Сифати фатҳи халиҷ . Бидон вақт ки равад нил вафо кунад яъне аз даҳуми шаҳривармоҳ то бистуми обони моҳи қадим ки об зояд бошад ҳаждаҳи газ иртифоъ гирад аз очаҳ дар зимистон бӯда бошад . Ва сари ин ҷӯйҳо ва наҳрҳо баста бошад ба ҳамаи вилоят . Пас ин наҳр ки халиҷ мегӯйанду ибтидои он пеши шаҳр Мисраст ва ба Қоҳира барме гузарад ва он хос султонаст . Султони брншинд ва ҳозир шавад то он бигушоӣанд . Он вақти дигари халиҷҳо ва наҳрҳоу ҷӯй ҳо бигушоӣанд дар ҳамаи вилоят ва он рӯзҳо бузургтар ид ҳо бошад ва онро ркўби фатҳ алхлиҷ гӯйанд , чун мавсими он наздик расад бар сари он ҷӯии боргоҳии азими мутакаллиф ба ҷиҳат султон бизананд аз дебои рӯмии ҳама ба зари дӯхта ва ба ҷавоҳир мклл карда бо ҳамаи ?илот ки дар он ҷо бошад ҷинон ки сад савор дар соя он битавонанд истод ва дар пеши ин шроъи хаймае буқаламуну харгоҳӣ азим зада бошанд ,у пеш аз ркўб дар истабли се рӯзи таблу буқ ва кӯс зананд то аспон бо он овозҳо улфат гиранд то чун султони брншинди даҳ ҳазор мураккаб ба зини заррину тавқу сроФсори мурассаъ истода бошанд ҳама намад зинҳои дебои рӯмӣу буқаламуни чунончии қосдо бофта бошанд ва на бурӣдаи венаи дӯхта ,у китоба бар ҳавошии навишта ба номи султони Миср . Ва бар ҳар асбии зиреҳӣ ё ҷавшании афкандау худӣ бар кӯҳаи зини ниҳодау ҳаргунаи силаҳии дигар ва бисёр шутурон бо кҷоўаҳҳои оростау астарон бо имориҳои оростаи ҳама ба зару ҷавоҳир мурассаъ карда ва ба марвориди ҳлилаҳҳои он дӯхта оварда бошанд дар ин рӯзи халиҷ ки агар сифати он кнннди сухан ба тӯли анҷомад . Ва он рӯзи лашкари султони ҳамаи брншиннди гуруҳи гуруҳу фавҷи фавҷ , ва ҳар қавмиро номӣ ва книтӣ бошад гуруҳеро ктомён гӯйанд эшон аз қирвон дар хизмати алмъзи лдини аллоҳ бӯдан ва гуфтанд бист ҳазор саворанд ,у гуруҳеро ботилён гӯйанд мардуми мағриб бӯдан ки пеши изо омадани султон ба Миср омада буданд ва гуфтанд понздаҳ ҳазор саворанд . Гуруҳеро мсомдаҳ мегуфтанд эшон сёҳоннд аз замини мсмўдён ва гуфтанд бист ҳазор марданд ,у гуруҳеро мшорқаҳ мегуфтанд ва эшон таркон буданду аҷамён ба сабаби он ки асли эшон тозӣ набӯдааст агар чаҳ эшон бештари ҳамон ҷо дар Миср зодаанд аммо исми эшон аз асли муштақ буд . Гуфтанд эшон даҳ ҳазор мард буданд азими ҳайкал . Гуруҳеро убайд алшроء гӯйанд эшон бандагон дирам харида буданд , гуфтанд эшон сӣ ҳазор марданд . Гуруҳеро бадвён мегуфтанд мардумон ҳиҷоз буданд ҳамаи найзаи варон , гуфтанд панҷоҳ ҳазор саворанд . Гуруҳеро устодон мегуфтанд ҳа ходимон буданд сифеду сиёҳ ки ба ном хизмат харида буданд ваашон сӣ ҳазор саворанд . Гуруҳеро саройён мегуфтанд ва пиёдагон буданд аз ҳар вилоятӣ омада буданд ва эшонро споҳсолорӣ бошад ҷудогона ки тимор эшон дорад ва эшон ҳар қавмӣ ба силаҳи вилояти хеш кор кунанд , даҳ ҳазор мард буданд . Гуруҳеро знўҷ мегуфтанд эшон ҳама ба шамшер ҷанг кунанду бас . Гуфтанд эшон сӣ ҳазор марданд . Ва ин ҳамаи лашкари рӯзии хор султон буданду ҳарякро ба қадари мартабаи марсуму мшоҳраҳи муайян буд ки ҳаргизи баротӣ ба як динор бар ҳеҷ омилу раияти ннўштндии алои он ки уммоли ончии моли вилоят будӣ сол ба соли таслим хазона кардандӣу азхзонаҳ ба вақти муайяни арзоқи он лашкари бдодндии чунон ки ҳеҷ аламдору раиятро аз тақозои лашкарӣ ранҷӣ нараседӣ . Ва гуруҳеи малики зодагону подшоҳи зодагони атроф олам буданд ки он ҷо рафта буданд ва эшонро аз ҳисоби лашкарӣу сипоҳии ншмрдндӣ . Аз мағрибу Яману рӯму сқлобу навбау ҳабашау абнои хусрави деҳлӣу модари эшон ба он ҷо рафта буданд ,у фарзандони шоҳони гурҷӣу малики зодагони Дайламёну писарони хоқони туркистону дигари табақоти аснофи мардум чун фузалоу удабоу шуъароу фуқаҳо бисёр он ҷо ҳозир буданду ҳамаро арзоқи муайян буд ва ҳеҷ бузурги зодаро кам аз панҷсад динор арзоқ набӯду ббўд ки дуҳазори динори мағрибӣ буд ва ҳеҷ кори эшонро набӯдӣ алои он ки чун вазир бар нишастӣ рафтандӣ салом кардандӣу боз ба ҷой худ шудандӣ . Акнӯн бо сари ҳадиси фатҳ халиҷ рӯем ; он рӯз ки бомдоди султон ба фатҳи халиҷи берун хост шуд даҳ ҳазор мард ба музд гирифтандӣ ки ҳаряк аз он ҷнибтон ки зикр кардем якеро ба дасти гирифта будӣ ва сад сад мекашидандӣ , ва дар пеши буқу дуҳул ва срно мезадандӣ ,у фавҷӣ аз лашкари бръқб эшон мешудӣ . Аз дар ҳарами султон ҳамчунин то срФтҳи халиҷи бурдандӣу бози оўрдндӣ , ҳар муздурӣ ки аз он ҷнибтӣ кашида буд се дирами бдодндӣ . Ва аз пас аспони шутурон бо маҳдҳо ва марқадҳо бкшидндӣ . Ва азпси эшон астарон бо ъмроиҳо . Он вақти султон аз ҳамаи лашкарҳоу ҷнибтҳо давр меомад . Мардии ҷавон . Тамоми ҳайкал . Поки сӯрат , аз фарзандони Амиралмӯъминини ҳусайни бен алии бен абии толиби салавоти аллоҳи ъалиҳумоу мӯии сари ситурда будӣ . Бар астарӣ нишаста буд зину лагомӣ бе такаллуфи чунон ки ҳеҷ зару сим бар он набӯду хештани пероҳании пӯшидаи сифед бо Фўтаҳ эй фароху бузурги чунон ки дар билоди араб расмаст ва ба аҷам дроъаҳ мегӯйанд ва гуфтанд он пероҳанро дибқӣ мегӯйанду қимати он даҳ ҳазор динор бошаду ъамомае ҳам аз он ранг бар сари баста ва ҳамчунин тозӣонае азими қӣматӣ дар дасти гирифтау дарпеш ӯ сесад мард Дайлам мерафт ҳамаи пиёдау ҷомаҳои зарбафти рӯмии пӯшидау миёни бастаи остинҳои фарох ба расми мардуми Мисри ҳама бо зўпинҳо ва тирҳоу поитобҳо печидау мзлаҳи дорӣ бо султон меравад , бар аспӣ нишастау дастории заррин ва тирҳоу поитобҳо печидау мзлаҳи дорӣ бо султон меравад бар аспӣ нишастау дастории заррини мурассаъ бар сар ӯу дастии ҷомаи пӯшида ки қимати он даҳ ҳазор динори зар мағрибӣ бошад ва он чатр ки ба даст дорад ба такаллуфии азими ҳамаи мурассаъу мклли ҳиҷи савори дигар бо султон набошад , ва дар пеш ӯ ин Дайламён буданд ва бар дасти росту чап ӯ чандини миҷмараи дор май раванд аз ходимону анбар ва авд месӯзанд ,у расми эшон он буд ки ҳар куҷои султон ба мардум раседӣ ӯро саҷда кардандӣ ва салавот додандӣ , аз пас ӯ вазир меомадӣ бо қозии алқзоаҳу фавҷии анбӯҳ аз аҳли илму арқони давлат . Ва султон бирафтӣ то он ҷо ки шроъ зада буданду брсрбнди халиҷ яъне Фми алнҳру савора дар зери он боистодӣ

صفت فتح خلیج. بدان وقت که رود نیل وفا کند یعنی از دهم شهریورماه تا بیستم آبان ماه قدیم که آب زاید باشد هژده گز ارتفاع گیرد از آچه در زمستان بوده باشد. و سر این جوی‌ها و نهرها بسته باشد به همه ولایت. پس این نهر که خلیج می‌گویند و ابتدای آن پیش شهر مصر است و به قاهره برمی گذرد و آن خاص سلطان است. سلطان برنشیند و حاضر شود تا آن بگشایند. آن وقت دیگر خلیج‌ها و نهرها و جوی‌ها بگشایند در همه ولایت و آن روزها بزرگ تر عید‌ها باشد و آن را رکوب فتح الخلیج گویند، چون موسم آن نزدیک رسد بر سر آن جوی بارگاهی عظیم متکلف به جهت سلطان بزنند از دیبای رومی همه به زر دوخته و به جواهر مکلل کرده با همه الات که در آن جا باشد جنان که صد سوار در سایه آن بتوانند ایستاد و در پیش این شراع خیمه ای بوقلمون و خرگاهی عظیم زده باشند، و پیش از رکوب در اصطبل سه روز طبل و بوق و کوس زنند تا اسپان با آن آوازها الفت گیرند تا چون سلطان برنشیند ده هزار مرکب به زین زرین و طوق و سرافسار مرصع ایستاده باشند همه نمد زین های دیبای رومی و بوقلمون چنانچه قاصداً بافته باشند و نه بریده ونه دوخته، و کتابه بر حواشی نوشته به نام سلطان مصر. و بر هر اسبی زرهی یا جوشنی افکنده و خودی بر کوهه زین نهاده و هرگونه سلاحی دیگر و بسیار شتران با کجاوه های آراسته و استران با عماری های آراسته همه به زر و جواهر مرصّع کرده و به مروارید حلیله های آن دوخته آورده باشند در این روز خلیج که اگر صفت آن کننند سخن به طول انجامد. و آن روز لشکر سلطان همه برنشینند گروه گروه و فوج فوج، و هر قومی را نامی و کنیتی باشد گروهی را کتامیان گویند ایشان از قیروان در خدمت المعز لدین الله بودن و گفتند بیست هزار سوارند، و گروهی را باطلیان گویند مردم مغرب بودن که پیش ازا آمدن سلطان به مصر آمده بودند و گفتند پانزده هزار سوارند. گروهی را مصامده می‌گفتند ایشان سیاهانند از زمین مصمودیان و گفتند بیست هزار مردند، و گروهی را مشارقه می‌گفتند و ایشان ترکان بودند و عجمیان به سبب آن که اصل ایشان تازی نبوده است اگر چه ایشان بیشتر همان جا در مصر زاده‌اند اما اسم ایشان از اصل مشتق بود. گفتند ایشان ده هزار مرد بودند عظیم هیکل. گروهی را عبید الشراء گویند ایشان بندگان درم خریده بودند، گفتند ایشان سی هزار مردند. گروهی را بدویان می‌گفتند مردمان حجاز بودند همه نیزه وران، گفتند پنجاه هزار سوارند. گروهی را استادان می‌گفتند هه خادمان بودند سفید و سیاه که به نام خدمت خریده بودند و اشان سی هزار سوارند. گروهی را سراییان می‌گفتند و پیادگان بودند از هر ولایتی آمده بودند و ایشان را سپاهسالاری باشد جداگانه که تیمار ایشان دارد و ایشان هر قومی به سلاح ولایت خویش کار کنند، ده هزار مرد بودند. گروهی را زنوج می‌گفتند ایشان همه به شمشیر جنگ کنند و بس. گفتند ایشان سی هزار مردند. و این همه لشکر روزی خوار سلطان بودند و هریک را به قدر مرتبه مرسوم و مشاهره معین بود که هرگز براتی به یک دینار بر هیچ عامل و رعیت ننوشتندی الا آن که عمال آنچه مال ولایت بودی سال به سال تسلیم خزانه کردندی و ازخزانه به وقت معین ارزاق آن لشکر بدادندی چنان که هیچ علمدار و رعیت را از تقاضای لشکری رنجی نرسیدی. و گروهی ملک زادگان و پادشاه زادگان اطراف عالم بودند که آن جا رفته بودند و ایشان را از حساب لشکری و سپاهی نشمردندی. از مغرب و یمن و روم و صقلاب و نوبه و حبشه و ابنای خسرو دهلی و مادر ایشان به آن جا رفته بودند، و فرزندان شاهان گرجی و ملک زادگان دیلمیان و پسران خاقان ترکستان و دیگر طبقات اصناف مردم چون فضلا و ادبا و شعرا و فقها بسیار آن جا حاضر بودند و همه را ارزاق معین بود و هیچ بزرگ زاده را کم از پانصد دینار ارزاق نبود و ببود که دوهزار دینار مغربی بود و هیچ کار ایشان را نبودی الا آن که چون وزیر بر نشستی رفتندی سلام کردندی و باز به جای خود شدندی. اکنون با سر حدیث فتح خلیج رویم؛ آن روز که بامداد سلطان به فتح خلیج بیرون خواست شد ده هزار مرد به مزد گرفتندی که هریک از آن جنیبتان که ذکر کردیم یکی را به دست گرفته بودی و صد صد می‌کشیدندی، و در پیش بوق و دهل و سرنا می زدندی، و فوجی از لشکر برعقب ایشان می‌شدی. از در حرم سلطان همچنین تا سرفتح خلیج بردندی و باز آوردندی، هر مزدوری که از آن جنیبتی کشیده بود سه درم بدادندی. و از پس اسپان شتران با مهدها و مرقدها بکشیدندی. و ازپس ایشان استران با عمرای ها. آن وقت سلطان از همه لشکرها و جنیبت‌ها دور می‌آمد. مردی جوان. تمام هیکل. پاک صورت، از فرزندان امیرالمومنین حسین بن علی بن ابی طالب صلوات الله علیهما و موی سر سترده بودی. بر استری نشسته بود زین و لگامی بی تکلف چنان که هیچ زر و سیم بر آن نبود و خویشتن پیراهنی پوشیده سفید با فوطه ای فراخ و بزرگ چنان که در بلاد عرب رسم است و به عجم دراعه می‌گویند و گفتند آن پیراهن را دیبقی می‌گویند و قیمت آن ده هزار دینار باشد و عمامه ای هم از آن رنگ بر سر بسته و همچنین تازیانه ای عظیم قیمتی در دست گرفته و درپیش او سیصد مرد دیلم می‌رفت همه پیاده و جامه های زربفت رومی پوشیده و میان بسته آستین های فراخ به رسم مردم مصر همه با زوپین‌ها و تیرها و پایتاب‌ها پیچیده و مظلّه داری با سلطان می‌رود، بر اسپی نشسته و دستاری زرین و تیرها و پایتاب‌ها پیچیده و مظله داری با سلطان می‌رود بر اسپی نشسته و دستاری زرین مرصع بر سر او و دستی جامه پوشیده که قیمت آن ده هزار دینار زر مغربی باشد و آن چتر که به دست دارد به تکلفی عظیم همه مرصع و مکلل هیچ سوار دیگر با سلطان نباشد، و در پیش او این دیلمیان بودند و بر دست راست و چپ او چندین مجمره دار می‌روند از خادمان و عنبر و عود می‌سوزند، و رسم ایشان آن بود که هر کجا سلطان به مردم رسیدی او را سجده کردندی و صلوات دادندی، از پس او وزیر می‌آمدی با قاضی القضاة و فوجی انبوه از اهل علم و ارکان دولت. و سلطان برفتی تا آن جا که شراع زده بودند و برسربند خلیج یعنی فم النهر و سواره در زیر آن بایستادی ساعتی بعد از آن خشت زوپینی به دست سلطان دادندی تا بر این بند زدی و مردم به تعجیل درافتادندی به کلنگ و بیل و مجرفه آن بند را بر دریدندی. آب خود که بالا گرفته باشد قوت کند و به یکبار فرو رود و به خلیج اندر افتد. این روز همه خلق مصر و قاهره به نظاره آن فتح خلیج آمده باشند و انواع بازی های عجیب بیرون آورند، و اول کشتی که در خلیج افکنده باشد جماعتی اخراسان که به پارسی گنگ و لال می‌گویند در آن کشتی نشانده باشند مگر آن را به فال داشته بوده‌اند و آن روز سلطان ایشان را صدقات فرماید. و بیست و یک کشتی بود از آن سلطان که آبگیری نزدیک قصر سلطان ساخته بودند چندان که دو سه میدان و آن کشتی‌ها هر یک را مقدار پنجاه گز طول و بیست گز عرض بود همه به تکلف با زر و سیم و جواهر و دیباها آراسته که اگر صفت آن کنند اوراق بسیار نوشته شود و بیش تر اوقات آن کشتی‌ها را در آن آبگیر چنان که استر در استرخانه بسته بودندی. و باغی بود سلطان را به دو فرسنگی شهر که آن را عین الشمس می‌گفتند. و چشمه ای نیکو در آن جا، و باغ را خود به چشمه باز می‌خوانند و می‌گویند که آن باغ فرعون بوده است، وبه نزدیک آن عمارتی کهنه دیدم چهار پاره سنگ بزرگ هر یک چون مناره ای و سی گز قایم ایستاده و از سرهای آن قطرات آب چکان و هیچ کس نمی دانست که آن چیست و در باغ درخت بلسان بود می‌گفتند پدران آن سلطان از مغرب آن تخم بیاوردند و آن جا بکشتند و در همه آفاق جایی نیست و به مغرب نیز نشان نمی دهند و آن را هرچند تخم هست اما هر کجا می‌کارند نمی روید و اگر می‌روید روغن حاصل نمی شود و درخت آن چون درخت مورد است که چون بالغ می‌شود شاخه های آن را به تیغی خسته می‌کنند و شیشه ای بر هر موضعی می‌بندند تا این دهونت همچنان که صمغ از آن جا بیرون می‌آید. چون دهن تمام بیرون آید درخت خشک می‌شود و چوب آن را باغبانان به شهر آورند و بفروشند. پوستی سطبر باشد که چون از آن جا باز می‌کنند و می‌خورند طعم لوز دارد و از بیخ آن درخت سال دیگر شاخه‌ها برمی آید و همان عمل با آن می‌کنند. شهر قاهره را ده محلّت است وایشان محلّت را حاره می‌گویند و اسامی آن این است : ۱. حاره برجوان، ۲. جاره زویله، ۳. حاره الجودریه، ۴. حاره الامرا، ۵. حراه الدیالمه، ۶. حاره الروم، ۷. حاره الباطلیه، ۸. قصر الشوک، ۹. عبید الشری، ۱۰ .حاره المصامده.