکه خواهد هرگه که بایدش خانه خود باز تواند شکافت و عمارت کردکه هیچ مضرتی به دیگری نرسد. و چون از شهر قاهره سوی مغرب بیرون شوی جوی بزرگی است که آن را خلیج گویند و آن را خلیج را پدر سلطان کرده است و او را بر آن آب سیصد دیه خالصه است. و سر جوی از مصر برگرفته است وبه قاهره آورده و آن جا بگردانیده و پیش قیصر سلطان می‌گذرد. و دو کوشک بر سر آن خلیج کرده‌اند یکی را از آن لؤلؤ خوانند ودیگری را جوهره. و قاهره راچهار جامع است که روز آدینه نماز کنند. یکی را از آن جامع ازهر گویند و یکی را جامع نور؛ و یکی را جامع حاکم؛ و یکی را جامع معزّ؛ و این جامع بیرون شهر است بر لب رود نیل. و از مصر چون روی به قبله کنند به مطلع حمل باید کرد. و از مصر به قاهره کم از یک میل باشد. و مصر جنوبی است و قاهره شمالی. و نیل از مصر می‌گذرد و به قاهره رسد، و بساتین و عمارات هر دو شهر به هم پیوسته است. و تابستان همه دشت و صحرا چون دریایی باشد و بیرون از باغ سلطان که بر سربالایی است که آن پر نشود دیگر همه زیر آب است.