Сифати масҷидулҳарому байти каъба : гуфтаем ки хонаи каъба дар миёни масҷиди ҳаром ва дар миёни шаҳри Макка дар тӯл онаст аз машриқ ба мағриб . Ва арзи он шимол ба ҷануб . Аммо девори масҷид қоима несту рукнҳо дар молидаааст то ба мудавварӣ моиласт зеро ки чун дар масҷид намоз кунанд аз ҳамаи ҷавониб рӯй ба хона бояд кард , ва он ҷо ки масҷиди тӯлонӣ тараст аз боби алндўаҳ ки сӯй шимоласт то ба боб банӣ ҳошими чаҳорсад ва бист ва чаҳор арашаст ,у арзаш аз боби андӯҳ ки сӯй шимоласт то ба боби алсФо ки сӯй ҷанубасту фарохтар ҷояши сесад ва чаҳор арашасту сабаби мудавварии ҷоӣии тангтар намояди ҷои фарохтар ,у ҳамаи гирд бар гирди масҷиди се равоқаст ба пӯшиш ба амӯдҳои рухом бардоштаанду миёни саройро чаҳор сӯ кардау дарозии пӯшиш ки ба сӯии соҳат масҷидаст ба чиҳил ва панҷ тоқаст паҳнояш ба бист ва се тоқ ва амӯдҳои рухоми тамомати сад ва ҳаштод ва чаҳораст ва гуфтанд ин ҳамаи амӯдҳоро хулафоӣ Бағдод фармуданд аз ҷониби шом ба роҳи дарёи бурдан ва гуфтанд чун ин амӯдҳо ба Маккаи расониданди он ресмонҳо ки дар киштиҳоу гардӯнаҳо баста буданду пора шуда буд чун бФрўхтнд аз қимати он шаст ҳазор динори мағрибӣ ҳосил шуд ва аз ҷумлаи он амӯдҳо яке дар он ҷост ки боб алндўаҳ гӯйанд сутунии сурх рухомӣаст . Гуфтанд ин сутунро ҳамсанг динор харидаанд ва ба қиёси он як сутуни се ҳазор ман буд . Масҷиди ҳаромро ҳиҷдаҳ дараст ҳама ба тоқҳо сохтаанд бар сари сутунҳои рухом ва бар ҳеҷ кадом дарӣ нанишондаанд ки фароз тавон кард . Брҷонби машриқи чаҳор дараст , аз гӯшаи шимолии боб алнабӣ ва он ба се тоқаст баста , ва ҳам бар ин девори гӯшаи ҷанӯбии дарӣ дигараст ки онро ҳам боб алнабӣ гӯйанду миёни он ду дарсад араш бешаст ва ин дар ба ду тоқаст , ва чун аз ин дар беруни шӯии бозор атторонаст ки хонаи расӯли алайҳи ассалом дар он кӯй бӯдааст ва бидон дар ба намози андар масҷид шудӣ . Ва чун аз ин дар бигузарӣ ҳам бар ин девори машриқии боби алии алайҳ ассаломаст ва ин он дараст Амиралмӯъминини алии алайҳи ассалом дар масҷид рафтӣ ба намоз ва ин дар ба се тоқаст . Ва чун аз ин дар бигузарӣ бар гӯшаи масҷиди минорае дигараст бар сари саъй аз он минора ки ба боб банӣ ҳошимаст то бад-ӣн ҷо бияёд шитофтан ва ин минораи ҳам аз он чаҳоргона мазкӯраст . Ва бар девори ҷанӯбӣ ки он тӯл масҷидаст ҳафт дараст . Нахустин бар рукн ки нимгрд кардаанд боб алдқоқинаст ва он ба ду тоқаст . Ва чун андакӣ ба ҷониби ғарбӣ бар ваии дарӣ дигараст ба ду тоқ ва онро боб алФсонин гӯйанд , ва ҳамчунон қадре дигар бираванд боб алсФо гӯйанд . Ва ин дарро панҷ тоқаст ва аз ҳамаи ин тоқи миёнини бузург тарасту ҷониб ӯ ду тоқи кучак . Ва расӯли аллоҳи алайҳи ассалом аз ин дар берун омадааст ки ба сафо шавад ва дуо кунаду Утбаи ин тоқи миёнини сангӣ сипедаст азиму сангӣ сиёҳ бӯдааст ки расӯли алайҳи ассаломи пои мубораки худ бар он ҷо ниҳодааст ва он санги нақши қадами мутабаррик ӯ алайҳи ассаломи гирифта ва он нишони қадамро аз он санги сиёҳ бибридаанд ва дар он санги сипед таркиб карда чунон ки сарангуштҳои пои андарун масҷид дораду ҳуҷҷоҷи баъзе рӯй бар он нишон қадам ниҳанд ва баъзе пой , табаррукро , ва ман рӯй бар он нишон ниҳодани воҷиб тар донистам . Ва азбоби алсФои сӯии мағриби миқдорӣ дигар бираванд боб алтўӣаст ба ду тоқ .

صفت مسجد الحرام و بیت کعبه :گفته ایم که خانه کعبه در میان مسجد حرام و در میان شهر مکه در طول آن است از مشرق به مغرب. و عرض آن شمال به جنوب. اما دیوار مسجد قائمه نیست و رکن‌ها در مالیده است تا به مدوری مایل است زیرا که چون در مسجد نماز کنند از همه جوانب روی به خانه باید کرد، و آن جا که مسجد طولانی تر است از باب الندوه که سوی شمال است تا به باب بنی هاشم چهارصد و بیست و چهار ارش است، و عرضش از باب اندوه که سوی شمال است تا به باب الصفا که سوی جنوب است و فراخ تر جایش سیصد و چهار ارش است و سبب مدوری جائی تنگ‌تر نماید جای فراخ‌تر، و همه گرد بر گرد مسجد سه رواق است به پوشش به عمودهای رخام برداشته‌اند و میان سرای را چهار سو کرده و درازی پوشش که به سوی ساحت مسجد است به چهل و پنج طاق است پهنایش به بیست و سه طاق و عمودهای رخام تمامت صد و هشتاد و چهار است و گفتند این همه عمودها را خلفای بغداد فرمودند از جانب شام به راه دریا بردن و گفتند چون این عمودها به مکه رسانیدند آن ریسمان‌ها که در کشتی‌ها و گردونه‌ها بسته بودند و پاره شده بود چون بفروختند از قیمت آن شصت هزار دینار مغربی حاصل شد و از جمله آن عمودها یکی در آن جاست که باب الندوه گویند ستونی سرخ رخامی است. گفتند این ستون را همسنگ دینار خریده‌اند و به قیاس آن یک ستون سه هزار من بود. مسجد حرام را هیجده در است همه به طاق‌ها ساخته‌اند بر سر ستون های رخام و بر هیچ کدام دری ننشانده‌اند که فراز توان کرد. برجانب مشرق چهار در است، از گوشه شمالی باب النبی و آن به سه طاق است بسته، و هم بر این دیوار گوشه جنوبی دری دیگر است که آن را هم باب النبی گویند و میان آن دو درصد ارش بیش است و این در به دو طاق است، و چون از این در بیرون شوی بازار عطاران است که خانه رسول علیه السلام در آن کوی بوده است و بدان در به نماز اندر مسجد شدی. و چون از این در بگذری هم بر این دیوار مشرقی باب علی علیه السلام است و این آن در است امیرالمومنین علی علیه السلام در مسجد رفتی به نماز و این در به سه طاق است. و چون از این در بگذری بر گوشه مسجد مناره ای دیگر است بر سر سعی از آن مناره که به باب بنی هاشم است تا بدین جا بیاید شتافتن و این مناره هم از آن چهارگانه مذکور است. و بر دیوار جنوبی که آن طول مسجد است هفت در است. نخستین بر رکن که نیمگرد کرده‌اند باب الدقاقین است و آن به دو طاق است. و چون اندکی به جانب غربی بر وی دری دیگر است به دو طاق و آن را باب الفسانین گویند، و همچنان قدری دیگر بروند باب الصفا گویند. و این در را پنج طاق است و از همه این طاق میانین بزرگ تر است و جانب او دو طاق کوچک. و رسول الله علیه السلام از این در بیرون آمده است که به صفا شود و دعا کند و عتبه این طاق میانین سنگی سپید است عظیم و سنگی سیاه بوده است که رسول علیه السلام پای مبارک خود بر آن جا نهاده است و آن سنگ نقش قدم متبرک او علیه السلام گرفته و آن نشان قدم را از آن سنگ سیاه ببریده‌اند و در آن سنگ سپید ترکیب کرده چنان که سرانگشت های پا اندرون مسجد دارد و حجاج بعضی روی بر آن نشان قدم نهند و بعضی پای، تبرک را، و من روی بر آن نشان نهادن واجب تر دانستم. و ازباب الصفا سوی مغرب مقداری دیگر بروند باب الطوی است به دو طاق.

Ва баробари ин сарой Абуҷаҳласт ки акнӯн мустароҳаст . Бар девори мағрибӣ ки он арз масҷидаст се дараст . Нахусти он гӯшае ки бо ҷануб дорад боби ърўаҳ ба ду тоқаст . Ба миёнаи ин зилъи боби иброҳӣми алайҳ ассаломаст ба се гӯшаи тоқ ва бар девори шимолӣ ки он тӯл масҷидаст чаҳор дараст бар гӯшаи мағрибии боб алўситаст ба як тоқ . Чун аз он бигузарӣ сӯии машриқи боб алъҷлаҳаст ба як тоқ . Ва чун аз он бигузарӣ ба миёнаи зилъи шимолии боби алндўаҳ ба ду тоқ . Ва чун аз он бигузарӣ боб алмшоўраҳаст ба як тоқ . Ва чун ба гӯшаи масҷиди рисии шимолии машриқӣ дарӣаст боб банӣ шеба гӯйанд ,у хонаи каъба ба миёни соҳат масҷидаст мураббаъи тӯлонӣ ки тӯлаш аз шимол ба ҷанубасту арзаш аз машриқ ба мағрибу тӯлаши сӣ арашасту арзи шонздаҳ ва дар хонаи сӯй машриқаст . Ва чун дар хонаи раванди рукни Ироқ бар даст рост бошаду рукни ЊАЉАРУЛАСВАД бар дасти чап ,у рукни мағрибии ҷанӯбиро рукн ямонӣ гӯйанду рукни шимолии мағрибиро рукн шомӣ гӯйанд ,у ЊАЉАРУЛАСВАД дар гӯшаи девор ба сангии бузурги андар таркиб кардаанд ва дар он ҷои нишондаи чунон ки ЊАЉАРУЛАСВАД дар гӯшаи девор ба сангии бузурги андар таркиб кардаанд ва дар он ҷои нишондаи чунон ки чун мардии тамом қомат боистад бо сина ӯ муқобил бошад . Ва ЊАЉАРУЛАСВАД ба дарозии як дастӣ ва чҳоронгшт бошад ва ба арзи ҳашт ангушт бошаду шаклаш мудаввараст , ва аз ЊАЉАРУЛАСВАД то дар хонаи чаҳор арашаст ва он ҷоро ки миёни ЊАЉАРУЛАСВАД ва дар хонааст мултазам гӯйанд . Ва дар хона аз замин ба чаҳор араш бартараст чунон ки мардии тамоми қомат бар замини истода бар Утба расаду нардбон сохтаанд аз чӯби чунон ки ба вақти ҳоҷат дар пеш ниҳанд то мардум бар он бррўнд ва дар хонаи раванд ва он чунонаст ки ба фарохии даҳ мард бар паҳлавии ҳам ба он ҷо бртўоннд рафт ва фурӯд оянд ,у замини хона баландаст бад-ӣни миқдор ки гуфта шуд .

و برابر این سرای ابوجهل است که اکنون مستراح است. بر دیوار مغربی که آن عرض مسجد است سه در است. نخست آن گوشه ای که با جنوب دارد باب عروه به دو طاق است. به میانه این ضلع باب ابراهیم علیه السلام است به سه گوشه طاق و بر دیوار شمالی که آن طول مسجد است چهار در است بر گوشه مغربی باب الوسیط است به یک طاق. چون از آن بگذری سوی مشرق باب العجله است به یک طاق. و چون از آن بگذری به میانه ضلع شمالی باب الندوه به دو طاق. و چون از آن بگذری باب المشاوره است به یک طاق. و چون به گوشه مسجد رسی شمالی مشرقی دری است باب بنی شیبه گویند، و خانه کعبه به میان ساحت مسجد است مربع طولانی که طولش از شمال به جنوب است و عرضش از مشرق به مغرب و طولش سی ارش است و عرض شانزده و در خانه سوی مشرق است. و چون در خانه روند رکن عراق بر دست راست باشد و رکن حجرالاسود بر دست چپ، و رکن مغربی جنوبی را رکن یمانی گویند و رکن شمالی مغربی را رکن شامی گویند، و حجرالاسود در گوشه دیوار به سنگی بزرگ اندر ترکیب کرده‌اند و در آن جا نشانده چنان که حجرالاسود در گوشه دیوار به سنگی بزرگ اندر ترکیب کرده‌اند و در آن جا نشانده چنان که چون مردی تمام قامت بایستد با سینه او مقابل باشد. و حجرالاسود به درازی یک دستی و چهارانگشت باشد و به عرض هشت انگشت باشد و شکلش مدور است، و از حجرالاسود تا در خانه چهار ارش است و آن جا را که میان حجرالاسود و در خانه است ملتزم گویند. و در خانه از زمین به چهار ارش برتر است چنان که مردی تمام قامت بر زمین ایستاده بر عتبه رسد و نردبان ساخته‌اند از چوب چنان که به وقت حاجت در پیش نهند تا مردم بر آن برروند و در خانه روند و آن چنان است که به فراخی ده مرد بر پهلوی هم به آن جا برتوانند رفت و فرود آیند، و زمین خانه بلند است بدین مقدار که گفته شد.