( феъли асар фоиласт андари мафъӯлу феъл аз фоил бар андозаи феъл пазир ояд . Ва мафъӯлоти андари олам аз падед омадани наботу ҳайвон зоҳираст , ҳар чанд ки олам ба таркиби аҷсоми хеши андари маконҳои он низ худ мафъӯласт . Аз баҳри онкии наботу ҳайвон бар мисоли ду мураккабанд , ҳар яке аз ду ҷавҳар : яке ҷавҳари ҷисму дигари ҷавҳари нафас - чу таркиби ангуштарӣ аз симу нигин -у олам ба ҷумлагии хеш бар мисол мураккабӣаст аз чаҳор ҷавҳари табоиъ , ва ҳар чанд ки ҳар яке аз ин аҷсоми олам - аънии хоку обу ҳавоу оташ - андари зоти хеш ба аҷзои муташобиҳи хеш мураккабанд , таркиби андари чизе ки аз ҷавоҳири мухталиф мураккаб бошад зоҳиртар бошад . Пас вуҷӯди ин мураккаби нахустин ки ҷавоҳири мухталифи андари таркиб ӯ зоҳираст ва он оламаст , бар мураккаби хеши далелӣ зоҳираст . Ва вуҷӯди ин ду мураккаб каз ӯ яке набот ва яке ҳайвонаст , аз ин ду ҷавҳар каз ӯ яке ҷисмасту дигар нафасаст ,у нафаси андари ин ду мафъӯли ҷузвӣ ба рӯе фоиласт ва ба рӯе мафъӯласт , далеласт бронкаҳи нафас низ мафъӯласту мари фоил ӯро феъли андари чизеи собит алъайн нест , бал ки феъл ӯ ибдоъаст , аънии падед овардан ин ду чиз на аз чизе . Ва вуҷӯди ин мураккаб ки наботаст ба зоти хеш ба таълиқи нафаси наботии андари табоиъу вуҷӯди ин мураккаб ки ҳайвонаст ба зоти хеш ба таълиқи нафаси ҳиссии андари табоиъу зуҳӯр ҳар навъе аз анвоъи ин ду ҷинси мураккаб ба иттиҳоди ин ду ҷавҳар каз ӯ яке ҷисмасту дигар нафасаст андари эшону адами ин ду мураккаб чу ин иттиҳоди иҷтимои мари ин ҷавҳаронро набошад , далеласт бар вуҷӯди ин мураккаби нахустин ки оламаст ба зоти хеш чу табоиъи андар ӯ бад-ӣни таркиб ки ҳастанд бар якдигар мутаъаллиқ бошанд , ва бар адами ин мураккаби нахустин чу мари ин ҷавоҳирро аз ин тартиб набошад . )

(فعل اثر فاعل است اندر مفعول و فعل از فاعل بر اندازه فعل پذیر آید. و مفعولات اندر عالم از پدید آمدن نبات و حیوان ظاهر است، هر چند که عالم به ترکیب اجسام خویش اندر مکان های آن نیز خود مفعول است. از بهر آنکه نبات و حیوان بر مثال دو مرکب اند، هر یکی از دو جوهر: یکی جوهر جسم و دیگر جوهر نفس- چو ترکیب انگشتری از سیم و نگین- و عالم به جملگی خویش بر مثال مرکبی است از چهار جوهر طبایع، و هر چند که هر یکی از این اجسام عالم- اعنی خاک و آب و هوا و آتش- اندر ذات خویش به اجزای متشابه خویش مرکب اند، ترکیب اندر چیزی که از جواهر مختلف مرکب باشد ظاهرتر باشد. پس وجود این مرکب نخستین که جواهر مختلف اندر ترکیب او ظاهر است و آن عالم است، بر مرکب خویش دلیلی ظاهر است. و وجود این دو مرکب کز او یکی نبات و یکی حیوان است، از این دو جوهر کز او یکی جسم است و دیگر نفس است، و نفس اندر این دو مفعول جزوی به رویی فاعل است و به رویی مفعول است، دلیل است برآنکه نفس نیز مفعول است و مر فاعل او را فعل اندر چیزی ثابت العین نیست، بل که فعل او ابداع است، اعنی پدید آوردن این دو چیز نه از چیزی. و وجود این مرکب که نبات است به ذات خویش به تعلیق نفس نباتی اندر طبایع و وجود این مرکب که حیوان است به ذات خویش به تعلیق نفس حسی اندر طبایع و ظهور هر نوعی از انواع این دو جنس مرکب به اتحاد این دو جوهر کز او یکی جسم است و دیگر نفس است اندر ایشان و عدم این دو مرکب چو این اتحاد اجتماع مر این جوهران را نباشد، دلیل است بر وجود این مرکب نخستین که عالم است به ذات خویش چو طبایع اندر او بدین ترکیب که هستند بر یکدیگر متعلق باشند، و بر عدم این مرکب نخستین چو مر این جواهر را از این ترتیب نباشد.)

( ва чу далел бар таъаллуқи нафаси наботӣ ба табоиъу далел бар таъаллуқи нафаси ҳиссӣ ба табоиъ , зуҳӯри хоси феъл эшонаст андари ин ду мураккаб - аънии ҳаракати намоеи андари наботу ҳаракати интиқолии ародии андари ҳайвон - , далел бар ҷудо шудан ин нуфус аз табоиъ ки бидон мутаъаллиқанд , бозмондан ин ду мураккабаст аз хоси ҳаракоти хеш . Ин ҳол далеласт бронкаҳи вуҷӯди олам низ бад-ӣни хоси ҳаракати астдорт хешаст ки инзимоми аҷсоми олами андар ӯ бад-ӣни тартиби бад-ӣн ҳаракатаст , ҳам чунонкии инзимоми аҷзои наботу аъзои ҳайвонии андари эшон ба вуҷӯди хоси ҳаракот эшонаст андари эшон . Ва агар ин ҳаракати доим аз ин ҷисм мстдир бархезад , ин тартиб ки мари ин ҷавҳарро андар ӯст аз эшон бархезад , ва агар ин тартиб аз ин аҷсом бархезад , эшон табоиъ набошанд , ва чу табоиъ набошад , на гарон гарон бошад ва на сабк сабк бошад ва на гарм гарм бошад ва на хушк хушк бошад ва на ҷузи он . Ва он гоҳ ки ин маъонӣ набошад ки ҷисмят эшон бидонаст , ҷисм набошад албата , аз баҳри анкаҳи ҷисми номатбӯъ мавҳум нест . Ва чу ҷисм набошад , оламро вуҷӯд ба адам бадал шавад , чунонкӣ ба инқитоъи ҳаракатӣ ки набот бидон махсӯс буд аз ӯ ва ба инқитоъи ҳаракатӣ ки ҳайвон бидон махсӯс буд аз ӯ , вуҷӯди наботу ҳайвон ба адами эшон бадал шуд . Ва лекин чу мураккабии дигари пеш аз ин ду мураккаб ки набот ва ҳайвонаст мавҷӯд буд ва он оламаст ки мураккаб нахустинаст , аҷзои ин мураккаб дувум бидон мураккаби пешини бозгашт ва ба адами ин мураккаби сонии адами он мураккаби аввал лозим наёяд . Ва чу пеш аз ин олам низ мураккабӣ нест то ба адами ин мураккаб - ки оламаст - аҷзоӣ он бидон бозгардад , ва чу вуҷӯди ин мавҷӯди мураккаб ки оламаст ба вуҷӯди ин ҳаракатаст андар ӯ - чунонкии баён ӯ пеш аз ин андари ин қавли гуфтем - , воҷиб ояд ки чу ин ҳаракат аз ӯ бархезад , ба бархестан ӯ асари фоил ӯ аз ӯ бархезад ва чун асари фоил аз ӯ бархезад , мари оламро вуҷӯд намонад албата . )

(و چو دلیل بر تعلق نفس نباتی به طبایع و دلیل بر تعلق نفس حسی به طبایع، ظهور خاص فعل ایشان است اندر این دو مرکب- اعنی حرکت نمایی اندر نبات و حرکت انتقالی ارادی اندر حیوان-، دلیل بر جدا شدن این نفوس از طبایع که بدان متعلق اند، بازماندن این دو مرکب است از خاص حرکات خویش. این حال دلیل است برآنکه وجود عالم نیز بدین خاص حرکت استدارت خویش است که انضمام اجسام عالم اندر او بدین ترتیب بدین حرکت است، هم چنانکه انضمام اجزای نبات و اعضای حیوانی اندر ایشان به وجود خاص حرکات ایشان است اندر ایشان. و اگر این حرکت دایم از این جسم مستدیر برخیزد، این ترتیب که مر این جوهر را اندر اوست از ایشان برخیزد، و اگر این ترتیب از این اجسام برخیزد، ایشان طبایع نباشند، و چو طبایع نباشد، نه گران گران باشد و نه سبک سبک باشد و نه گرم گرم باشد و نه خشک خشک باشد و نه جز آن. و آن گاه که این معانی نباشد که جسمیت ایشان بدان است، جسم نباشد البته، از بهر انکه جسم نامطبوع موهوم نیست. و چو جسم نباشد، عالم را وجود به عدم بدل شود، چنانکه به انقطاع حرکتی که نبات بدان مخصوص بود از او و به انقطاع حرکتی که حیوان بدان مخصوص بود از او، وجود نبات و حیوان به عدم ایشان بدل شد. و لیکن چو مرکبی دیگر پیش از این دو مرکب که نبات و حیوان است موجود بود و آن عالم است که مرکب نخستین است، اجزای این مرکب دوم بدان مرکب پیشین بازگشت و به عدم این مرکب ثانی عدم آن مرکب اول لازم نیاید. و چو پیش از این عالم نیز مرکبی نیست تا به عدم این مرکب- که عالم است- اجزای آن بدان بازگردد، و چو وجود این موجود مرکب که عالم است به وجود این حرکت است اندر او- چنانکه بیان او پیش از این اندر این قول گفتیم-، واجب آید که چو این حرکت از او برخیزد، به برخاستن او اثر فاعل او از او برخیزد و چون اثر فاعل از او برخیزد، مر عالم را وجود نماند البته.)

(у далелии қавӣ ва ба ёфтан душвор бар маъдӯм шудани олам ба бархестани ин ҳаракат аз ӯ , онаст ки олам ҷисмасту ҷисми он бошдкаҳи мар ӯро баъд бошаду ончии мар ӯро баъд бошад мураккаб бошад . Ва раво набошад ки таркиби ин ҷисми куллӣ аз аҷзое бошад ки мар ҳар якеро аз он ҳеҷ баъдӣ набошад , аз баҳри онкӣ маҳол бошад ки аз ду чиз ки мар ҳар якеро аз он ҳеҷ азмӣ набошад , чу ба ҳам фароз оянд ки мар ӯро азм бошад албата . Ва чу мар ҳар ҷузвиро - ҳар чанд ки хирад бошад - азмӣ бошаду ончии мар ӯро азм бошад мураккаб бошад ва маҳол бошад ки ончии мар ӯ азм бошад мураккаб набошад , воҷиб ояд ки чу таркиб аз ҷисми брхирд , мари ҷисмро намонад албата . Ва чу таркиб бархезад ҳаракат бархезад , ва мо дуруст кардем ки ба бархестани ҳаракат аз олами вуҷӯд ӯ ба адам ӯ бадал шавад . )

(و دلیلی قوی و به یافتن دشوار بر معدوم شدن عالم به برخاستن این حرکت از او، آن است که عالم جسم است و جسم آن باشدکه مر او را بعد باشد و آنچه مر او را بعد باشد مرکب باشد. و روا نباشد که ترکیب این جسم کلی از اجزایی باشد که مر هر یکی را از آن هیچ بعدی نباشد، از بهر آنکه محال باشد که از دو چیز که مر هر یکی را از آن هیچ عظمی نباشد، چو به هم فراز آیند که مر او را عظم باشد البته. و چو مر هر جزوی را- هر چند که خرد باشد- عظمی باشد و آنچه مر او را عظم باشد مرکب باشد و محال باشد که آنچه مر او عظم باشد مرکب نباشد، واجب آید که چو ترکیب از جسم برخیرد، مر جسم را نماند البته. و چو ترکیب برخیزد حرکت برخیزد، و ما درست کردیم که به برخاستن حرکت از عالم وجود او به عدم او بدل شود.)

( ва низ гӯйем ки таркибу таҳрики андари ин ҷисми куллӣ асарҳои фоиланд андари ин мафъӯл , ва чу асари фоил аз мафъӯл бархезад , мари мафъӯлро ваҷу намонад албата , чунонкӣ чу асари фоили наботӣ аз мафъӯл ӯ бархест , набот нонабот шуд ва чу асари фоили ҳайвонӣ аз мафъӯл ӯ бархест - ва он ҳаракати интиқолӣу ародӣ буд - мари ҳайвонро вуҷӯд намонад ,у лекин чу мураккаби нахустин пеш аз ин мураккаботи сўонии мавҷӯд буд , аҷзои он мураккабот сонӣ бидон мураккаби аввали бозгашту мари айни он мафъӯлони сўониро адами аўФтод . Ва чу маълумаст ки пеш аз ин мураккаби аввал ки оламаст мураккабӣ нест ки аҷзои олам бадв бозгардад , ба бархестани ин ҳаракат ки он асар фоил ӯст аз ӯ , мари айн ӯро адам лозимаст . Ва чунонкии далели он аз мураккабон сўонӣ намудем , воҷиб ояд ки ба бархестани ин ҳаракати мстдир аз ин мураккаб ки оламаст , олам маъдӯм шавад ва он таҳлили таркиб ҷисм бошад мари ҷисмро аз ин таркиб ки ёд кардем . )

(و نیز گوییم که ترکیب و تحریک اندر این جسم کلی اثرهای فاعل اند اندر این مفعول، و چو اثر فاعل از مفعول برخیزد، مر مفعول را وجو نماند البته، چنانکه چو اثر فاعل نباتی از مفعول او برخاست، نبات نانبات شد و چو اثر فاعل حیوانی از مفعول او برخاست- و آن حرکت انتقالی و ارادی بود- مر حیوان را وجود نماند، و لیکن چو مرکب نخستین پیش از این مرکبات ثوانی موجود بود، اجزای آن مرکبات ثانی بدان مرکب اول بازگشت و مر عین آن مفعولان ثوانی را عدم اوفتاد. و چو معلوم است که پیش از این مرکب اول که عالم است مرکبی نیست که اجزای عالم بدو بازگردد، به برخاستن این حرکت که آن اثر فاعل اوست از او، مر عین او را عدم لازم است. و چنانکه دلیل آن از مرکبان ثوانی نمودیم، واجب آید که به برخاستن این حرکت مستدیر از این مرکب که عالم است، عالم معدوم شود و آن تحلیل ترکیب جسم باشد مر جسم را از این ترکیب که یاد کردیم.)

( ва чу адами олами бад-ӣн рӯй лозим кардем , гӯйем ки хостар асарӣ аз фоили андари мафъӯл онаст ки мафъӯл бидон монанди фоил хеш шавад . Ва монандаи шудани мафъӯл ба фоили хеш бар андозаи қабул ӯ бошад мари асари фоили хешро , бар мисоли ангуштаригарӣ ки порае сим ёбад ки мари он сӯратро ки андари нафаси ангуштарӣ гараст бипазирад ва низ мардумӣ ёбад ки мари ҳамон сӯрати ангуштариро ки андар нафас ӯст бипазирад . Пас хирадманд бингарад андари ин мисол то бибинад миёни он сӯрат ки он сими пора аз ангуштаригар пазираду миёни он сӯрат ки он мардуми дигар аз ӯ пазирад , тафовут чандаст ва ҳар ду пазирндагони як сӯратанд аз ӯ ва яке аз он ду пазирндаи ҳамеи ҳам чу фоил хеш шавад бе ҳеҷ тафовутӣу асари фоили ҳамеи андар ӯ ҷавҳар гардад ,у андари он сими пори асари фоили ҳаме арз монад ва ҷавҳар нашавад . Ва чу мафъӯлот бисёрасту шарифтар аз ҳамагии он мардум оқиласт , ин ҳол далеласт бар онкии ақли хостар асарӣаст аз осори борӣ – субҳона – ки ин бози пасини мафъӯл ки мардумаст , мари онро бпзирФтаҳаст . Ва нафаси мари ақлро ба манзалат ҷинсаст мари навъро , аз баҳри онкии нафаси моя зиндагӣасту ақли моя илмаст , лоҷарам ҳар олимӣ зиндааст чунонкӣ ҳар мардумӣ ҳайвонаст , ва ҳар зиндае оқил нест чунонкӣ низ ҳар ҳайвонӣ мардум нест . )

(و چو عدم عالم بدین روی لازم کردیم، گوییم که خاص تر اثری از فاعل اندر مفعول آن است که مفعول بدان مانند فاعل خویش شود. و ماننده شدن مفعول به فاعل خویش بر اندازه قبول او باشد مر اثر فاعل خویش را، بر مثال انگشتری گری که پاره ای سیم یابد که مر آن صورت را که اندر نفس انگشتری گر است بپذیرد و نیز مردمی یابد که مر همان صورت انگشتری را که اندر نفس اوست بپذیرد. پس خردمند بنگرد اندر این مثال تا ببیند میان آن صورت که آن سیم پاره از انگشتری گر پذیرد و میان آن صورت که آن مردم دیگر از او پذیرد، تفاوت چند است و هر دو پذیرندگان یک صورت اند از او و یکی از آن دو پذیرنده همی هم چو فاعل خویش شود بی هیچ تفاوتی و اثر فاعل همی اندر او جوهر گردد، و اندر آن سیم پار اثر فاعل همی عرض ماند و جوهر نشود. و چو مفعولات بسیار است و شریف تر از همگی آن مردم عاقل است، این حال دلیل است بر آنکه عقل خاص تر اثری است از آثار باری – سبحانه – که این باز پسین مفعول که مردم است، مر آن را بپذیرفته است. و نفس مر عقل را به منزلت جنس است مر نوع را، از بهر آنکه نفس مایه زندگی است و عقل مایه علم است، لاجرم هر عالمی زنده است چنانکه هر مردمی حیوان است، و هر زنده ای عاقل نیست چنانکه نیز هر حیوانی مردم نیست.)

( пас гӯйем ки осори он фоили аввал ки ӯст мубдиъи ҳақ - табораки исмау таъолии ҷадда - андари мафъӯлот мутафовитаст , бидон сабаб ки мафъӯлӣаст ки ӯ ба рӯе фоиласт ва ба рӯе мафъӯласт , чу афлоку кавокиб ки эшон мафъӯлотанд -у шаклҳоу феълҳоу қӯтҳоу ҳаракатҳои мутафовит ки мари эшон рост , бар дурустии ин қавли гўост - ва фоилонанд андари табоиъ -у падед омадани наботу ҳайвон бар маркази олам ба таъсироти эшон бар дурустии ин қавл низ гўост - ва мо андари ин китоб бар ин маънии сухани гуфтеми пеш аз ин . Ва чу ин ҳол зоҳираст , воҷиб ояд ки нахусти мафъӯлӣ аз мафъӯлоти борӣ - субҳона - он бошад ки илми мар ӯро бошад ва он ақласт ,у дувуми мафъӯлӣ аз мафъӯлот ӯ он бошад ки ҳаёти мар ӯро бошад ва он нафасаст . Ва чу мар ҳар худованди ақлиро ҳаёт ҳасту мари худованди ҳаётиро ақл нест , зоҳираст ки ақли андари асли вуҷӯд ва пазируфтани асари борӣ - субҳона - бар нафас мақдамаст . )

(پس گوییم که آثار آن فاعل اول که اوست مبدع حق- تبارک اسمه و تعالی جده- اندر مفعولات متفاوت است، بدان سبب که مفعولی است که او به رویی فاعل است و به رویی مفعول است، چو افلاک و کواکب که ایشان مفعولات اند- و شکل ها و فعل ها و قوت ها و حرکت های متفاوت که مر ایشان راست، بر درستی این قول گواست- و فاعلان اند اندر طبایع- و پدید آمدن نبات و حیوان بر مرکز عالم به تاثیرات ایشان بر درستی این قول نیز گواست- و ما اندر این کتاب بر این معنی سخن گفتیم پیش از این . و چو این حال ظاهر است، واجب آید که نخست مفعولی از مفعولات باری- سبحانه- آن باشد که علم مر او را باشد و آن عقل است، و دوم مفعولی از مفعولات او آن باشد که حیات مر او را باشد و آن نفس است. و چو مر هر خداوند عقلی را حیات هست و مر خداوند حیاتی را عقل نیست، ظاهر است که عقل اندر اصل وجود و پذیرفتن اثر باری- سبحانه- بر نفس مقدم است.)

(у ҳаракати мутлақи асар борӣаст андари мавҷӯдот . Ва мари ҳаракотро дараҷотасту бози пасини ҳаракатии ҳаракат маконеаст ки табоиъ бидон махсӯсаст аз асари нафас , ва аз онаст ки ҳар мавҷӯдӣ мутаҳаррикаст ба навъе аз анвоъи ҳаракат . Ва шарафи мутаҳаррикон ба ҳасби шарафи ҳаракот эшонаст ки саботу вуҷӯди мавҷӯдот ба саботи асари мавҷӯд авваласт андари эшон ва ҳамагӣ орзӯманданд бидон асар ки вуҷӯд эшон бидонасту ҳамагӣ ҳаме тарсанд - чаҳ онкӣ ӯро илм ва ҳаётаст ва чаҳ онкии мар ӯро илм ва ҳаёт нест - аз зоил шудан он асар аз эшон , аз баҳри онкии адами эшон андари заволи он асараст аз эшон ,у маъдӯм шудану ҳайвон ба заволи ҳаракатӣ ки он хос эшонаст аз эшон , бар дурустии ин қавли гўост . Ва зоҳираст бад-ӣни гувоҳии хирадмандро ки агар ҳаракоти мстўӣу мстдир ки табоиъ ва афлок бидон мухтасаст аз эшон зоил шавад , вуҷӯди эшон ба адам бадал шавад ,у заволи ҳаракат ки он таклифаст аз ҷисм воҷибаст ба ҳукӯмати ақл . Пас баён кардем бад-ӣни шарҳ ки ҳаракати ҳамаи мутаҳаррикон ба умед ва бимаст , аънӣ ба умеди пайваста бӯдани асар борӣаст бадишон то бадв мавҷӯд бошанд ва аз бими бурӣда шудан асар ӯст аз эшон ки бидон маъдӯм шаванд . Ва чу ҳамаи мавҷӯдот мутаҳаррикаст ва ҳар мавҷӯдӣ ки ҳаракат аз ӯ зоил шавад адами пазирад ва зоҳираст ки ҳаракати асар борӣаст андари мутаҳаррикон ва ба мутаҳаррик мавҷӯдасту ҳаракати мари мутаҳаррикро ба умеду бим собитасту умеди мари шавандаи рости сӯии савобу бими мари шавандаи рости сӯии уқоб , ҳар ду – ҳам умед ва ҳам бим – интизорҳоанд сӯии ду маънии мутазод . )

(و حرکت مطلق اثر باری است اندر موجودات. و مر حرکات را درجات است و باز پسین حرکتی حرکت مکانی است که طبایع بدان مخصوص است از اثر نفس، و از آن است که هر موجودی متحرک است به نوعی از انواع حرکت. و شرف متحرکان به حسب شرف حرکات ایشان است که ثبات و وجود موجودات به ثبات اثر موجود اول است اندر ایشان و همگی آرزومندند بدان اثر که وجود ایشان بدان است و همگی همی ترسند- چه آنکه او را علم و حیات است و چه آنکه مر او را علم و حیات نیست- از زایل شدن آن اثر از ایشان، از بهر آنکه عدم ایشان اندر زوال آن اثر است از ایشان، و معدوم شدن و حیوان به زوال حرکتی که آن خاص ایشان است از ایشان، بر درستی این قول گواست. و ظاهر است بدین گواهی خردمند را که اگر حرکات مستوی و مستدیر که طبایع و افلاک بدان مختص است از ایشان زایل شود، وجود ایشان به عدم بدل شود، و زوال حرکت که آن تکلیف است از جسم واجب است به حکومت عقل. پس بیان کردیم بدین شرح که حرکت همه متحرکان به امید و بیم است، اعنی به امید پیوسته بودن اثر باری است بدیشان تا بدو موجود باشند و از بیم بریده شدن اثر اوست از ایشان که بدان معدوم شوند. و چو همه موجودات متحرک است و هر موجودی که حرکت از او زایل شود عدم پذیرد و ظاهر است که حرکت اثر باری است اندر متحرکان و به متحرک موجود است و حرکت مر متحرک را به امید و بیم ثابت است و امید مر شونده راست سوی ثواب و بیم مر شونده راست سوی عقاب، هر دو – هم امید و هم بیم – انتظارها اند سوی دو معنی متضاد.)

( пас гӯйем ки ҳаракати андари мутаҳаррикон бар дараҷотаст ба тартиб . Ва фурӯдин мутаҳаррикӣ онаст ки ба ҳаракати маконе мутаҳаррикаст бе ҳеҷ ҳаракатии дигар , ва он ҳаракати ҷисм куллӣаст – ки оламаст – ки ба асли мар ӯро як ҳаракатаст қисирӣ ва он майласту гроистни мар ӯро ба ҳамаи аҷзои хеши сӯии марказ , ҳар чанд ки мари ҳаракати оламро қудамои фалосифа бар се навъ ниҳоданд : яке сӯии марказу дигар аз марказ ва се дигар бар марказ ,у лекини мо зоҳир кардем андари ин китоб ки ҷумлагии аҷзои ин ҷисми куллӣ сӯии маркази олам мутаҳаррикасту ҳаракат аз марказ нест андари вазъи олам албата , бал ки он ҳаракати ҳаме ҳодис шавад чу ҷузвӣ аз аҷзои зибрин ӯ ба чизе фурӯдин уфтад ба қисир , чунонкии оташ ба ҳаво фурӯд ояд ба ҳодисӣ ё ба об фурӯ шавад ба ҳодисӣ то сипас аз он ҳдси сӯии маконҳои хеш бар шаванд аз марказ , пас зоҳир кардем ки андари вазъи олам ҳаракатӣ нест аз марказ албата . Ва чу ҳаракати ҳамаи аҷзои ҷисми сӯй марказасту марказ ба миёна оламаст , ҳаракати аҷзои олами ҳама ба астдорт бошад андари вазъи олам , магар ба ҳодисии ҳаракатии мстўӣ падед ояд ба сабаби ҷузвӣ ки аз аҷзои фурӯдин ба чизҳои барин уфтад ба қисир , ва чу он қисир аз ӯ зоил шавад , он мқсўр ба ҳаракати мстўии ҳиз худ бозояд , чу фурӯд омадани борон аз ҳаво ба ҳаракати мстўӣ ё фурӯд омадан сангӣ барандохта сӯии ҳаво ,у ҳаракотӣ ки он ба ҳодис падед ояд , мар ӯро табъи гуфтан маҳоласт . )

(پس گوییم که حرکت اندر متحرکان بر درجات است به ترتیب. و فرودین متحرکی آن است که به حرکت مکانی متحرک است بی هیچ حرکتی دیگر، و آن حرکت جسم کلی است – که عالم است – که به اصل مر او را یک حرکت است قسری و آن میل است و گرایستن مر او را به همه اجزای خویش سوی مرکز، هر چند که مر حرکت عالم را قدمای فلاسفه بر سه نوع نهادند: یکی سوی مرکز و دیگر از مرکز و سه دیگر بر مرکز، و لیکن ما ظاهر کردیم اندر این کتاب که جملگی اجزای این جسم کلی سوی مرکز عالم متحرک است و حرکت از مرکز نیست اندر وضع عالم البته، بل که آن حرکت همی حادث شود چو جزوی از اجزای زبرین او به چیزی فرودین افتد به قسر، چنانکه آتش به هوا فرود آید به حادثی یا به آب فرو شود به حادثی تا سپس از آن حدث سوی مکان های خویش بر شوند از مرکز، پس ظاهر کردیم که اندر وضع عالم حرکتی نیست از مرکز البته. و چو حرکت همه اجزای جسم سوی مرکز است و مرکز به میانه عالم است، حرکت اجزای عالم همه به استدارت باشد اندر وضع عالم، مگر به حادثی حرکتی مستوی پدید آید به سبب جزوی که از اجزای فرودین به چیزهای برین افتد به قسر، و چو آن قسر از او زایل شود، آن مقسور به حرکت مستوی حیز خود بازآید، چو فرود آمدن باران از هوا به حرکت مستوی یا فرود آمدن سنگی برانداخته سوی هوا، و حرکاتی که آن به حادث پدید آید، مر او را طبع گفتن محال است.)

( пас гӯйем ки ин мутаҳаррик ки оламаст , мари ин ҳаракатро мулозимаст бар умеди саботи асари нафаси андар ӯ аз бими зоил шудан он асар аз ӯ . Ва талаб кардан ин ҷавҳари мурдаи мари вуҷӯдро бад-ӣни ҳаракат , далеласт бронкаҳ ҳаме хоҳад то ба рӯй орзӯҳо монанди мавҷад хеш бошад . Ва он монндгии мари ин ҷавҳари хасисро ба борӣ - субҳона - ба субут оятасту бас , бе ҳеҷ маънии дигар . Ва ҳусӯли ин маънии мари ин ҷавҳарро , ин ҳаракат бозпасинаст ки он асарӣаст аз асари борӣ ки он нафасаст андар ӯ . Ва бартар аз он мутаҳаррики суфлои хасис ки бидон бозпасин ҳаракат мутаҳаррикаст , наботаст ки мар ӯро бо ин ҳаракот ки мари табоиъи рост , ҳаракати ғизо гирифтан ва афзуданаст , бидонча насиб ӯ аз нафаси бештар аз насиб табоиъаст аз ӯ . Ва наботро бад-ӣни ҳаракати афзӯнӣ ки ёфтааст , бо вуҷӯди зот низ лиззати ғизоу намо ва тавлидаст . Ва афзоиш ӯ ба ғизоу падед овардани амсолу тухми хеш то навъ ӯ бидон маҳфӯз бошад , далеласт бар онкии мар ӯро аз ғизо лиззатаст ва он лиззат савоб ӯст бар он кор ки ҳаме кунад , ва бозмондан ӯ аз кашӣдан ғизоу тавлиди мар ӯро уқобаст . Ва бидонча вуҷӯд ӯ ба миёнҷии вуҷӯд табоиъаст , ҳаракат он бидон доимӣ нест чунонкии ҳаракат табоиъаст , бал ки ҳаракат ӯ ниҳоятаст ва гоҳе чунон шавад ки аз хоси ҳаракати хеши бозмонд ва ба шахс фонӣ шавад ,у лекин чу анояти нафаси бадв пайвастааст , мар ӯро ба зойиш қудратаст то навъ хеш бидон нигоҳ дорад . Пас гӯйем ки чу мутаҳаррики мари ҳаракати хоси хешро андар расӣдан ба камоли хеши корбндд ва аз он ба боздоранда фурӯ намонад , ӯ савоб хеш бирасад андар ҳар мартабатӣ ки бошад , ва чу мутаҳаррики мари ҳаракати хоси худро кор набандад аз баҳр расӣдан ба камоли хеш ва аз он фурӯ монад – аънии сӯии савоби мар ӯро шудан набошад – он мар ӯро уқоб бошад . Ва аз инаст ки уқубати ҳам чу савоб лозим ояд , бар мисоли дарахтӣ ки мари ҳаракати ағтзоро кор набандаду ғизои наёбад аз хоку обу ранҷа ҳаме шаваду боз ҳаме гардад аз онҷо ки расида бошад сӯии ақаб ,у лекин чу мари ин мутаҳаррикро ҳаракат ӯ замонӣу маъдӯд ҳаме бошад , ҳам замони савобаши сипарӣ шавандааст ва ҳам замони уқобаш , аз баҳри онкӣ ӯ ба навъ боқӣаст на ба шахс ,у ончӣ ба зот боқӣ бошад , савобу уқоб ӯ ба бақои зт ӯ бошад . Ва бартар аз набот ҳайвонаст ки мар ӯро бо ҳаракати табиӣу ҳаракати наботӣ , низ ҳаракати ҳиссӣу ҳаракат ародӣаст , бидонча насиб ӯ аз асари нафаси бештар аз насиб наботаст аз нафас . Ва лиззат ёфтан ӯ аз ғизоу афзоиш ӯ бидон ва лиззат ёфтан ӯ аз зойишу ҳарисӣ ӯ бар ҷуфт гирифтан , далеласт бар онкии мари ҳайвонро – ки ҳам чу наботи афзоянда ва зояндааст – он афзоишу зойиш лиззатасту лиззат ӯ аз ғизоу никоҳу бақоӣ ӯ ба зойиш савоб ӯст ва бозмондан ӯ аз он бо кӯшиш ӯ андари он , мар ӯро уқобаст . )

(پس گوییم که این متحرک که عالم است، مر این حرکت را ملازم است بر امید ثبات اثر نفس اندر او از بیم زایل شدن آن اثر از او. و طلب کردن این جوهر مرده مر وجود را بدین حرکت، دلیل است برآنکه همی خواهد تا به روی آرزوها مانند موجد خویش باشد. و آن مانندگی مر این جوهر خسیس را به باری- سبحانه- به ثبوت آیت است و بس، بی هیچ معنی دیگر. و حصول این معنی مر این جوهر را، این حرکت بازپسین است که آن اثری است از اثر باری که آن نفس است اندر او. و برتر از آن متحرک سفلی خسیس که بدان بازپسین حرکت متحرک است، نبات است که مر او را با این حرکات که مر طبایع راست، حرکت غذا گرفتن و افزودن است، بدانچه نصیب او از نفس بیشتر از نصیب طبایع است از او. و نبات را بدین حرکت افزونی که یافته است، با وجود ذات نیز لذت غذا و نما و تولید است. و افزایش او به غذا و پدید آوردن امثال و تخم خویش تا نوع او بدان محفوظ باشد، دلیل است بر آنکه مر او را از غذا لذت است و آن لذت ثواب اوست بر آن کار که همی کند، و بازماندن او از کشیدن غذا و تولید مر او را عقاب است. و بدانچه وجود او به میانجی وجود طبایع است، حرکت آن بدان دایمی نیست چنانکه حرکت طبایع است، بل که حرکت او نهایت است و گاهی چنان شود که از خاص حرکت خویش بازماند و به شخص فانی شود، و لیکن چو عنایت نفس بدو پیوسته است، مر او را به زایش قدرت است تا نوع خویش بدان نگاه دارد. پس گوییم که چو متحرک مر حرکت خاص خویش را اندر رسیدن به کمال خویش کاربندد و از آن به بازدارنده فرو نماند، او ثواب خویش برسد اندر هر مرتبتی که باشد، و چو متحرک مر حرکت خاص خود را کار نبندد از بهر رسیدن به کمال خویش و از آن فرو ماند – اعنی سوی ثواب مر او را شدن نباشد – آن مر او را عقاب باشد. و از این است که عقوبت هم چو ثواب لازم آید، بر مثال درختی که مر حرکت اغتذا را کار نبندد و غذا نیابد از خاک و آب و رنجه همی شود و باز همی گردد از آنجا که رسیده باشد سوی عقب، و لیکن چو مر این متحرک را حرکت او زمانی و معدود همی باشد، هم زمان ثوابش سپری شونده است و هم زمان عقابش، از بهر آنکه او به نوع باقی است نه به شخص، و آنچه به ذات باقی باشد، ثواب و عقاب او به بقای ذت او باشد. و برتر از نبات حیوان است که مر او را با حرکت طبیعی و حرکت نباتی، نیز حرکت حسی و حرکت ارادی است، بدانچه نصیب او از اثر نفس بیشتر از نصیب نبات است از نفس. و لذت یافتن او از غذا و افزایش او بدان و لذت یافتن او از زایش و حریصی او بر جفت گرفتن، دلیل است بر آنکه مر حیوان را – که هم چو نبات افزاینده و زاینده است – آن افزایش و زایش لذت است و لذت او از غذا و نکاح و بقای او به زایش ثواب اوست و بازماندن او از آن با کوشش او اندر آن، مر او را عقاب است.)

( он гоҳ гӯйем ки ин се навъи мавҷӯд ба савоб хеш расанд ,у лекини савоби эшон бар ҳасби тафовути насиби эшон аз ин нафас мутафовитаст ва ҳар чаҳ аз ин мсобони савоб ӯ камтараст , доим тараст ва ҳар чаҳ савоб ӯ бештараст , расӣдан он бидон ба кӯшишасту роҳ ӯ сӯии талаби он савоб бо хатараст . Аънии мари табоиъро вуҷӯдаст бе ҳеҷ лиззатӣ , лоҷарами он нар ӯро ҳосиласт бехатарӣ бидон як ҳаракати муфрад ки гуфтем , бози мари наботро бо лиззати вуҷӯди лиззати ғизоу афзоиш ва зойишаст ,у лекин бибоядаш кўшидн ва ба корбстни хоси ҳаракати хеши андар ғизо кашӣдану мар ӯро офотаст ки аз он боздорадаш , чу бурӣда шудани хоку об аз ӯу ифроти он бар ӯ ва баридани карами мари бех ӯроу ҷузи он аз тҳомли оташ ё тҳомли барад бар ӯ ,у бози мари ҳайвонро бо лиззати вуҷӯду лиззати ғизоу зойиш , лиззати хосту шинохти ҷуфту душмани хешу интиқол аз ҷое ба ҷое ва ёфтан таъмҳоу ҷуз онаст ,у лекин низ мар ӯро бештар аз набот бояд кўшидни андари талаб кардани ғизоу ҷуфти хеш ки он мар ӯро чу ғизоу ҷуфти набот ҳосил нест ,у офот ӯ низ аз офоти набот бештараст ,у лекини олаташ низ аз баҳри нгоҳдошти мари хешро аз офатҳо бештар аз олат наботаст , аз ҳаракати интиқолӣ ба дасту пой ки бидон аз душман бигурезаду чангу дандон ки бидон корзор кунаду ҷузи он . Ва умед расӣдани мари ин ҳар се мавҷӯдро ба орзӯҳои хеш ки он савобҳои эшонасту мувозибат ҳар яке аз эшон мари ҳаракатиро ки бидон махсӯсаст , далеласт бар умеди эшону савоб ва тарсидан эшон аз уқоби хеш . Ва агар ҳар мавҷӯдӣ бар ҳасби он насиб ки аз асар нафас ёфта аст бакӯшаду мари он ҳаракати хоси хешро кори бандад , ба савоб хеш бирасад . Ва бар акси ин , ҳар мавҷӯдӣ ки аз корбстни хоси ҳаракати хеши бози истад , савобро наёбад , аънӣ агар наботи мари ҳаракати хешро андари ағтзоу афзоишу зойиш кор набандад , савоби хешро аз бақоу тавлиди наёбад . Ва ҳам инаст сухани андари ҳайвон ки агар ҳаракоти хоси хешро кор набандад , ба савоб хеш нарасад аз ёфтан лиззати ҳиссӣу бақои навъи хеш ба зойиш ки ӯ савоб ӯст . )

(آن گاه گوییم که این سه نوع موجود به ثواب خویش رسند، و لیکن ثواب ایشان بر حسب تفاوت نصیب ایشان از این نفس متفاوت است و هر چه از این مثابان ثواب او کمتر است، دایم تر است و هر چه ثواب او بیشتر است، رسیدن آن بدان به کوشش است و راه او سوی طلب آن ثواب با خطر است. اعنی مر طبایع را وجود است بی هیچ لذتی، لاجرم آن نر او را حاصل است بی خطری بدان یک حرکت مفرد که گفتیم، باز مر نبات را با لذت وجود لذت غذا و افزایش و زایش است، و لیکن ببایدش کوشیدن و به کاربستن خاص حرکت خویش اندر غذا کشیدن و مر او را آفات است که از آن بازداردش، چو بریده شدن خاک و آب از او و افراط آن بر او و بریدن کرم مر بیخ او را و جز آن از تحامل آتش یا تحامل برد بر او، و باز مر حیوان را با لذت وجود و لذت غذا و زایش، لذت خواست و شناخت جفت و دشمن خویش و انتقال از جایی به جایی و یافتن طعم ها و جز آن است، و لیکن نیز مر او را بیشتر از نبات باید کوشیدن اندر طلب کردن غذا و جفت خویش که آن مر او را چو غذا و جفت نبات حاصل نیست، و آفات او نیز از آفات نبات بیشتر است، و لیکن آلتش نیز از بهر نگاهداشت مر خویش را از آفت ها بیشتر از آلت نبات است، از حرکت انتقالی به دست و پای که بدان از دشمن بگریزد و چنگ و دندان که بدان کارزار کند و جز آن. و امید رسیدن مر این هر سه موجود را به آرزوهای خویش که آن ثواب های ایشان است و مواظبت هر یکی از ایشان مر حرکتی را که بدان مخصوص است، دلیل است بر امید ایشان و ثواب و ترسیدن ایشان از عقاب خویش. و اگر هر موجودی بر حسب آن نصیب که از اثر نفس یافته است بکوشد و مر آن حرکت خاص خویش را کار بندد، به ثواب خویش برسد. و بر عکس این، هر موجودی که از کاربستن خاص حرکت خویش باز ایستد، ثواب را نیابد، اعنی اگر نبات مر حرکت خویش را اندر اغتذا و افزایش و زایش کار نبندد، ثواب خویش را از بقا و تولید نیابد. و هم این است سخن اندر حیوان که اگر حرکات خاص خویش را کار نبندد، به ثواب خویش نرسد از یافتن لذت حسی و بقای نوع خویش به زایش که او ثواب اوست.)

( он гоҳ гӯйем ки чу ҳар чизе аз ин мавҷӯдоти фурӯдин мутаҳаррикаст ва ҳар якеро ҳаракат ӯ – чунонкии гуфтем – ба умед ва бимасту умеди далел савобасту бими далел уқобасту ҳаракати андар ҳар мутаҳаррик аз нафас асараст ва ҳар чаҳ мар ӯро ҳаракат бештараст анояту назари нафаси бадви зоҳир тараст , лозим ояд ки ғояти савоби мари мутаҳаррикиро бошад ки ғояти ҳаракати мари он мутаҳаррикро бошад . Ва чу савоби ин чизҳо ки фурӯд аз мардумаст , ба се мартабатасту уқоби эшон бозмондан эшонаст аз расӣдан ба савоб бо кӯшиши андари он ,у бақо бар ҳар се мартабат аз савобу уқоб муҳӣтаст , зоҳираст ки бақои мари мсобу мъоқбро лозимаст . Ва савоб бақост андари лиззат , ва уқоб бақост андар на лиззат – аънии шиддат - , пас бақо бар мисол ҳиўлӣаст ки мар ӯро лиззату шиддати сӯрат ҳоанд ва ҳар чаҳ мари бақоӣ ӯро сӯрат лиззатаст мсобаст ва ҳар чаҳ мари бақоӣ ӯро сӯрат шиддатаст мъоқбаст . Ва ҳаракати андари мутаҳаррики далел ҳоҷтмндӣ ӯсту ҳоҷати андари ҳоҷатманди китобат худоӣаст ки ончӣ ӯро бидон ҳоҷатаст мавҷӯдаст , чунонкии ғизо ки ҳоҷат ҳайвон бидонаст мавҷӯдаст . Ва ҳар мутаҳаррикӣ ки ӯ ҳаракати хешро андари талаби ончии ҳоҷат ӯ бидонаст корбндд , бидон расад , чунонкии ҷавҳари ҷисм ба бақо расидааст ба нгоҳдошти сӯрати хеш чу мари ҳаракатро ки ёфтааст бар давоми ҳамеи корбндд . Ва ин ҳол далеласт бар онкӣ аз адли сонеъи ҳаким раво нест ки мутаҳаррикӣ бошаду мари ҳаракати хешро андари талаби ончии мар ӯро он ҳаракат аз баҳр он додаанд корбндд ва бидон нарасад , ё он чиз ки мар ӯро ба ҳаракати хеш ҳаме ҷӯяд набошад Аслан . Пас бад-ӣни шарҳ собит кардем ки ҳар мутаҳаррик ҳоҷатмандасту ончии ҳоҷат ҳар мутаҳаррикӣ бадваст мавҷӯдаст ва он савоб ӯст ва бозмондан ҳар мутаҳаррикӣ аз расӣдан ба савоби хеш ба сабабӣ аз асбоб бо кӯшиш ӯ андари он , мар ӯро уқобаст , аз баҳри онкии уқубат чизе набошад магари ранҷ бенафъ ва ҳар ки ҳаме кӯшад андари талаби чизе ки бидон нарасад , ӯ мъоқбаст . Ва чу зоҳираст ки ҳаракати андари мутаҳаррикот асараст аз нафас , зоҳираст ки нафас ки он маъдан ҳаракатаст асараст аз борӣ – субҳона – ба тавассути ақл . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки нафас аз ақли шараф пазираст ба илм ки он феъл ақласт , чунонкии ҷисм аз нафаси асар пазираст ба ҳаракат ки он мари нафасро ҷавҳараст . Ва чу кули ҳаракоти мари нафаси рост , дуруст шуд ки азимтар ҳоҷтмндӣ нафасаст . Ва дараҷоти ҳоҷтмндон бар якдигар ба ҳасби тафовути ҳоҷот эшонаст бар якдигар , пас пайдо омад ки азим ҳоҷатӣаст онкии нафас куллӣ бидон муҳтоҷаст ва он пайвастан ӯст ба асари борӣ – субҳона – бе миёнҷии бад-ӣни ҳаракати доими азим ки ҳаме кунад андари иқомати ин сунъи азим ки оламаст , ва ёфтан ӯ мари он ҳоҷати хешро савоб ӯст . )

(آن گاه گوییم که چو هر چیزی از این موجودات فرودین متحرک است و هر یکی را حرکت او – چنانکه گفتیم – به امید و بیم است و امید دلیل ثواب است و بیم دلیل عقاب است و حرکت اندر هر متحرک از نفس اثر است و هر چه مر او را حرکت بیشتر است عنایت و نظر نفس بدو ظاهر تر است، لازم آید که غایت ثواب مر متحرکی را باشد که غایت حرکت مر آن متحرک را باشد. و چو ثواب این چیزها که فرود از مردم است، به سه مرتبت است و عقاب ایشان بازماندن ایشان است از رسیدن به ثواب با کوشش اندر آن، و بقا بر هر سه مرتبت از ثواب و عقاب محیط است، ظاهر است که بقا مر مثاب و معاقب را لازم است. و ثواب بقاست اندر لذت، و عقاب بقاست اندر نه لذت – اعنی شدت - ، پس بقا بر مثال هیولی است که مر او را لذت و شدت صورت ها اند و هر چه مر بقای او را صورت لذت است مثاب است و هر چه مر بقای او را صورت شدت است معاقب است. و حرکت اندر متحرک دلیل حاجتمندی اوست و حاجت اندر حاجتمند کتابت خدای است که آنچه او را بدان حاجت است موجود است، چنانکه غذا که حاجت حیوان بدان است موجود است. و هر متحرکی که او حرکت خویش را اندر طلب آنچه حاجت او بدان است کاربندد، بدان رسد، چنانکه جوهر جسم به بقا رسیده است به نگاهداشت صورت خویش چو مر حرکت را که یافته است بر دوام همی کاربندد. و این حال دلیل است بر آنکه از عدل صانع حکیم روا نیست که متحرکی باشد و مر حرکت خویش را اندر طلب آنچه مر او را آن حرکت از بهر آن داده اند کاربندد و بدان نرسد، یا آن چیز که مر او را به حرکت خویش همی جوید نباشد اصلا. پس بدین شرح ثابت کردیم که هر متحرک حاجتمند است و آنچه حاجت هر متحرکی بدوست موجود است و آن ثواب اوست و بازماندن هر متحرکی از رسیدن به ثواب خویش به سببی از اسباب با کوشش او اندر آن، مر او را عقاب است، از بهر آنکه عقوبت چیزی نباشد مگر رنج بی نفع و هر که همی کوشد اندر طلب چیزی که بدان نرسد، او معاقب است. و چو ظاهر است که حرکت اندر متحرکات اثر است از نفس، ظاهر است که نفس که آن معدن حرکت است اثر است از باری – سبحانه – به توسط عقل. و دلیل بر درستی این قول آن است که نفس از عقل شرف پذیر است به علم که آن فعل عقل است، چنانکه جسم از نفس اثر پذیر است به حرکت که آن مر نفس را جوهر است. و چو کل حرکات مر نفس راست، درست شد که عظیم تر حاجتمندی نفس است. و درجات حاجتمندان بر یکدیگر به حسب تفاوت حاجات ایشان است بر یکدیگر، پس پیدا آمد که عظیم حاجتی است آنکه نفس کلی بدان محتاج است و آن پیوستن اوست به اثر باری – سبحانه – بی میانجی بدین حرکت دایم عظیم که همی کند اندر اقامت این صنع عظیم که عالم است، و یافتن او مر آن حاجت خویش را ثواب اوست.)

(у мари нафасро бо бисёре қӯтҳои ӯ , қӯт ба ду навъаст : яке амалӣу дигари илмӣ . Ва нахусти феълӣ каз қӯти илмӣ ӯ ҳосил ояд , тасаввур ӯст мари чизҳоро чунонкии чизҳо бар онаст андари зўоти хеш ,у фозилтар илмӣ каз ин қӯти мари нафасро ҳосил ояд , онаст ки эътиқод ӯ андари тавҳид бар яқин ва сидқ бошад . Ва нахусти феълӣ каз қӯти амалии мари нафасро ҳосил ояд , онаст ки орзӯманд шавад бидонча салоҳ ӯ андар онаст аз корҳо ,у фозилтар феълӣ каз ин қӯти мари нафасро ҳосил ояд , онаст ки мувозибат кунад бар талаби некуии андари корҳои хеш , аънӣ аз ҳар феъли пазирӣ чизе кунад каз он беҳтар аз он феълпазир мафъӯлӣ наёяд . Ва ҳар нафасӣ ки он ба сидқу яқини эътиқоди хешу некуии ҳақиқии хеши андари корҳои хеш шодмона бошад , ба Фриштгӣ расад ва он савоб ӯ бошад ,у онкӣ аз ин маротиб биафтад ва аз ин савоби бозмонд , ба девӣ расад ва он уқоб ӯ бошад . )

(و مر نفس را با بسیاری قوت های او، قوت به دو نوع است: یکی عملی و دیگر علمی. و نخست فعلی کز قوت علمی او حاصل آید، تصور اوست مر چیزها را چنانکه چیزها بر آن است اندر ذوات خویش، و فاضل تر علمی کز این قوت مر نفس را حاصل آید، آن است که اعتقاد او اندر توحید بر یقین و صدق باشد. و نخست فعلی کز قوت عملی مر نفس را حاصل آید، آن است که آرزومند شود بدانچه صلاح او اندر آن است از کارها، و فاضل تر فعلی کز این قوت مر نفس را حاصل آید، آن است که مواظبت کند بر طلب نیکویی اندر کارهای خویش، اعنی از هر فعل پذیری چیزی کند کز آن بهتر از آن فعل پذیر مفعولی نیاید. و هر نفسی که آن به صدق و یقین اعتقاد خویش و نیکویی حقیقی خویش اندر کارهای خویش شادمانه باشد، به فریشتگی رسد و آن ثواب او باشد، و آنکه از این مراتب بیفتد و از این ثواب بازماند، به دیوی رسد و آن عقاب او باشد.)

(у касоне каз шарафи ҷавҳари нафаси огоҳи набуданд , гуфтанд ки мумкин нест ки нафаси мардум ба орзӯӣ хеш бирасад ва ҳар ки ба орзӯӣ хеш нарасад , мъоқб бошад на мсоб . Ва мункир шуданд қавли раби Алъоламинро ки андари сифат биҳишт гуфт бад-ӣни оят : ( ва фӣҳо мо тштҳиаҳи алонФсу тлзи алоъину антми фӣҳо халдун ) , бидонча гуфтанд : агар ҳар чаҳ мари нафасро орзӯаст ба сазоӣ ӯ бадв диҳанд , сипас аз он мар ӯро орзӯ намонад ки он мумкин нест ки бадв бирасад . Ва он онаст ки гуфтанд : нафас чунон хоҳад кидиҳанда ӣ савоби худ ӯ бошад ва чу мумкин нест ки ин орзӯи мар ӯро ҳосил шавад , пас ӯ андари он орзӯ бимонад ки ҳаргиз бидон нарасад , ва он орзӯманд ба чизе ки ҳаргиз бидон нарасад мъоқб бошад на мсоб . Пас гуфтанд : дуруст шуд ки нафаси ҳаргиз ба савоб худ нахоҳад расед . )

(و کسانی کز شرف جوهر نفس آگاه نبودند، گفتند که ممکن نیست که نفس مردم به آرزوی خویش برسد و هر که به آرزوی خویش نرسد، معاقب باشد نه مثاب. و منکر شدند قول رب العالمین را که اندر صفت بهشت گفت بدین آیت: (و فیها ما تشتهیه الانفس و تلذ الاعین و انتم فیها خلدون)، بدانچه گفتند: اگر هر چه مر نفس را آرزوست به سزای او بدو دهند، سپس از آن مر او را آرزو نماند که آن ممکن نیست که بدو برسد. و آن آن است که گفتند: نفس چنان خواهد که دهنده ی ثواب خود او باشد و چو ممکن نیست که این آرزو مر او را حاصل شود، پس او اندر آن آرزو بماند که هرگز بدان نرسد، و آن آرزومند به چیزی که هرگز بدان نرسد معاقب باشد نه مثاب. پس گفتند: درست شد که نفس هرگز به ثواب خود نخواهد رسید.)

( ва мо гӯйем ки ин қавл касоне гуфтанд ки на аз шарафи ҷавҳари нафас огоҳ буданд ва на илоҳятро бишнохтанд . Ва гӯйем ки нафас ҷавҳарӣаст пазирои мари осори илоҳиро аз илму қудрату қӯту бақоу ҷузи он ,у зуҳӯри осор илоҳӣ бадваст . Ва чу зоҳираст ки мутасаррифи андари ҷисм ба таъйиди ақл нафасасту созандаи ин маснӯъи азим ки оламаст нафас куллӣаст –у тасарруфи нафаси ҷузвии андари аҷсоди моу сохтан ӯ мари инро ба некӯтар сохтанӣ , барӣни даъвии гўост – мари хирадмандро зоҳир шудааст ки он манзалат ки ҷҳоли халқи мари онро ҳамеи илоҳят гумон баранд , мари нафаси рост . Ва ҳар нафас ки андари кор бастан ду қӯти амалӣу илмии хеши андари ростии муътақидот ва рондан корҳои хеш бар адл ки салоҳу камол ӯ андар он аст баравад , ӯ монандаи кул хеш бошад андари ин олам ва пас аз ҷудо шудан аз ҷасад ба кули хеши пайвандаду мар ӯро ҳамон бошад аз қудрату қӯту илму малик , ки мари кул ӯ рост . Ва агар онкии мари ин ҷисми куллиро ӯ дорад ва ӯ ҷанбанд , оммаи халқи ҳаме гумон баранд ки худоӣаст , он кас низ худоӣ бошад , аз баҳри онкии мо зоҳир кардем ки ҳаракоти мутаҳаррикот аз нафасаст , ба бурҳонҳои ақлии пеш аз ин . )

(و ما گوییم که این قول کسانی گفتند که نه از شرف جوهر نفس آگاه بودند و نه الهیت را بشناختند. و گوییم که نفس جوهری است پذیرا مر آثار الهی را از علم و قدرت و قوت و بقا و جز آن، و ظهور آثار الهی بدوست. و چو ظاهر است که متصرف اندر جسم به تایید عقل نفس است و سازنده این مصنوع عظیم که عالم است نفس کلی است – و تصرف نفس جزوی اندر اجساد ما و ساختن او مر این را به نیکوتر ساختنی، براین دعوی گواست – مر خردمند را ظاهر شده است که آن منزلت که جهال خلق مر آن را همی الهیت گمان برند، مر نفس راست. و هر نفس که اندر کار بستن دو قوت عملی و علمی خویش اندر راستی معتقدات و راندن کارهای خویش بر عدل که صلاح و کمال او اندر آن است برود، او ماننده کل خویش باشد اندر این عالم و پس از جدا شدن از جسد به کل خویش پیوندد و مر او را همان باشد از قدرت و قوت و علم و ملک، که مر کل او راست. و اگر آنکه مر این جسم کلی را او دارد و او جنباند، عامه خلق همی گمان برند که خدای است، آن کس نیز خدای باشد، از بهر آنکه ما ظاهر کردیم که حرکات متحرکات از نفس است، به برهان های عقلی پیش از این.)

(у таманнои нафас бидонча бар он матлаъ нашавад аз илоҳят нарасад – чунонкии он гуруҳ гуфтанд – ва он илоҳят ки имрӯзи ҳамеи нафаси мари онро илоҳяти гумони барад бо кудурати хеши фардои мар ӯро бошад ва чу ба олам хеш расаду маротиби маъқӯлотро бидонад , мар ӯро орзӯӣ илоҳят бияёд , аз баҳри онкии орзӯи мари нафасро аз чизе ояд ки бидон матлаъ шавад ,у мари нафасро бар илоҳят нест ва набошад ,у далел бар дурустии ин қавл онаст ки ҳайвонро ҳаме орзӯ нашавад ки мардумӣ бошад , аз ончии мар ӯро бар инсоният итилоъ нест . Ва далел бар ин қавл ки гуфтем : нафаси мсоби таманноӣ илоҳят накунад , онаст ки ҳар нафас ки ӣнҷои ҳаме донотар шавад , мари худоиро ҳамеи хозеъ тар шаваду ақл ки ӯ нахустин асараст аз осори борӣ – субҳона - , андари тасаввури ибдоъи чизе на аз чизе оҷизаст . Пас мари чизеро ки аз тасаввури он оҷизаст чигуна таманно кунад ?у маънии ин қавл онаст ки ақл ки аз тасаввури ибдоъ оҷизаст , он аҷз ӯ аз тасаввури он ба манзалат инкораст мари ибдоъро ,у ончии мари чизеро мункир бошад таманноӣ он накунад , бал ки аз он бигурезад . )

(و تمنای نفس بدانچه بر آن مطلع نشود از الهیت نرسد – چنانکه آن گروه گفتند – و آن الهیت که امروز همی نفس مر آن را الهیت گمان برد با کدورت خویش فردا مر او را باشد و چو به عالم خویش رسد و مراتب معقولات را بداند، مر او را آرزوی الهیت بیاید، از بهر آنکه آرزو مر نفس را از چیزی آید که بدان مطلع شود، و مر نفس را بر الهیت نیست و نباشد، و دلیل بر درستی این قول آن است که حیوان را همی آرزو نشود که مردمی باشد، از آنچه مر او را بر انسانیت اطلاع نیست. و دلیل بر این قول که گفتیم: نفس مثاب تمنای الهیت نکند، آن است که هر نفس که اینجا همی داناتر شود، مر خدای را همی خاضع تر شود و عقل که او نخستین اثر است از آثار باری – سبحانه - ، اندر تصور ابداع چیزی نه از چیزی عاجز است. پس مر چیزی را که از تصور آن عاجز است چگونه تمنا کند؟ و معنی این قول آن است که عقل که از تصور ابداع عاجز است، آن عجز او از تصور آن به منزلت انکار است مر ابداع را، و آنچه مر چیزی را منکر باشد تمنای آن نکند، بل که از آن بگریزد.)

( он гоҳ гӯйем ки мари қӯти нафаси оқиларо ниҳоят несту тасаввури нафаси мари сӯратҳои ақлиро ба ҳифзи маҳфӯзоту идроки мадракоти мутафовит ба тадриҷи пас якдигар ва қӯт ёфтан ӯ аз итилоъ бар як маълум бар дайгарӣ ва норасӣдан ӯ ба ғоятии андари он ки низ чизеро тасаввур натавонад кард ё чизеро ёд натавонад гирифт ё бартар аз он мар ӯро идрокӣ набошад , далеласт бар бе ниҳоятии қӯти оқила ӯ . Ва ин бартар ҳаракатӣаст мари нафасро , чунонкии ҳаракати маконеи андари ҷисми фурӯтар асарӣаст аз осори нафас . Ва ҳикмати амалии андари ин санъати азим аз асари нафаси куллӣ , гўост бар қӯт бе ниҳояти нафаси андари таҳрик ӯ мари мутаҳаррикоти хешро . Ва пайдост ки нафаси мари ҷисми куллиро бад-ӣни шакли карӣ ки мари ин ҳаракат беосоишро ки ҳаракат астдортаст бар гирифтааст , ба таъйиди ақл шинохтааст то мари ин фурӯдин асари хешро бар ӯ падеди орад ва бинмоед хирадмандро ки қӯт ӯ бениҳоятаст то бидонад ки худованди ҳаракат бениҳоятро қӯт бениҳоятаст ва ба лиззат бениҳоят расад , то эшон мари ин шарифтар қӯти нафасро ки он қӯт илмӣаст , андари тасаввури маъқӯлоти корбнднд ва аз он фурӯи ноистнд то ба савоб бениҳоят барисанд . Ва чу зоҳираст аз ҷнбондни нафаси мари ин ҷисми куллиро бад-ӣни ҳаракат бениҳоят ки ҳаракат астдортаст – ва он хасистар асарӣаст аз осори нафас – ки мари қӯти нафасро ниҳоят нест , зоҳир шудааст мари уқалоро ки шарифтар ҳаракат ӯ ки он ҳаракат илмӣаст , сазовортараст ба бениҳоятӣ . )

(آن گاه گوییم که مر قوت نفس عاقله را نهایت نیست و تصور نفس مر صورت های عقلی را به حفظ محفوظات و ادراک مدرکات متفاوت به تدریج پس یکدیگر و قوت یافتن او از اطلاع بر یک معلوم بر دیگری و نارسیدن او به غایتی اندر آن که نیز چیزی را تصور نتواند کرد یا چیزی را یاد نتواند گرفت یا برتر از آن مر او را ادراکی نباشد، دلیل است بر بی نهایتی قوت عاقله او. و این برتر حرکتی است مر نفس را، چنانکه حرکت مکانی اندر جسم فروتر اثری است از آثار نفس. و حکمت عملی اندر این صنعت عظیم از اثر نفس کلی، گواست بر قوت بی نهایت نفس اندر تحریک او مر متحرکات خویش را. و پیداست که نفس مر جسم کلی را بدین شکل کری که مر این حرکت بی آسایش را که حرکت استدارت است بر گرفته است، به تایید عقل شناخته است تا مر این فرودین اثر خویش را بر او پدید آرد و بنماید خردمند را که قوت او بی نهایت است تا بداند که خداوند حرکت بی نهایت را قوت بی نهایت است و به لذت بی نهایت رسد، تا ایشان مر این شریف تر قوت نفس را که آن قوت علمی است، اندر تصور معقولات کاربندند و از آن فرو نایستند تا به ثواب بی نهایت برسند. و چو ظاهر است از جنباندن نفس مر این جسم کلی را بدین حرکت بی نهایت که حرکت استدارت است – و آن خسیس تر اثری است از آثار نفس – که مر قوت نفس را نهایت نیست، ظاهر شده است مر عقلا را که شریف تر حرکت او که آن حرکت علمی است، سزاوارتر است به بی نهایتی.)

( ва агар ин ҷисми бад-ӣн шакл набӯдӣ ки ҳаст , мари ин ҳаракатро бар нагирифтӣ . Аънӣ ки чу кара ба ҳаракат астдорт биҷунбад , мар ҳар ҷузвиро аз куллият ӯ ҳамон ҳаракат бошад ки ҳамаи ҷузвҳои дигарро бошад ,у мари баъдиро набард аз маконе то воҷиб ояд ки ҳангомӣ ба ниҳоятӣ расад ва аз он ҳаракат фурӯ монад ба бозгаштан аз он ниҳоят ё ба истодан бидон ғоят , на чу ҷисмӣ ки ба ҳаракат устуво ҷунбаду ҷузви пешин ӯ монеъ бошад мари ҷузви пасин ӯро андари ҳаракат ва аз ҷое равад . Ва ончӣ аз ҷое равад , ночораи мари баъдиро бабрад ва бипаймоед ,у ончӣ ӯ мари баъдиро бипаймоед аз ҷое , ночори ҳангомӣ ба ҷое расад ки он ҷои ниҳояти он баъд бошад , он гоҳи ночори боз боядаш гаштану онҷои сукӯн лозим ояд ки он ҳаракат бидон бурӣда шавад , ва пас аз он оғози ҳаракат бозгаштан бошад ва он сукӯн ба миёни ин ду ҳаракат миёнҷӣ бошад то бибоядаш истодан . )

(و اگر این جسم بدین شکل نبودی که هست، مر این حرکت را بر نگرفتی. اعنی که چو کره به حرکت استدارت بجنبد، مر هر جزوی را از کلیت او همان حرکت باشد که همه جزوهای دیگر را باشد، و مر بعدی را نبرد از مکانی تا واجب آید که هنگامی به نهایتی رسد و از آن حرکت فرو ماند به بازگشتن از آن نهایت یا به ایستادن بدان غایت، نه چو جسمی که به حرکت استوا جنبد و جزو پیشین او مانع باشد مر جزو پسین او را اندر حرکت و از جایی رود. و آنچه از جایی رود، ناچاره مر بعدی را ببرد و بپیماید، و آنچه او مر بعدی را بپیماید از جایی، ناچار هنگامی به جایی رسد که آن جای نهایت آن بعد باشد، آن گاه ناچار باز بایدش گشتن و آنجا سکون لازم آید که آن حرکت بدان بریده شود، و پس از آن آغاز حرکت بازگشتن باشد و آن سکون به میان این دو حرکت میانجی باشد تا ببایدش ایستادن.)

( ва чу лиззати мари мутаҳаррикотро ба ҳасби ҳаракати эшон ҳосил ояду ҳамаи қӯтҳои нафас аз фурӯдин – ки он таҳрик ӯст мари ин ҷисмро – то барин – ки он таҳрик илм ӯст андари зоти хеш ва он қӯтӣ бениҳоятаст – андари мардум ҷамъаст , пайдо омад ки лиззати мардум бениҳоятаст . Ва чу дуруст шуд ки лиззати нафаси оқила ки мардуми рост бениҳоятасту лиззати ҳиссӣ бениҳоят нест , пайдо омад ки лиззат бениҳоят ақлӣаст на ҳиссӣ . Ва дигари далел бар онкии лиззати нафаси мардум ақлӣаст , онаст ки мардумро он ҳаракат ки бениҳоятаст ақлӣаст на ҳиссӣ , аз баҳри онкии ҳаракати нафаси андари мутасаввироти илмӣ бениҳоятаст на андари ҳиссӣ . )

(و چو لذت مر متحرکات را به حسب حرکت ایشان حاصل آید و همه قوت های نفس از فرودین – که آن تحریک اوست مر این جسم را – تا برین – که آن تحریک علم اوست اندر ذات خویش و آن قوتی بی نهایت است – اندر مردم جمع است، پیدا آمد که لذت مردم بی نهایت است. و چو درست شد که لذت نفس عاقله که مردم راست بی نهایت است و لذت حسی بی نهایت نیست، پیدا آمد که لذت بی نهایت عقلی است نه حسی. و دیگر دلیل بر آنکه لذت نفس مردم عقلی است، آن است که مردم را آن حرکت که بی نهایت است عقلی است نه حسی، از بهر آنکه حرکت نفس اندر متصورات علمی بی نهایت است نه اندر حسی.)

( ва низ гӯйем ки чу мардуми мари лиззати ҳиссиро ба ҳаракот маконе ёбандааст – чунонкии лиззат аз дӣданӣ ба ҳаракат басарӣ ёбаду лиззат аз шуниданӣ ба ҳаракат самъӣ ёбаду лиззат аз чашеданӣ ба ҳаракати ком ва забон ёбаду лиззат аз бсўднӣ ба ҳаракат ҷасадӣ ёбад , чаҳ мбошртӣ ва чаҳ ҷузи он –у ҷумлагии он ҳаракот ки ӯ бидон мари лиззати ҳиссиро ёбад ҳаракот маконеасту ҳаракати илмии шарифтар аз ин ҳаракатаст , ин ҳол далеласт бар онкии нафас ба ҳаракати илмии ҳамеи лиззат бениҳоят хоҳад ёфтан , ва ёфтан ӯ мари он лиззатро на ба ҳаракат маконе бошад . Ва чу ин ҳол дурустаст , лозим ояд ки ёфтан ӯ мари он лиззатро он гоҳ бошад ки ӯ аз корбстни ҳаракоти маконе боз монад ва аз он фориғ шавад . Ва фурӯи истодани мардум ба вақти тасаввури маъқӯлот аз ҳаракоти маконе ба хомӯш бӯдану андари чизе ба қасди нонгрстну гӯш ба овозии нодоштан то мари он маъқӯлотро тасаввур кунаду фурӯи мондан ӯ аз он тасаввур агар мари ин ҳаракоти маконеро корбндд , ҳама далоиласт бар онкӣ расӣдан ӯ низ ба лиззати ақлӣ сипас аз он хоҳад бӯдан ки ӯ аз ин ҳаракоти маконе ба ҷнбонидни мари ин ҷасадро , фориғ шуда бошад ба марги табиӣ . )

(و نیز گوییم که چو مردم مر لذت حسی را به حرکات مکانی یابنده است – چنانکه لذت از دیدنی به حرکت بصری یابد و لذت از شنودنی به حرکت سمعی یابد و لذت از چشیدنی به حرکت کام و زبان یابد و لذت از بسودنی به حرکت جسدی یابد، چه مباشرتی و چه جز آن – و جملگی آن حرکات که او بدان مر لذت حسی را یابد حرکات مکانی است و حرکت علمی شریف تر از این حرکت است، این حال دلیل است بر آنکه نفس به حرکت علمی همی لذت بی نهایت خواهد یافتن، و یافتن او مر آن لذت را نه به حرکت مکانی باشد. و چو این حال درست است، لازم آید که یافتن او مر آن لذت را آن گاه باشد که او از کاربستن حرکات مکانی باز ماند و از آن فارغ شود. و فرو ایستادن مردم به وقت تصور معقولات از حرکات مکانی به خاموش بودن و اندر چیزی به قصد نانگرستن و گوش به آوازی ناداشتن تا مر آن معقولات را تصور کند و فرو ماندن او از آن تصور اگر مر این حرکات مکانی را کاربندد، همه دلایل است بر آنکه رسیدن او نیز به لذت عقلی سپس از آن خواهد بودن که او از این حرکات مکانی به جنبانیدن مر این جسد را، فارغ شده باشد به مرگ طبیعی.)

фасл

فصل

( гӯйем ки нафаси куллӣ мавҷӯдаст ба зоти хеш ва аз ақли куллӣ фоида пазираст на ба роҳи ин нуфуси ҷузвӣ ки андари ин олами ҳаме ба илм парварда шаванд . Ва вуҷӯди ин маснӯъ бар ҳикмати амалӣ бар ин ҳаракати доими мстдир бе онкии мари нафаси ҷузвиро андари он шарофатаст , бар дурустии ин даъвии гўост . Ва гӯйем ки нафас ба зоти хеши макони лиззату ҷамолу баҳо ва равнақаст . Ва ёфтан ҷавҳари ҷисми мари ин сифотро чу анояти нафаси бадв пайваста шавад – чаҳ андари чизҳои олимӣ ва чаҳ андари аҷсоди мо – бар дурустии ин даъвии гўост . Ва бибояд донистан ки лаззот аз ахўоти ҷамолу баҳо ва равнақаст , чунонкии дарду ранҷ аз ахўоти зиштӣ ва беНизомӣ ва . . .Аст , ва чигуна макон лиззат набошад ҷавҳарӣ ки ҷавҳарии дигар бе ҳеҷ лиззат аз ӯ ба лиззат расад ва чигуна зиндау макон ҳаёт набошад ҷавҳарӣ ки ҷавҳарии дигари нозинда аз ӯ зинда шавад ва чигуна ба лаззот ва савоб нарасад ҷавҳарӣ ки вуҷӯд ӯ бар қабул лаззот бошад ?у далел бар онкии вуҷӯди нафас бар қабул лаззотаст , онаст ки то ба лиззат пайвастааст , ӯ аз ин ҷавҳар бе нури зишту дурушти мурдаи нозебоӣ бемаънӣ ки ҷисмаст ҷудо нашавад . Ва гӯйем ки мари нафаси куллиро феълии шарифтар аз падед овардан мардум нест . Ва сипарӣ шудани анвоъи ҳайвон ба навъи мардуму подшоҳ бӯдани мардум бар ҷумлагии анвоъи ҳайвон ки пазирндаи осори нафас куллӣанд , бар дурустии ин қавли гўост . Ва гӯйем ки нафаси куллӣ назмдиҳандау ҷнбонндаҳу ороиндаҳи ин ҷисм куллӣаст ки оламаст . Ва назм додану ҷнбонидн ва оростани нуфуси ҷузвии мари эҷоди моро , бар дурустии ин даъвии гўост . Ва гӯйем ки чу нафаси ҷузвӣ аз ҷасад ҷудо шавад , ба нафас куллӣ бозгардад . Ва бозгаштани ҷасади ҷузвии мо сипас аз ҷудо шудани нафаси мо аз ӯ бад-ӣни ҷисми куллӣ ки оламаст , бар дурустии ин даъвии гўост . Ва гӯйем ки нафаси куллӣ олимӣ зиндааст ба зоти хеш , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : (у ани ?илдори алохраҳи ?лаии алҳиўони луи конўои иълмўн ) . Ва олами ҷисмӣ безиндагӣ ба зоти хеш , бар дурустии ин даъвии гўост . Ва гӯйем ки қӯту таъйид аз нафаси куллӣ ба нуфуси ҷузвӣ пайвастааст ва он иллати савоби нафас ҷузвӣаст , ҳар чанд ки бештар аз мардумон аз он ғофиланд . Ва пайвастагии қӯти ин ҷисми куллӣ ки оламаст бад-ӣни ҷисми ҷузвӣ ки ҷасади мост то ҳар феълӣу қӯтӣу ҳаракатӣ ки ҳаме кунем , қӯти ҷасади мо бар ин феълу қӯту ҳаракати мо ҳаме аз ин ҷисми куллӣ бояд ба такя кардани бадв ва ба ғизо гирифтану ҷузи он аз ӯ , бар дурустии ин даъвии гўост . Ва гӯйем ки чу нафаси ҷузвӣ ба кул хеш бозгардад , мар ӯро ҳамон дараҷа бошад ки мари кул ӯ рост ва ҳамон феъл кунад ки нафас куллӣ кунад . Ва омадан ҳамон феъл ки мари кули табоиъи рост аз ин аҷзои табоиъ ки андари аҷсоди мост чу ба куллиёт хеш бозгарданд , бар дурустии ин даъвии гўост . Ва гӯйем ки савоби нафаси ҷузвии мар ӯро ба бозгаштан ӯ ҳосил ояд сӯии кули хеш ба мувофиқат , уқоб ӯ мар ӯро ба бозгаштан ӯ ҳосил ояд сӯии кули хеш ба мухолифат . Ва қавии гаштану шодмона шудан чизҳои олимӣ - аз ҳайвоноту ҷузи он - ба мувофиқони хешу заъифи гаштану ранҷа шудан аз он мухолифони хеш , бар дурустии ин даъвии гўост . )

(گوییم که نفس کلی موجود است به ذات خویش و از عقل کلی فایده پذیر است نه به راه این نفوس جزوی که اندر این عالم همی به علم پرورده شوند. و وجود این مصنوع بر حکمت عملی بر این حرکت دایم مستدیر بی آنکه مر نفس جزوی را اندر آن شرافت است، بر درستی این دعوی گواست. و گوییم که نفس به ذات خویش مکان لذت و جمال و بها و رونق است. و یافتن جوهر جسم مر این صفات را چو عنایت نفس بدو پیوسته شود – چه اندر چیزهای عالمی و چه اندر اجساد ما – بر درستی این دعوی گواست. و بباید دانستن که لذات از اخوات جمال و بها و رونق است، چنانکه درد و رنج از اخوات زشتی و بی نظامی و ... است، و چگونه مکان لذت نباشد جوهری که جوهری دیگر بی هیچ لذت از او به لذت رسد و چگونه زنده و مکان حیات نباشد جوهری که جوهری دیگر نازنده از او زنده شود و چگونه به لذات و ثواب نرسد جوهری که وجود او بر قبول لذات باشد؟ و دلیل بر آنکه وجود نفس بر قبول لذات است، آن است که تا به لذت پیوسته است، او از این جوهر بی نور زشت و درشت مرده نازیبای بی معنی که جسم است جدا نشود. و گوییم که مر نفس کلی را فعلی شریف تر از پدید آوردن مردم نیست. و سپری شدن انواع حیوان به نوع مردم و پادشاه بودن مردم بر جملگی انواع حیوان که پذیرنده آثار نفس کلی اند، بر درستی این قول گواست. و گوییم که نفس کلی نظم دهنده و جنباننده و آراینده این جسم کلی است که عالم است. و نظم دادن و جنبانیدن و آراستن نفوس جزوی مر ایجاد ما را، بر درستی این دعوی گواست. و گوییم که چو نفس جزوی از جسد جدا شود، به نفس کلی بازگردد. و بازگشتن جسد جزوی ما سپس از جدا شدن نفس ما از او بدین جسم کلی که عالم است، بر درستی این دعوی گواست. و گوییم که نفس کلی عالمی زنده است به ذات خویش، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (و ان الدار الاخره لهی الحیوان لو کانوا یعلمون). و عالم جسمی بی زندگی به ذات خویش، بر درستی این دعوی گواست. و گوییم که قوت و تایید از نفس کلی به نفوس جزوی پیوسته است و آن علت ثواب نفس جزوی است، هر چند که بیشتر از مردمان از آن غافلند. و پیوستگی قوت این جسم کلی که عالم است بدین جسم جزوی که جسد ماست تا هر فعلی و قوتی و حرکتی که همی کنیم، قوت جسد ما بر این فعل و قوت و حرکت ما همی از این جسم کلی باید به تکیه کردن بدو و به غذا گرفتن و جز آن از او، بر درستی این دعوی گواست. و گوییم که چو نفس جزوی به کل خویش بازگردد، مر او را همان درجه باشد که مر کل او راست و همان فعل کند که نفس کلی کند. و آمدن همان فعل که مر کل طبایع راست از این اجزای طبایع که اندر اجساد ماست چو به کلیات خویش بازگردند، بر درستی این دعوی گواست. و گوییم که ثواب نفس جزوی مر او را به بازگشتن او حاصل آید سوی کل خویش به موافقت، عقاب او مر او را به بازگشتن او حاصل آید سوی کل خویش به مخالفت. و قوی گشتن و شادمانه شدن چیزهای عالمی- از حیوانات و جز آن- به موافقان خویش و ضعیف گشتن و رنجه شدن از آن مخالفان خویش، بر درستی این دعوی گواست.)

( ва гӯйем ки мувофиқати нафаси куллӣ мари нафаси ҷузвиро бидон ҳосил шавад ки одил бошаду некуӣ карданро одат кунад ва бо хуишони пайвандад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд : « ани аллоҳи ёмри болъдлу алоҳсни воитои зии алқрбӣ » . Ва адл аз ӯ он бошад ки марду қӯти илмӣу амалиро андари шинохти тавҳид ки савоб ӯ бидонаст кори бандад ва бар яке аз он ноистд беёр ӯ . Ва некуӣ кардан ӯ он бошад ки бо хештан кунад каз ӯ наздиктар бадв касе нест андари кӯшиш ба расӣдан ба камол ки он мари ҷавҳар ӯ рост ва ӯ пайвастан ӯст ба ақли шариф . Ва пайвастан ӯ бо хуишони раҳмат кардан ӯст бар ҷонварон , бештар аз онкӣ бар набот раҳмат кунад ба фасод нокардан , ва бар мардумон , бештар аз он ки бар ҷонварон раҳмат кунад ба ҳалок нокардану норнҷонидни мари эшонро . Аз баҳри онкии наботи мари мардумро бегонааст чу азоФти мардум ба ҳайвон бошад - аз баҳри онкӣ ба мисли ҳайвони мари мардумро хўишоннд бидонча андар ҳар ду рӯҳ ҳиссӣаст -у наботи мари мардумро бегонааст чу азоФти мардум ба ҳайвон бошад ,у ҳайвон бе сухани мари мардумро бегонааст чу азоФти мардум ба ҷои мардуми дигар ки ои ҳайвон сухан гӯаст бошад . Ва фармони худои таъолии андари оин оят ба никуӣ кардан бо хуишон бар ақаби фармон ба эҳсони мутлақ , далеласт бронкаҳи он эҳсони мутлақ эҳсонӣаст бо зоти хеш ки он бештараст аз эҳсон бо хуишон . Ва мояи ин некуиҳо адласт ки некуиҳо аз ӯ падед ояд . Ва падед омадани зиндагӣу ҷамолу буиу рангу таъму ҷузи он андари табоиъ ба зуҳӯри эътидоли андари аҷзои эшон , бар дурустии ин қавли гўост . )

(و گوییم که موافقت نفس کلی مر نفس جزوی را بدان حاصل شود که عادل باشد و نیکویی کردن را عادت کند و با خویشان پیوندد، چنانکه خدای تعالی همی گوید: « ان الله یامر بالعدل و الاحسن وایتای ذی القربی ». و عدل از او آن باشد که مرد و قوت علمی و عملی را اندر شناخت توحید که ثواب او بدان است کار بندد و بر یکی از آن نایستد بی یار او. و نیکویی کردن او آن باشد که با خویشتن کند کز او نزدیک تر بدو کسی نیست اندر کوشش به رسیدن به کمال که آن مر جوهر او راست و او پیوستن اوست به عقل شریف. و پیوستن او با خویشان رحمت کردن اوست بر جانوران، بیشتر از آنکه بر نبات رحمت کند به فساد ناکردن، و بر مردمان، بیشتر از آن که بر جانوران رحمت کند به هلاک ناکردن و نارنجانیدن مر ایشان را. از بهر آنکه نبات مر مردم را بیگانه است چو اضافت مردم به حیوان باشد- از بهر آنکه به مثل حیوان مر مردم را خویشانند بدانچه اندر هر دو روح حسی است- و نبات مر مردم را بیگانه است چو اضافت مردم به حیوان باشد، و حیوان بی سخن مر مردم را بیگانه است چو اضافت مردم به جای مردم دیگر که آ حیوان سخن گوست باشد. و فرمان خدای تعالی اندر آین آیت به نکویی کردن با خویشان بر عقب فرمان به احسان مطلق، دلیل است برآنکه آن احسان مطلق احسانی است با ذات خویش که آن بیشتر است از احسان با خویشان. و مایه این نیکویی ها عدل است که نیکویی ها از او پدید آید. و پدید آمدن زندگی و جمال و بوی و رنگ و طعم و جز آن اندر طبایع به ظهور اعتدال اندر اجزای ایشان، بر درستی این قول گواست.)

( ва гӯйем ки чу мардуми мари ҳаракоти илмии хешро корбндд ба гирифтани лаззоти тФориқи ҳиссӣ аз дидану шунидан ва чашедану бўиидну бсўдн , он гоҳи лиззатӣ бадв бирасад - пас аз онкии он лиззати бартар аз он ҳамаи лиззат маҳсус бошад - ки то он ғоят бадв нарасида бошад ва он лиззати мар ӯро лиззат маҷомеъатаст , ва ин лиззати бадв ба ҳангоми пайвастани нафас ӯ расад ба ҷасад . Ва ин ҳол далеласт бар онкӣ чу мардуми мари ҳаракати илмии хешро ба тамомии корбндд ба гирифтани лаззоти тФориқ аз тасаввури маъқӯлот , пас аз он ба лиззатӣ бирасад ки он лиззати бартар аз ҳама маъқӯлот бошад ки то он ғояти бадв расида бошад ва он лиззати мар ӯро лиззат савоб бошад . Ва воҷиб ояд ки расӣдан ӯ бад-ӣни ғояти лиззати маъқӯл ба ҳангоми тамомии ҷудо шудани нафас ӯ бошад аз ҷасади баробари он лиззат ки ғояти лаззоти ҳиссӣ буду бадв ба ҳангоми тамомии пайвастани нафас ӯ расед ба ҷасад . Ва чу нафаси мари он ғояти лаззоти маҳсусро ки лиззати мубошират буд ба ҳис ламс ёфт ки он махсӯсаст ба ҷасад ки он фурӯд аз нафасаст , воҷиб ояд ки нафаси мари он ғояти лаззоти маъқӯлро ки савобаст , ба қӯт оқила ёбад ки он махсӯсаст ба ақл ки он бартар аз нафасаст . Он гоҳ гӯйем ки чу ин ғояти лаззоти ҳиссӣ чунонаст ки бар он ҷузи он кас ки мар ӯро биёбад матлаъ нашавад ва ҳеҷ гӯяндае мари онро сифати натавонад кардану шунӯдае мари онро тасаввур накунад аз ҳикоят ва бар андешаи мардуми ноболиғи чигунагии он лиззат нагзарад , пас он сазовортар бошад ки он лиззати маъқӯл ки савоби нафас оқилааст , на гуфтанӣ бошад ва на дӣданӣ ва на бар хотири мардуми гузаштанӣ , ҷуз онкӣ бидон бирасад . Чунонкии расӯл ( с ) андари сифати биҳишти бад-ӣн қавл гуфт : фӣҳо мо лои айни роту лои изни самъату лои хатари алии қалби башар . )

(و گوییم که چو مردم مر حرکات علمی خویش را کاربندد به گرفتن لذات تفاریق حسی از دیدن و شنودن و چشیدن و بوییدن و بسودن، آن گاه لذتی بدو برسد- پس از آنکه آن لذت برتر از آن همه لذت محسوس باشد- که تا آن غایت بدو نرسیده باشد و آن لذت مر او را لذت مجامعت است، و این لذت بدو به هنگام پیوستن نفس او رسد به جسد. و این حال دلیل است بر آنکه چو مردم مر حرکت علمی خویش را به تمامی کاربندد به گرفتن لذات تفاریق از تصور معقولات، پس از آن به لذتی برسد که آن لذت برتر از همه معقولات باشد که تا آن غایت بدو رسیده باشد و آن لذت مر او را لذت ثواب باشد. و واجب آید که رسیدن او بدین غایت لذت معقول به هنگام تمامی جدا شدن نفس او باشد از جسد برابر آن لذت که غایت لذات حسی بود و بدو به هنگام تمامی پیوستن نفس او رسید به جسد. و چو نفس مر آن غایت لذات محسوس را که لذت مباشرت بود به حس لمس یافت که آن مخصوص است به جسد که آن فرود از نفس است، واجب آید که نفس مر آن غایت لذات معقول را که ثواب است، به قوت عاقله یابد که آن مخصوص است به عقل که آن برتر از نفس است. آن گاه گوییم که چو این غایت لذات حسی چنان است که بر آن جز آن کس که مر او را بیابد مطلع نشود و هیچ گوینده ای مر آن را صفت نتواند کردن و شنوده ای مر آن را تصور نکند از حکایت و بر اندیشه مردم نابالغ چگونگی آن لذت نگذرد، پس آن سزاوارتر باشد که آن لذت معقول که ثواب نفس عاقله است، نه گفتنی باشد و نه دیدنی و نه بر خاطر مردم گذشتنی، جز آنکه بدان برسد. چنانکه رسول (ص) اندر صفت بهشت بدین قول گفت: فیها ما لا عین رات و لا اذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر.)

фасл

فصل

( ва гӯйем ки мари нафаси мардумро қӯт наУмияаст ки феъл аз ӯ бидон қӯт бар ғизо падед ояд бидонча мари ғизоро ин қӯти бадали ончӣ ба ҳарорати табиии бгдозд ва берун шавад , андар кашаду фурӯ ба кори барадаш . Ва мар ӯро қӯт ҳосаҳаст ки феъл аз ӯ бад-ӣни қӯт бар ёфтан маҳсусот падед ояд аз дӣданӣу шуниданӣу бўииднӣ ва чашеданӣу бсўднӣ бо бисёре анвоъи он . Ва феъл аз нафаси бад-ӣни ду қӯт бар чизҳои ҷисмӣ падед ояд . Ва мар ӯро низ қӯт нотиқааст ки феъл аз ӯ бад-ӣни қӯт бар ҷисм падед ояд мари маъниро ки андар ӯ бошад ба ҳарфу калимоту овоз то он маънӣ аз ӯ ба шунавандагон расад бад-ӣни ҷисм . Ва чу феъл аз нафаси мардуми бад-ӣни се қӯт бар аҷсом ва ба ёрии аҷсоми ҳаме падед ояду ҷисм ҷавҳарӣаст мутаҳаввили алаҳволу мтбдли алоҷзо , воҷиб ояд ки ба фасоди ҷасади мардуми ин қӯтҳо мари нафасро фосид шавад . )

(و گوییم که مر نفس مردم را قوت نامیه است که فعل از او بدان قوت بر غذا پدید آید بدانچه مر غذا را این قوت بدل آنچه به حرارت طبیعی بگدازد و بیرون شود، اندر کشد و فرو به کار بردش. و مر او را قوت حاسه است که فعل از او بدین قوت بر یافتن محسوسات پدید آید از دیدنی و شنودنی و بوییدنی و چشیدنی و بسودنی با بسیاری انواع آن. و فعل از نفس بدین دو قوت بر چیزهای جسمی پدید آید. و مر او را نیز قوت ناطقه است که فعل از او بدین قوت بر جسم پدید آید مر معنی را که اندر او باشد به حرف و کلمات و آواز تا آن معنی از او به شنوندگان رسد بدین جسم. و چو فعل از نفس مردم بدین سه قوت بر اجسام و به یاری اجسام همی پدید آید و جسم جوهری است متحول الاحوال و متبدل الاجزا، واجب آید که به فساد جسد مردم این قوت ها مر نفس را فاسد شود.)

(у шарифтар қӯтии мари нафасро қӯт оқилааст ки он се қӯти дигар ки мари дигари ҳайвонро бо мардуми андари он ширкатаст , андари ин мураккаб ки мар ӯро ин қӯт чаҳорумаст ва он ҳайкал мардумаст , мари нафаси мардумро қавитар аз онаст ки андар ҳайвонаст ки мари нуфуси онро ин чаҳорум қӯт нест . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки ҳайвонот беақлро аз ёфтан лиззат аз рангҳои бадеъу маконҳои аҷибу шаклҳои ғариб ба қӯти босираи хеш ва аз ёфтан лиззат аз овозҳои манзуми мураттаб ба нағмаҳои мавзун ба тарозуии ақл ва аз ёфтан маъниҳоӣ ки андари овоз пӯшида шавад ба нутқ ба қӯти сомъаҳи хеш , насибӣ нест . Ва ҳам чунин мардумро бидон се қӯти дигар - аз бўиндаҳу чшндаҳу бсоўндаҳ - чизҳо мавҷӯдаст ба ёрии ин қӯти чаҳорум - ки қӯт оқилааст - ки мари ҳайвонотиро ки ин қӯт чаҳорум надоранд , он нест . Пас пайдо омадааст бад-ӣн рӯй ки қӯтҳои ҳиссии мардум бидонча қӯти оқила ба он муҷовир шудааст , шараф гирифтааст бар қӯтҳои нуфуси дигари ҳайвон . )

(و شریف تر قوتی مر نفس را قوت عاقله است که آن سه قوت دیگر که مر دیگر حیوان را با مردم اندر آن شرکت است، اندر این مرکب که مر او را این قوت چهارم است و آن هیکل مردم است، مر نفس مردم را قوی تر از آن است که اندر حیوان است که مر نفوس آن را این چهارم قوت نیست. و دلیل بر درستی این قول آن است که حیوانات بی عقل را از یافتن لذت از رنگ های بدیع و مکان های عجیب و شکل های غریب به قوت باصره خویش و از یافتن لذت از آوازهای منظوم مرتب به نغمه های موزون به ترازوی عقل و از یافتن معنی هایی که اندر آواز پوشیده شود به نطق به قوت سامعه خویش، نصیبی نیست. و هم چنین مردم را بدان سه قوت دیگر- از بوینده و چشنده و بساونده- چیزها موجود است به یاری این قوت چهارم- که قوت عاقله است- که مر حیواناتی را که این قوت چهارم ندارند، آن نیست. پس پیدا آمده است بدین روی که قوت های حسی مردم بدانچه قوت عاقله به آن مجاور شده است، شرف گرفته است بر قوت های نفوس دیگر حیوان.)

(у феъл аз қӯти оқила бар нафаси муҷаррад ӯро падед ояд бе ҳеҷ олатии ҷисмонӣ аз ҳавос ва бечизе аз аҷсом ки нафаси мари феъли хешро бад-ӣни қӯт ба ёрӣ ӯ падеди орад . Ва ин ҳол далеласт бар онкии ин қӯти мари нафасро зотӣаст на олатӣу адавотӣ ,у қӯти зотӣ ба қиёми зоти он чиз ки қӯти мар ӯро бошад қоим бошад , ва мо пеш аз ин дуруст кардем андари ин китоб ки нафас ҷавҳараст - аънӣ ба зоти хеш қоимаст -у эърози латиф ӯ аз илму ҷаҳлу саховату бухлу шуҷоату ҷубну ҷузи он , бар ҷавҳарят ӯ гўост . Пас гӯйем ки қӯти оқилаи нафаси феъл ӯ ба муҷаррад хешаст , ба фасоди ҷасад фосид нест , бал ки ба бақоу қиёми нафаси боқӣ ва қоимаст , бидонча ӯ мари нафасро қӯтӣ зотӣаст . Ва чу ҳол инаст , воҷиб ояд ки сӯратҳои ақлии пас аз ҷудо шудан аз ҷасад – бидонча мутасаввири мари онро ин қӯтаст ки ӯ мари нафасро зотӣаст – бо нафас бимонад бо сӯратҳои ҳиссӣ ки нафас ба миёнҷии ҳавоси мари онро тасаввур карда бошад ба муҷаррадоти он андари ин қӯти хоси хеш . Ва чу ҳол инаст , гӯйем ки он нафас ки ба сӯратҳои ақлӣу ҳиссӣ мусаввир бошад , монанди кул хеш бошад ва бо ӯ ба сӯрат мувофиқ бошад . Ва чу мувофиқи кул хеш бошад , доими андар неъмат бошад аз зоти хеш ки он ҳаргиз аз ӯ давртар нашавад ва он нафас мсоб бошад . Ва чу ҳеҷ қӯтӣ аз қӯтҳои нафас ки ӯ фурӯд аз қӯт оқилааст бесавоб намондааст , маҳол бошад ки ин қӯт ки шарифтар аз дигари қӯтҳост бесавоб бимонад , бал ки чу муддати савоби ончии феъл ӯ бар ҷисмаст ва ба ҷисм мутаноҳӣаст бидонча муддати қиёми ҷисм мутаноҳӣаст андари ин таркиб , воҷиб ояд ки муддати савоби ин қӯт ки феъл ӯ ба зоти зинда ба зот хешаст бениҳоят бошад . Ва ончии зиндагӣ ӯ ба зот хеш бошад абадӣ бошад , ва бениҳоят абадӣ бошад . )

(و فعل از قوت عاقله بر نفس مجرد او را پدید آید بی هیچ آلتی جسمانی از حواس و بی چیزی از اجسام که نفس مر فعل خویش را بدین قوت به یاری او پدید آرد. و این حال دلیل است بر آنکه این قوت مر نفس را ذاتی است نه آلتی و ادواتی، و قوت ذاتی به قیام ذات آن چیز که قوت مر او را باشد قایم باشد، و ما پیش از این درست کردیم اندر این کتاب که نفس جوهر است- اعنی به ذات خویش قایم است- و اعراض لطیف او از علم و جهل و سخاوت و بخل و شجاعت و جبن و جز آن، بر جوهریت او گواست. پس گوییم که قوت عاقله نفس فعل او به مجرد خویش است، به فساد جسد فاسد نیست، بل که به بقا و قیام نفس باقی و قایم است، بدانچه او مر نفس را قوتی ذاتی است. و چو حال این است، واجب آید که صورت های عقلی پس از جدا شدن از جسد – بدانچه متصور مر آن را این قوت است که او مر نفس را ذاتی است – با نفس بماند با صورت های حسی که نفس به میانجی حواس مر آن را تصور کرده باشد به مجردات آن اندر این قوت خاص خویش. و چو حال این است، گوییم که آن نفس که به صورت های عقلی و حسی مصور باشد، مانند کل خویش باشد و با او به صورت موافق باشد. و چو موافق کل خویش باشد، دایم اندر نعمت باشد از ذات خویش که آن هرگز از او دورتر نشود و آن نفس مثاب باشد. و چو هیچ قوتی از قوت های نفس که او فرود از قوت عاقله است بی ثواب نمانده است، محال باشد که این قوت که شریف تر از دیگر قوت هاست بی ثواب بماند، بل که چو مدت ثواب آنچه فعل او بر جسم است و به جسم متناهی است بدانچه مدت قیام جسم متناهی است اندر این ترکیب، واجب آید که مدت ثواب این قوت که فعل او به ذات زنده به ذات خویش است بی نهایت باشد. و آنچه زندگی او به ذات خویش باشد ابدی باشد، و بی نهایت ابدی باشد.)

фасл

فصل

( ва гӯйем ки пеш аз ин ёд кардем андари қавлӣ ки бар фоилу мунфаили гуфтем , ки андари офариниши мардум ба хати худои таъолии тоъат ӯ – субҳона – бар мардум набиштааст , аз баҳри онкӣ бар табоиъи тоъати набот набиштааст ва бар наботу табоиъи тоъати ҳайвон набиштааст ва бар ҳайвону наботу табоиъи мардум набиштааст ,у мусаххар бӯдани табоиъи мар қӯт наУмияро ки андар наботасту мусаххар бӯдани наботи мари қӯти ҳиссиро ки андар ҳайвонасту мусаххар бӯдан ин се ртбти мари қӯти нотиқаро ки андар мардумаст , бар дурустии ин қавл гувоҳон зоҳиранд . Ва чу андари мардуми қӯти оқила мавҷӯдасту мари ин тасхиротро ҳаме бинад ки бар ин Фрўдинон аўФтодаҳаст мари ин бринонро – бо онкии ҳама андар ёфтан тасвиру таркибу ташкилу таҳрик ба як мартабатанду мари хештанро бо он Фрўдинони ҳамеи бад-ӣн рӯй ба як манзалат ёбад – мар ӯро зоҳираст ки ин подшоҳии мар ӯро бар он дигарон на аз зот ӯст , бал ки аз офаридагор ӯсту офаридагор эшонаст . )

(و گوییم که پیش از این یاد کردیم اندر قولی که بر فاعل و منفعل گفتیم، که اندر آفرینش مردم به خط خدای تعالی طاعت او – سبحانه – بر مردم نبشته است، از بهر آنکه بر طبایع طاعت نبات نبشته است و بر نبات و طبایع طاعت حیوان نبشته است و بر حیوان و نبات و طبایع مردم نبشته است، و مسخر بودن طبایع مر قوت نامیه را که اندر نبات است و مسخر بودن نبات مر قوت حسی را که اندر حیوان است و مسخر بودن این سه رتبت مر قوت ناطقه را که اندر مردم است، بر درستی این قول گواهان ظاهرند. و چو اندر مردم قوت عاقله موجود است و مر این تسخیرات را همی بیند که بر این فرودینان اوفتاده است مر این برینان را – با آنکه همه اندر یافتن تصویر و ترکیب و تشکیل و تحریک به یک مرتبت اند و مر خویشتن را با آن فرودینان همی بدین روی به یک منزلت یابد – مر او را ظاهر است که این پادشاهی مر او را بر آن دیگران نه از ذات اوست، بل که از آفریدگار اوست و آفریدگار ایشان است.)

( ва бояд ки бидонад ки тоъати офаридагори олам бар ӯ ки мардумаст аз ин тартиб воҷибаст , ва ин набишта ӣ худоӣаст бар ӯ ба хаттӣ ки он тасхир ӯст – субҳона – мари фурӯи дайнонроу мари мардумроу тамлӣк ва тслит ӯст мари мардумро бар он Фрўдинон то бидонад ки бартар аз ӯ – ки мардумаст – офаридагор ӯст ки мар ӯро ин қӯт додааст ки мари он тартибро бидон бишносад ,у тоъати худоӣ бар ӯ воҷибаст , чунин ки аз хати худои андари тартиби офариниши ҳаме бар хонд . Ва нек омадани мари аҷзои табоиъро аз тоъат ки дошт мар қӯт наУмияро ки бар ӯ подшост , бидонча бо ҳаракоти табиӣ намо ёфтаасту рангу буиу таъму шаклу ҷамолу равнақ ва ртбт ёфт , мардумро далеласт бар онкии ин маъонии мари табоиъро ба манзалат савобасту мар ӯро ки мардумаст аз тоъати офаридагор низ нек хоҳад омадан , чунонкии мари табоиъро азоФридгори хеш нек омад – ки он рӯҳ намоаст – бидон тоъат ки мар ӯро дошт . )

(و باید که بداند که طاعت آفریدگار عالم بر او که مردم است از این ترتیب واجب است، و این نبشته ی خدای است بر او به خطی که آن تسخیر اوست – سبحانه – مر فرو دینان را و مر مردم را و تملیک و تسلیط اوست مر مردم را بر آن فرودینان تا بداند که برتر از او – که مردم است – آفریدگار اوست که مر او را این قوت داده است که مر آن ترتیب را بدان بشناسد، و طاعت خدای بر او واجب است، چنین که از خط خدای اندر ترتیب آفرینش همی بر خواند. و نیک آمدن مر اجزای طبایع را از طاعت که داشت مر قوت نامیه را که بر او پادشاست، بدانچه با حرکات طبیعی نما یافته است و رنگ و بوی و طعم و شکل و جمال و رونق و رتبت یافت، مردم را دلیل است بر آنکه این معانی مر طبایع را به منزلت ثواب است و مر او را که مردم است از طاعت آفریدگار نیز نیک خواهد آمدن، چنانکه مر طبایع را ازآفریدگار خویش نیک آمد – که آن روح نما است – بدان طاعت که مر او را داشت.)

( ва бояд ки бидонад ки фарқи миёни он савоб ки мардум аз офаридагор олам ёбаду миёни савоб ки табоиъ аз рӯҳ намо ёфтааст , бар ҳасби он фарқ ва тафовутаст ки миёни ин ду сонеъаст – аънии сонеъи олам ба куллияту сонеъи набот ки он рӯҳ наУмияаст – ва низ бар ҳасби он фарқ ва тафовутаст ки миёни табоиъ мўонсасту миёни нафаси инсонӣ . Ва чу зоҳираст ки ин маъниҳо мари он аҷзои табоиъро ки мар рӯҳ наУмияро тоъат доштанд ба манзалат савобаст , гӯйем ки ончӣ аз табоиъ аз ин маъонии боз мондаанд бидонча мар рӯҳ наУмияро тоъат надоштанд , бар мисол мъоқбонанд бидонча бар вуҷӯди аввалӣ хеш бимонаданд . Пас воҷиб ояд ки ҳоли андари мсобу мъоқби мардуми ҳам бар ин тартиб бошад . Пас гӯйем мари уқалоро ки мари ин хати мубини худоӣ бар эшон хонем , ки ҳар ки аз мардуми мари худоиро бидон қӯтҳо ки андар ӯ мавзӯаст – ва он амаласту илм – тоъат дорад , аз дараҷаи мардумӣ бартар ояд ва он дараҷаи мар ӯро савоб ӯ бошад – чунонкии дараҷаи наботии мари аҷзои табоиъро савобаст –у бартар аз дараҷаи мардумӣ Фриштгӣаст – чунонкии бартар аз табоиъ наботаст - , ва ҳар ки аз мардуми мари худоиро тоъат надорад , бар ҳоли вуҷӯди аввалӣ хеш бимонад бе ҳеҷ савобӣ – чунонкии аҷзои табоиъ бидонча мари рӯҳи наботиро ҳаме тоъат надорад бар ҳол хеш бимонадааст - . Ба гувоҳӣ оварадем мари офаринишро бар дурустии қавли офаридагори мардум ки ҳаме гуяд мари мъоқбонро , қавла : (у лақади ҷӣтмўнои фардии комаи хлқнкми аввали марау трктми мо хўлнкми вроءи зҳўркм ) . Пас он гуруҳ ки бар ҳоли аввалӣ хеш бимонанд , мъоқбоннд ва он гуруҳ ки ба дараҷа Фриштгӣ расанд , мсобоннд . )

(و باید که بداند که فرق میان آن ثواب که مردم از آفریدگار عالم یابد و میان ثواب که طبایع از روح نما یافته است، بر حسب آن فرق و تفاوت است که میان این دو صانع است – اعنی صانع عالم به کلیت و صانع نبات که آن روح نامیه است – و نیز بر حسب آن فرق و تفاوت است که میان طبایع موانس است و میان نفس انسانی. و چو ظاهر است که این معنی ها مر آن اجزای طبایع را که مر روح نامیه را طاعت داشتند به منزلت ثواب است، گوییم که آنچه از طبایع از این معانی باز مانده اند بدانچه مر روح نامیه را طاعت نداشتند، بر مثال معاقبان اند بدانچه بر وجود اولی خویش بماندند. پس واجب آید که حال اندر مثاب و معاقب مردم هم بر این ترتیب باشد. پس گوییم مر عقلا را که مر این خط مبین خدای بر ایشان خوانیم، که هر که از مردم مر خدای را بدان قوت ها که اندر او موضوع است – و آن عمل است و علم – طاعت دارد، از درجه مردمی برتر آید و آن درجه مر او را ثواب او باشد – چنانکه درجه نباتی مر اجزای طبایع را ثواب است – و برتر از درجه مردمی فریشتگی است – چنانکه برتر از طبایع نبات است - ، و هر که از مردم مر خدای را طاعت ندارد، بر حال وجود اولی خویش بماند بی هیچ ثوابی – چنانکه اجزای طبایع بدانچه مر روح نباتی را همی طاعت ندارد بر حال خویش بمانده است - . به گواهی آوردیم مر آفرینش را بر درستی قول آفریدگار مردم که همی گوید مر معاقبان را، قوله: (و لقد جئتمونا فردی کما خلقنکم اول مره و ترکتم ما خولنکم وراء ظهورکم). پس آن گروه که بر حال اولی خویش بمانند، معاقبانند و آن گروه که به درجه فریشتگی رسند، مثابانند.)

( он гоҳ гӯйем ки андари офариниши ҳеҷ маънӣ ӣӣ аз маънӣ зойеъ нест албата ,у нафаси оқила ки шарифтар маънӣ дорӣаст раво набошад ки зойеъ бошад албата ,у лекини ончӣ аз чизҳо бо оғоз халқаст , ғарази сонеъ аз ӯ ҳосил шудааст бидонча камоли аввал олам бидонаст ,у ончӣ аз чизҳо охир халқаст , ғарази сонеъи андар ӯ пӯшидааст ба сабаби онкии андар ӯ камоли охир оламаст ,у ҳоли олами имрӯзи андари миёни ин ду камоласт . Ва ҳар чаҳ аз маъонии илоҳии латиф тараст , расӣдан бидон душвор тараст . Аммо ончӣ ба оғоз халқаст , онаст ки вуҷӯди табоиъ – бо ин тирагӣу дуруштӣ ва бемаънӣ ӣӣ ки андар ӯст – бар онаст , ки агар мавҷӯдӣ бошад каз ӯ тоъат хоҳад – чунонкӣ рӯҳ намост – ин табоиъи мар ӯро тоъат дорад ва аз он тоъат аз ӯ буиу мазау шаклу ҷузи он савоб ёбад ва аз ҳади мурдагӣ ба ҳаёт намое расад . Пас ҳаме байнем ки чу ин тоъати андари табоиъи мари рӯҳи номиро мавҷӯд буд , ин тоъати хоҳ аз ӯ низ мавҷӯд буд , ва бар акси ин қавл , чу ин тоъати хоҳ ки мар ӯро бар савоб додани мари аҷзои табоиъи мутӣъи хешро ин қудрат буд мавҷӯд буд , ин ҷавоҳир низ ки мар ӯро тоъати тавонистанди доштану мари ин савоби аҷибро аз ӯ бтўонстнд пазируфтан , мавҷӯд буданд . Ва кард он сонеъ аз ин сунъпазир ончӣ кард , ва ёфт ин маснӯъ аз он сонеъ ончӣ ёфт аз анвоъи савоби наводир . )

(آن گاه گوییم که اندر آفرینش هیچ معنی یی از معنی ضایع نیست البته، و نفس عاقله که شریف تر معنی داری است روا نباشد که ضایع باشد البته، و لیکن آنچه از چیزها با آغاز خلق است، غرض صانع از او حاصل شده است بدانچه کمال اول عالم بدان است، و آنچه از چیز ها آخر خلق است، غرض صانع اندر او پوشیده است به سبب آنکه اندر او کمال آخر عالم است، و حال عالم امروز اندر میان این دو کمال است. و هر چه از معانی الهی لطیف تر است، رسیدن بدان دشوار تر است. اما آنچه به آغاز خلق است، آن است که وجود طبایع – با این تیرگی و درشتی و بی معنی یی که اندر اوست – بر آن است، که اگر موجودی باشد کز او طاعت خواهد – چنانکه روح نماست – این طبایع مر او را طاعت دارد و از آن طاعت از او بوی و مزه و شکل و جز آن ثواب یابد و از حد مردگی به حیات نمایی رسد. پس همی بینیم که چو این طاعت اندر طبایع مر روح نامی را موجود بود، این طاعت خواه از او نیز موجود بود، و بر عکس این قول، چو این طاعت خواه که مر او را بر ثواب دادن مر اجزای طبایع مطیع خویش را این قدرت بود موجود بود، این جواهر نیز که مر او را طاعت توانستند داشتن و مر این ثواب عجیب را از او بتوانستند پذیرفتن، موجود بودند. و کرد آن صانع از این صنع پذیر آنچه کرد، و یافت این مصنوع از آن صانع آنچه یافت از انواع ثواب نوادر.)

( ва он гоҳ гӯйем ки ин мавҷӯди дувум ки наботаст низ чунон омад ки агар мавҷӯдии сиўм будӣ ки мари ин мавҷӯди дувумро ба тоъат хеш хондӣу мари ин маъниро ки андар ӯ буд ба дараҷа бартар кашидӣ , ин сонии мари он солисро тоъат доштӣ ва аз ӯ мавҷӯдии се дигар ҳосил омадӣ беҳтар аз ӯ то бо ҳаракати намоеи мар ӯро ҳаракати интиқолӣу хостӣ будӣ . Ва низ ҳаме байнем ки ин тоъат хоҳанда аз наботу расонандаи мар ӯро ба дараҷаи бартар аз он ки ӯ бар он ҳосиласт ҳосил ояд – чунонкии тоъати андари набот ва расӣдани мар ӯро ба дараҷаи бартар аз он ки ӯ бар онаст ҳосиласт – чунонкии тоъати андари наботи мавзӯ буд аз офариниш , пас ин маъниҳо ки андар ҳайвонаст , мари наботро ба манзалат савобаст . Ва ончӣ аз наботи ҳаме аз дараҷа расӣдан ба ҳайвонии бозмонд , мъоқбаст ки ҳам бар он хилқати пешини хеш мондааст , чунонкии пеш аз ин андари он маротиби пешини гуфтем . Ва ҳаме кунад ин сонеъ низ ки ҳайвонаст аз ин сунъпазир хеш ки наботаст , ончӣ ҳаме кунад ва ҳаме диҳад мутӣъи хешро аз савоб , ончӣ ҳаме диҳад . )

(و آن گاه گوییم که این موجود دوم که نبات است نیز چنان آمد که اگر موجودی سیوم بودی که مر این موجود دوم را به طاعت خویش خواندی و مر این معنی را که اندر او بود به درجه برتر کشیدی، این ثانی مر آن ثالث را طاعت داشتی و از او موجودی سه دیگر حاصل آمدی بهتر از او تا با حرکت نمایی مر او را حرکت انتقالی و خواستی بودی. و نیز همی بینیم که این طاعت خواهنده از نبات و رساننده مر او را به درجه برتر از آن که او بر آن حاصل است حاصل آید – چنانکه طاعت اندر نبات و رسیدن مر او را به درجه برتر از آن که او بر آن است حاصل است – چنانکه طاعت اندر نبات موضوع بود از آفرینش، پس این معنی ها که اندر حیوان است، مر نبات را به منزلت ثواب است. و آنچه از نبات همی از درجه رسیدن به حیوانی بازماند، معاقب است که هم بر آن خلقت پیشین خویش مانده است، چنانکه پیش از این اندر آن مراتب پیشین گفتیم. و همی کند این صانع نیز که حیوان است از این صنع پذیر خویش که نبات است، آنچه همی کند و همی دهد مطیع خویش را از ثواب، آنچه همی دهد.)

( он гоҳ гӯйем ки ҳам андари табоиъ ва ҳам андари набот ва ҳам андари ҳайвони маъонӣ бисёр мавзӯаст , чунонкӣ агар мавҷӯдӣ ) низ бошаду мари он мавҷӯдро қӯтӣ бошад ки ӯ бидон қӯт бар ин мавҷӯдот подшоҳ шавад , мари он маъниро аз ин мавҷӯдоти фурӯдин беруни орад . Ва ҳаме байнем ки ин мавҷӯд ки ӯ бар ин Фрўдинон подшоҳаст ҳосиласт ва он мардумаст . Ва он қӯт ки ин мавҷӯди подшоҳӣ бар ин мавҷӯдот фурӯдин бидон ёфтааст , ақласт то берун оварад ончии андари табоиъи мавзӯи илоҳӣ буд аз ҷавоҳири қӣматӣ – ки агар ин мавҷӯд ки мардум аст набӯдӣ , эҷоди мавҷади мари он мавҷӯдотро ба куллияти ботил будӣ – ва гирифт аз наботу ҳайвони ончии андари эшон аз офариниши мавҷӯд буд аз оҳихтни рангҳоу буиҳоу мижаҳо аз наботу сохтани доруҳо мари дафъи бемориҳороу ҷазби манфиатҳо ваз гирифтан ( фавойид ) аз дўоб аз гӯштҳоу пӯстҳоу андомҳои он бо бисёре анвоъи он , ончии китоб ба ёд кардан баъзе аз он дароз шавад . Ва чу ин мавҷӯд ки ӯ бар тасхири ин мавҷӯдоту таҳсили ин маъонӣ аз эшон қодири хост бӯдан , ҳосил буд , ин мавҷӯдот ки андари эшон мари ин мавҷӯди охириро ин фавойид буд , ҳосил буданд бо ин маъниҳо . Ин ҳол далеласт мари хирадмандро бар онкии ин маъниҳоро андари ин мавҷӯдоти фурӯдин аз баҳри ин мавҷӯди барин ниҳода буд ки мардумаст . Ва подшоҳӣ ёфтан мардум аз офариниш бар ин мавҷӯдоти фурӯдин ва даст ёфтан ӯ бар берун овардани ончии андари табоиъи пинҳон буд аз ҷавоҳиру ҷузи он , бар дурустии ин қавл далеласт . Пас гӯйем ки ин ҳамаи маъниҳо ки мардум бар он мусаллат шуд , аз мардум ба савоби хеши расиданд . Аз баҳри онкии ҳамаи мавҷӯдоти олимӣ аҷсомаст ба сӯратҳоу рангҳои рӯҳонии ороста ,у маъниҳои фоила аз хайру шару нафъу зри ҳамаи андари сӯратҳои рӯҳонӣаст ки ҳомили он ҷисмаст ,у мутасаввири он сӯратҳоу шносндаҳи он феъл ки андар онаст мардумаст ,у чизе каз худованд хеш бидон кас расад ки худовандаши мар ӯро аз баҳр ӯ сохта бошад , аз он сазовортар мари он чизҳоро ҷой набошад . Ва чу ин маъниҳо ки андари чизҳои олимии омада буд , ба мардум расед аз роҳи тслити офаридагори мари мардумро бар ин чизҳо , зоҳир шуд ки ин маъниҳо ба ҷумлагӣ ( ба ) сазовортар ҷой расед . Ва мари ин қавлро ҷуз ба ҷаҳлу балоҳат касе мункир нашавад .

(آن گاه گوییم که هم اندر طبایع و هم اندر نبات و هم اندر حیوان معانی بسیار موضوع است، چنانکه اگر موجودی) نیز باشد و مر آن موجود را قوتی باشد که او بدان قوت بر این موجودات پادشاه شود، مر آن معنی را از این موجودات فرودین بیرون آرد. و همی بینیم که این موجود که او بر این فرودینان پادشاه است حاصل است و آن مردم است. و آن قوت که این موجود پادشاهی بر این موجودات فرودین بدان یافته است، عقل است تا بیرون آورد آنچه اندر طبایع موضوع الهی بود از جواهر قیمتی – که اگر این موجود که مردم است نبودی، ایجاد موجد مر آن موجودات را به کلیت باطل بودی – و گرفت از نبات و حیوان آنچه اندر ایشان از آفرینش موجود بود از آهیختن رنگ ها و بوی ها و مژه ها از نبات و ساختن داروها مر دفع بیماری ها را و جذب منفعت ها وز گرفتن (فواید) از دواب از گوشت ها و پوست ها و اندام های آن با بسیاری انواع آن، آنچه کتاب به یاد کردن بعضی از آن دراز شود. و چو این موجود که او بر تسخیر این موجودات و تحصیل این معانی از ایشان قادر خواست بودن، حاصل بود، این موجودات که اندر ایشان مر این موجود آخری را این فواید بود، حاصل بودند با این معنی ها. این حال دلیل است مر خردمند را بر آنکه این معنی ها را اندر این موجودات فرودین از بهر این موجود برین نهاده بود که مردم است. و پادشاهی یافتن مردم از آفرینش بر این موجودات فرودین و دست یافتن او بر بیرون آوردن آنچه اندر طبایع پنهان بود از جواهر و جز آن، بر درستی این قول دلیل است. پس گوییم که این همه معنی ها که مردم بر آن مسلط شد، از مردم به ثواب خویش رسیدند. از بهر آنکه همه موجودات عالمی اجسام است به صورت ها و رنگ های روحانی آراسته، و معنی های فاعله از خیر و شر و نفع و ضر همه اندر صورت های روحانی است که حامل آن جسم است، و متصور آن صورت ها و شناسنده آن فعل که اندر آن است مردم است، و چیزی کز خداوند خویش بدان کس رسد که خداوندش مر او را از بهر او ساخته باشد، از آن سزاوارتر مر آن چیزها را جای نباشد. و چو این معنی ها که اندر چیزهای عالمی آمده بود، به مردم رسید از راه تسلیط آفریدگار مر مردم را بر این چیزها، ظاهر شد که این معنی ها به جملگی (به) سزاوار تر جای رسید. و مر این قول را جز به جهل و بلاهت کسی منکر نشود.

Пас гӯйем ки чу ба далолати ин мавҷӯдот ки ёд кардему подшоҳии эшон бар якдигар , офаридагори олам вадиҳанда ин маротиби мари ин мураттаботро мавҷӯдаст , ва дуруст кардем пеш аз ин вази ин тартиб низ зоҳираст ки тоъат ӯ – субҳона – бар ин мавҷӯд ки бар ҳамаи мавҷӯдот мусаллатаст ва он мардумаст воҷибаст , лозим ояд каз ин мавҷӯди баъзе мар ӯ (ро ) тоъат дорад ва баъзе надорад , чунонкӣ аз табоиъи баъзе мари рӯҳ ( наморо ) тоъат дошт ва баъзе надошту чунонкӣ аз наботи баъзе мари рӯҳи ҳиссиро тоъат дошт ва баъзе надошт вази ҳайвони баъзе ( мари мардумро ) тоъат дошт ва баъзе надошт . Ва воҷиб ояд ки мутӣъ аз мардуми мари сонеъи хешро , ба савоб расаду осӣ ба уқоб расад . Ва ( савоб ) мари мардуми мутӣъро расӣдан ӯ бошад ба дараҷаи матоъи хеш ки он сонеъ ӯсту уқоб ( мар ) мардуми осиро мондан ӯ бошад бар ҳоли вуҷӯди аввалии хеш , ва он хасистар ҳоле бошад мар ӯро чу азоФти он бад-ӣн дараҷа карда шавад ки расӣдан ӯ бидон мумкин буд . Ва гувоҳӣ диҳад моро бар дурустии ин қавл , расӣдани аҷзои табоиъ ки ҳамеи рӯҳи наморо тоъат дорад ба дараҷаи матоъи хеш ва низ расӣдани ончӣ аз наботи мари рӯҳи ҳиссиро тоъат дорад ба дараҷаи матоъи хеш ва низ расӣдани ончӣ аз наботу ҳайвону табоиъ ( мар ) мардумро тоъат дорад ба дараҷаи матоъи хешу мондани ончӣ ӯ бар ин маротиби мари матоъи хешро мутӣъ набошад бар мартабати хешу фурӯмондагии ин мартабат ки ӯ бар он бимонад ба ҷои он мартабат ( ки мар ӯро мумкин буд бидон расӣдан – ва он мартабат ) мсобаст чунонкӣ ёд кардем – 0у лекини тафовут ба миёни он савоб ки мардум аз худоӣ таъолӣ ёбаду миёни он савоб ки набот аз сутур ёбад , ҳамон тафовутаст ки миёни қудрат худоӣасту миёни қудрати сутур , лоҷарами савоби набот аз сутуру савоби аҷзои табоиъ аз набот , савобӣаст ки нутқро бар он қудратасту замонаш мутаноҳӣаст ва низ маҳсусаст ,у савоби мардум аз худои таъолӣ савобӣаст ки нутқро бар он қудрат несту муддаташ мутаноҳӣ нест ва маъқӯласт . Вази ҳукми ақли савоби мардуми чунин лозим ояд ки мо гуфтем , аз баҳри онкӣ чу савоби табоиъ аз наботу савоби набот аз ҳайвон ки фурӯд аз эшон сонеъӣ ва маснӯъӣ нест , гуфтанӣ ( ва ) сипарӣ шавандаасту маҳсус , савоби мардум аз худои таъолӣ ки бартар аз эшон сонеъӣ ва маснӯъӣ нест , чунон бояд бошад ки ба гуфтор андар наёяд ва сипарӣ нашавад ва маъқӯл бошад , чунонкии худоӣ таъолӣ гуфт , қавла : ( ?лаами аҷри ғайри мамнӯн ) . Гувоҳӣ ёфтем аз офариниш бар қавли худои таъолӣ ки ҳаме гуяд , қавла : ( итоФи алайҳими бсҳоФи ман зҳбу акўоб ва фӣҳо мо тштҳиаҳи алонФсу тлзи алоъину антми фӣҳо халдуну тлки алҷнаҳи алтии аўрстмўҳои бмои кантами тъмлўн ) .

پس گوییم که چو به دلالت این موجودات که یاد کردیم و پادشاهی ایشان بر یکدیگر، آفریدگار عالم و دهنده این مراتب مر این مرتبات را موجود است، و درست کردیم پیش از این وز این ترتیب نیز ظاهر است که طاعت او – سبحانه – بر این موجود که بر همه موجودات مسلط است و آن مردم است واجب است، لازم آید کز این موجود بعضی مر او (را) طاعت دارد و بعضی ندارد، چنانکه از طبایع بعضی مر روح (نما را) طاعت داشت و بعضی نداشت و چنانکه از نبات بعضی مر روح حسی را طاعت داشت و بعضی نداشت وز حیوان بعضی (مر مردم را) طاعت داشت و بعضی نداشت. و واجب آید که مطیع از مردم مر صانع خویش را، به ثواب رسد و عاصی به عقاب رسد. و (ثواب) مر مردم مطیع را رسیدن او باشد به درجه مطاع خویش که آن صانع اوست و عقاب (مر) مردم عاصی را ماندن او باشد بر حال وجود اولی خویش، و آن خسیس تر حالی باشد مر او را چو اضافت آن بدین درجه کرده شود که رسیدن او بدان ممکن بود. و گواهی دهد ما را بر درستی این قول، رسیدن اجزای طبایع که همی روح نما را طاعت دارد به درجه مطاع خویش و نیز رسیدن آنچه از نبات مر روح حسی را طاعت دارد به درجه مطاع خویش و نیز رسیدن آنچه از نبات و حیوان و طبایع (مر) مردم را طاعت دارد به درجه مطاع خویش و ماندن آنچه او بر این مراتب مر مطاع خویش را مطیع نباشد بر مرتبت خویش و فروماندگی این مرتبت که او بر آن بماند به جای آن مرتبت (که مر او را ممکن بود بدان رسیدن – و آن مرتبت) مثاب است چنانکه یاد کردیم – 0 و لیکن تفاوت به میان آن ثواب که مردم از خدای تعالی یابد و میان آن ثواب که نبات از ستور یابد، همان تفاوت است که میان قدرت خدای است و میان قدرت ستور، لاجرم ثواب نبات از ستور و ثواب اجزای طبایع از نبات، ثوابی است که نطق را بر آن قدرت است و زمانش متناهی است و نیز محسوس است، و ثواب مردم از خدای تعالی ثوابی است که نطق را بر آن قدرت نیست و مدتش متناهی نیست و معقول است. وز حکم عقل ثواب مردم چنین لازم آید که ما گفتیم، از بهر آنکه چو ثواب طبایع از نبات و ثواب نبات از حیوان که فرود از ایشان صانعی و مصنوعی نیست، گفتنی (و) سپری شونده است و محسوس، ثواب مردم از خدای تعالی که برتر از ایشان صانعی و مصنوعی نیست، چنان باید باشد که به گفتار اندر نیاید و سپری نشود و معقول باشد، چنانکه خدای تعالی گفت، قوله: (لهم اجر غیر ممنون). گواهی یافتیم از آفرینش بر قول خدای تعالی که همی گوید، قوله: (یطاف علیهم بصحاف من ذهب و اکواب و فیها ما تشتهیه الانفس و تلذ الاعین و انتم فیها خلدون و تلک الجنه التی اورثتموها بما کنتم تعملون).

Дуруст кардем ки мари нафаси мардумро қӯт ҳоӣаст ки он ба бақои ҷисм ӯ боқӣаст аз наУмияу ҳиссӣу нотиқа , ва низ қӯтӣаст мар ӯро ки он ба бақои нафас ӯ боқӣаст ва он қӯт оқилааст . Ва нафаси мардуми бад-ӣни қӯтҳо ки саботи он ба саботи ҷисм мардумаст , бар ҳамаи маъниҳои рӯҳонӣ ки андари олами ҷисм омадааст , подшо шудааст . Ва андари ҷумлагии ин мар ӯро фавойидаст аз ҷазби манфиату дафъи музират , чаҳ андари хӯрданиҳо ба ғизо гирифтан ки дигари ҳайвон бо ӯ андари он шарикаст , ва ( чаҳ ) ҳам андари хӯрданиҳо ба гирифтани лаззотӣ аз он ки мари дигари ҳайвонро бо ӯ андари он шарик нест аз ёфтан ӯ мари анвоъи лиззатро аз шириниҳои бисёру туршиҳоу тезиҳоу шуриҳоу ҷузи он ки анвоъ ҳар яке аз он бисёраст ( ва он ба мардум расидааст )у дигари ҳайвонот аз он бенасибанд , ва чаҳ ба ёфтан лаззот аз чизҳои хуши буи бо бисёре анвоъи он , ва чаҳ аз лиззатӣ ки аз шуниданиҳои ба назм ва тартиб ёбад андари алҳону нағамот , ва чаҳ аз лиззатӣ ки аздиднӣ ҳо ёбад аз чизҳои рангину мунаққаш – чаҳ табиӣ ва чаҳ сниъӣ – ваз дидани сӯратҳои некӯи хилқат ванигорҳое ки бидон шодмона шавад вази он ба шодӣ лиззат ёбад вази лиззат ки аз амлок ёбад ба тавонгарӣ аз зару симу дигари ҷавоҳири вази ҷумлагии амлок аз зёъу ъқору ҳайвону наботу ҷузи он ки мари дигари ҳайвонро бо ӯ андари он ширкат нест . Ва чу хирадманди андари ин қавли муҷмал ки мо гуфтем бингарад , ба чашм басират бинад ки сонеъи олами мардумро бад-ӣни ҳавоси ҷисмонӣ ки мар ӯро додаасту мари онро андари он бад-ӣни олати ақлӣ ки он қӯт оқила аст мӯед кардааст , бар ҷумлагии он ки андари офариниш падед овардааст подшо кардааст . Ва мардум ба навъи хеш бар подшоҳии зоҳири сонеъи олами подшост агар ба шахс нест , аз баҳри онкии замин бо он ки андар ӯст малик мардумаст – чаҳ биёбон ва чаҳ дарё ва чаҳ кӯҳу ончии андар ( онаст – 0 ) ва чу таъсии аҷрому афлоки андари замини падед ояндааст аз чизҳои манофе ва бар афлок аз он ҷузи аҷроми оташи пари зарар чизе нест , ин ҳол далеласт бар онкии афлоку аҷром бар мисол Асияеаст ки ғаллаи он мардумаст ,у Асия сипас ғаллаи ҷузи санги хушки дурушт бемаънӣ чизе набошад . Пас пайдо кардем ки мардум бар ҳар чаҳ андари офариниши маънӣ ва фоидааст подшост ва ӯ андари замини нойиби сонеъ оламаст ва ин ҳоли мар ӯро аз сонеъ ӯст , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( аллоҳи алзии схри лаками албҳри лтҷрии алФлки фӣаи бомраҳу лтбтғўои ман фазлау лълкми тшкрўну схри лаками мо фии алсмўт ва мо фии аларз ҷмиъо манеҳ ани фии злки лояти лқўми итФкрўн ) . Ва агар ба шарҳи аФзоли илоҳӣ машғӯл шавем ки он бар мардум мФозаст – аз тоъати ҷавҳари оташ бо қӯт ӯу ноёФтгӣ ӯ андари замини ҷузи мардуми мар ӯро бар тасхири оҳан бо салобат ӯ то чандини ҳазор ҳоҷатҳои азими мар ӯро бад-ӣни ду ҷавҳари саъби раво шудааст вази тасхири ҳайвони боркашу давандау парандау дарандаи мар ӯро то бидон ин малики азими мар ( ӯро ) ҳосил шудааст – китоб ба шарҳи он дароз шавад . Пас гӯйем ки мардумро ба навъи андари замини маҳал худоӣаст бидонча бар ҷумлагии малики зоҳири худои подшост .

درست کردیم که مر نفس مردم را قوت هایی است که آن به بقای جسم او باقی است از نامیه و حسی و ناطقه، و نیز قوتی است مر او را که آن به بقای نفس او باقی است و آن قوت عاقله است. و نفس مردم بدین قوت ها که ثبات آن به ثبات جسم مردم است، بر همه معنی های روحانی که اندر عالم جسم آمده است، پادشا شده است. و اندر جملگی این مر او را فواید است از جذب منفعت و دفع مضرت، چه اندر خوردنی ها به غذا گرفتن که دیگر حیوان با او اندر آن شریک است، و (چه) هم اندر خوردنی ها به گرفتن لذاتی از آن که مر دیگر حیوان را با او اندر آن شریک نیست از یافتن او مر انواع لذت را از شیرینی های بسیار و ترشی ها و تیزی ها و شوری ها و جز آن که انواع هر یکی از آن بسیار است (و آن به مردم رسیده است) و دیگر حیوانات از آن بی نصیب اند، و چه به یافتن لذات از چیزهای خوش بوی با بسیاری انواع آن، و چه از لذتی که از شنودنی های به نظم و ترتیب یابد اندر الحان و نغمات، و چه از لذتی که ازدیدنی ها یابد از چیزهای رنگین و منقش – چه طبیعی و چه صنیعی – وز دیدن صورت های نیکو خلقت و نگارهایی که بدان شادمانه شود وز آن به شادی لذت یابد وز لذت که از املاک یابد به توانگری از زر و سیم و دیگر جواهر وز جملگی املاک از ضیاع و عقار و حیوان و نبات و جز آن که مر دیگر حیوان را با او اندر آن شرکت نیست. و چو خردمند اندر این قول مجمل که ما گفتیم بنگرد، به چشم بصیرت بیند که صانع عالم مردم را بدین حواس جسمانی که مر او را داده است و مر آن را اندر آن بدین آلت عقلی که آن قوت عاقله است موید کرده است، بر جملگی آن که اندر آفرینش پدید آورده است پادشا کرده است. و مردم به نوع خویش بر پادشاهی ظاهر صانع عالم پادشاست اگر به شخص نیست، از بهر آنکه زمین با آن که اندر اوست ملک مردم است – چه بیابان و چه دریا و چه کوه و آنچه اندر (آن است – 0) و چو تاثیر اجرام و افلاک اندر زمین پدید آینده است از چیزهای منافع و بر افلاک از آن جز اجرام آتش پر ضرر چیزی نیست، این حال دلیل است بر آنکه افلاک و اجرام بر مثال آسیایی است که غله آن مردم است، و آسیا سپس غله جز سنگ خشک درشت بی معنی چیزی نباشد. پس پیدا کردیم که مردم بر هر چه اندر آفرینش معنی و فایده است پادشاست و او اندر زمین نایب صانع عالم است و این حال مر او را از صانع اوست، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (الله الذی سخر لکم البحر لتجری الفلک فیه بامره و لتبتغوا من فضله و لعلکم تشکرون و سخر لکم ما فی السموت و ما فی الارض جمیعا منه ان فی ذلک لایت لقوم یتفکرون). و اگر به شرح افضال الهی مشغول شویم که آن بر مردم مفاض است – از طاعت جوهر آتش با قوت او و نایافتگی او اندر زمین جز مردم مر او را بر تسخیر آهن با صلابت او تا چندین هزار حاجت های عظیم مر او را بدین دو جوهر صعب روا شده است وز تسخیر حیوان بارکش و دونده و پرنده و درنده مر او را تا بدان این ملک عظیم مر (او را) حاصل شده است – کتاب به شرح آن دراز شود. پس گوییم که مردم را به نوع اندر زمین محل خدای است بدانچه بر جملگی ملک ظاهر خدای پادشاست.

Ва подшои гардонӣдани худои мари мардумро бар малики зоҳири хеш бе онкии мар ӯро пеш аз ин тоъатӣ дошта буд , далеласт бар онкии мар ӯро ҳаме бар малик ( ботин ) хеш подшо хоҳад кардан агар мар ӯро тоъат дорад ба корбстни ду қӯти амалӣу илмии хеш . Ва чу малики худои таъолии ончӣ зоҳираст инаст ки ба ҳавоси зоҳир мардум ёфта шудаасту ончӣ ба ҳавоси зоҳир мардум ёфтааст , худои таъолии мар ӯро бар он подшо кардааст – чунонкии шарҳи он гуфтем - , бимонад аз малики худои таъолӣ ки ба мардум нарасидааст ончӣ ботинаст – аънии маъқӯлот – 0 ва чу андар мардум ёбанда Эй ҳаст ки ( мар ӯро ) андари малики зоҳири худоӣ насибӣ нест ва он ақласт , бал ( ки ) ақли мар ӯро аз ин малик боздорандаасту мари инро ба наздик ӯ хоркунанда ва ҳқиргрдонндаҳаст , ин ҳол далеласт бар онкии мардум ( бад-ӣн ) ёбанда ботини мари малики ботини худоиро ҳаме хоҳад ёфтан пас аз онкӣ аз ин зоҳири пардохта ( бошад . ) ва ин ёбанда ботин ӯ ӣнҷо қавӣ гашта бошад ба ғизои илмӣ – он илмӣ ки аз пеш ӯ омада бошад бад-ӣни манзил ки ин оламаст – то ба қӯтӣ каз он ғизо ёбад , мари он неъматҳоро ки бидон олам аст битавонад ёфтан . Ва гувоҳӣ дод моро бар дурустии ин қавл , қавӣ шудан ( ҳавос ) зоҳири мардуми андари шиками модари мари кӯдакро – пеш аз онкии андари ин олам маҳсус ояд – ба ғизоӣ каз ин олами пеш ӯ бидон манзилгоҳ боз шавад , то чу ӣнҷо ояд бидон қӯт каз он ғизои ӣнҷоеи бадв расида бошад мари ин маҳсусотро битавонад ёфтан . Ва чу ҳавоси зоҳири мардум ки мар ӯро лиззат ҳиссӣ бидон ёфтанӣ буд зойеъ нашуд ва мардум бидон бар малики зоҳири худои муставлеи гашт , раво набошад ки ин ёбанда ки ақласту лаззот ақлӣ бидон мардумро ёфтанӣаст зойеъ шавад ва мардум бидон бар ботини малики худоӣ чу мар ӯро тоъат дорад муставле нашавад . Ва пеш аз ин худ ба ҳуҷҷати ақлӣ – ҳам андари ин қавл ва ҳам пеш аз ин қавл – тоъати худоӣ бар мардум лозим кардаем ва акнӯн баён кардем ки ёфтан ӯ мари лиззати ақлиро бидон тоъат мутаъаллиқаст . Ва ақл ки мар ӯро қӯт бениҳоятаст андари мо , моро гўост бар онкии моро ёбандае бо қӯт бениҳоят ёфтанӣ бениҳоятаст . Ва ҳосил аз он ёфтанҳо моро шодӣаст ба анвоъи он , ва ин бартар неъматӣаст мари нафасро , аз бҳронкаҳи бозгашти ҳамаи лаззот ба шодӣаст ки ӯ мари ақлро сифатӣ ҷавҳарӣаст . Ва шод шудани нафаси мо аз донистани ончӣ бар мо пӯшида бошад ба қӯт ва лиззат ёфтан аз он шодӣ , бар дурустии ин қавл ки гуфтем : лиззати шодӣ (аст , ) далеласт .

و پادشا گردانیدن خدای مر مردم را بر ملک ظاهر خویش بی آنکه مر او را پیش از این طاعتی داشته بود، دلیل است بر آنکه مر او را همی بر ملک (باطن) خویش پادشا خواهد کردن اگر مر او را طاعت دارد به کاربستن دو قوت عملی و علمی خویش. و چو ملک خدای تعالی آنچه ظاهر است این است که به حواس ظاهر مردم یافته شده است و آنچه به حواس ظاهر مردم یافته است، خدای تعالی مر او را بر آن پادشا کرده است – چنانکه شرح آن گفتیم - ، بماند از ملک خدای تعالی که به مردم نرسیده است آنچه باطن است – اعنی معقولات – 0 و چو اندر مردم یابنده ای هست که (مر او را) اندر ملک ظاهر خدای نصیبی نیست و آن عقل است، بل (که) عقل مر او را از این ملک بازدارنده است و مر این را به نزدیک او خوارکننده و حقیرگرداننده است، این حال دلیل است بر آنکه مردم (بدین) یابنده باطن مر ملک باطن خدای را همی خواهد یافتن پس از آنکه از این ظاهر پرداخته (باشد.) و این یابنده باطن او اینجا قوی گشته باشد به غذای علمی – آن علمی که از پیش او آمده باشد بدین منزل که این عالم است – تا به قوتی کز آن غذا یابد، مر آن نعمت ها را که بدان عالم است بتواند یافتن. و گواهی داد ما را بر درستی این قول، قوی شدن (حواس) ظاهر مردم اندر شکم مادر مر کودک را – پیش از آنکه اندر این عالم محسوس آید – به غذایی کز این عالم پیش او بدان منزلگاه باز شود، تا چو اینجا آید بدان قوت کز آن غذای اینجایی بدو رسیده باشد مر این محسوسات را بتواند یافتن. و چو حواس ظاهر مردم که مر او را لذت حسی بدان یافتنی بود ضایع نشد و مردم بدان بر ملک ظاهر خدای مستولی گشت، روا نباشد که این یابنده که عقل است و لذات عقلی بدان مردم را یافتنی است ضایع شود و مردم بدان بر باطن ملک خدای چو مر او را طاعت دارد مستولی نشود. و پیش از این خود به حجت عقلی – هم اندر این قول و هم پیش از این قول – طاعت خدای بر مردم لازم کرده ایم و اکنون بیان کردیم که یافتن او مر لذت عقلی را بدان طاعت متعلق است. و عقل که مر او را قوت بی نهایت است اندر ما، ما را گواست بر آنکه ما را یابنده ای با قوت بی نهایت یافتنی بی نهایت است. و حاصل از آن یافتن ها ما را شادی است به انواع آن، و این برتر نعمتی است مر نفس را، از بهرآنکه بازگشت همه لذات به شادی است که او مر عقل را صفتی جوهری است.و شاد شدن نفس ما از دانستن آنچه بر ما پوشیده باشد به قوت و لذت یافتن از آن شادی، بر درستی این قول که گفتیم: لذت شادی (است،) دلیل است.

Ва агар касеро гумон уфтад ки бад-ӣни қавли чунон ҳаме гуфта шавад ки мардуми ҳаме худоӣ хоҳад гаштан , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : мо ба ҳуҷҷати ақлӣу бурҳони мантиқӣ ба далоили зоҳиру ботин дуруст кардем ки лозимаст ки мардум ба қӯти оқилаи хеш – пас аз онкии тоъати сонеъ хеш дошта бошад ба ду қӯти амалӣу илмии хеш – бар малики ботини сонеъи хеш подшо хоҳад шудан . Айби он кас ки мари бурҳони ақлиро ба чунин сухан мункир шавад , аз он ояд ки мари илоҳятро нашносад ва бар мартабати ҷавҳари нафаси воқиф нашуда бошад . Ва агар касе мубдиъро мубдиъи гумони барад , хато аз ӯ омада бошад .

و اگر کسی را گمان افتد که بدین قول چنان همی گفته شود که مردم همی خدای خواهد گشتن، جواب ما مر او را آن است که گوییم: ما به حجت عقلی و برهان منطقی به دلایل ظاهر و باطن درست کردیم که لازم است که مردم به قوت عاقله خویش – پس از آنکه طاعت صانع خویش داشته باشد به دو قوت عملی و علمی خویش – بر ملک باطن صانع خویش پادشا خواهد شدن. عیب آن کس که مر برهان عقلی را به چنین سخن منکر شود، از آن آید که مر الهیت را نشناسد و بر مرتبت جوهر نفس واقف نشده باشد. و اگر کسی مبدع را مبدع گمان برد، خطا از او آمده باشد.

Он гоҳ гӯйем ки ин олам бар мисол манзилӣасту умри мардум бар мисол роҳӣасту мардумро гузари андари ин роҳ бар ин манзиласт то ба ҳазрати сонеъ олам расад ,у сонеъи олам бар ин сунъи пари ҳикмати мар ӯро ҳаме ба ҳазрат хеш хонду неъматҳоро ки он ба ҳазрат ӯст , бад-ӣни манзили пеши мардуми боз фиристодааст . Ва чу ҷавҳари мардумро ки он нафас латифаст , бо ин ҷавҳари тираи касиф ки ҷисмаст , ҷуфт кардааст то андар ӯ шоиста шавад мари ҳазрат ӯро чу мар ӯро ба мтобъти расӯлон ӯ тоъат дорад , мари он неъматҳои латифро низ ки ба ҳазрат ӯст , бад-ӣни ҷавҳари тира андар сириштааст то бо мардуми мҷонс шудаасту мардуми мари онро ҳаме натавонад ёфтан андари ин ҷавҳари хасис ,у мар ӯро ақл мумайиз додааст то аз ин неъматҳои омехта бо ин ҷавҳари тираи касиф , бар олимӣ ки неъматҳои он муҷаррад ва латифаст далел гирад ва бакӯшад то ба тоъат ( мари худованди неъматро , шоистаи неъмати латифу азалӣ ӯ шавад . Ва чу мардуми мари хештанро бесобқтӣ ки мар ӯро бӯдааст аз тоъати сонеъи хеш , бар чандини неъмат подшоҳӣ ёбад , бояд ки бидонад ки агар мари сонеъи хешро тоъат дорад , неъматӣ ёбад ки мар ӯро ҳаргиз завол набошад . )

آن گاه گوییم که این عالم بر مثال منزلی است و عمر مردم بر مثال راهی است و مردم را گذر اندر این راه بر این منزل است تا به حضرت صانع عالم رسد، و صانع عالم بر این صنع پر حکمت مر او را همی به حضرت خویش خواند و نعمت ها را که آن به حضرت اوست، بدین منزل پیش مردم باز فرستاده است. و چو جوهر مردم را که آن نفس لطیف است، با این جوهر تیره کثیف که جسم است، جفت کرده است تا اندر او شایسته شود مر حضرت او را چو مر او را به متابعت رسولان او طاعت دارد، مر آن نعمت های لطیف را نیز که به حضرت اوست، بدین جوهر تیره اندر سرشته است تا با مردم مجانس شده است و مردم مر آن را همی نتواند یافتن اندر این جوهر خسیس، و مر او را عقل ممیز داده است تا از این نعمت های آمیخته با این جوهر تیره کثیف، بر عالمی که نعمت های آن مجرد و لطیف است دلیل گیرد و بکوشد تا به طاعت (مر خداوند نعمت را، شایسته نعمت لطیف و ازلی او شود. و چو مردم مر خویشتن را بی سابقتی که مر او را بوده است از طاعت صانع خویش، بر چندین نعمت پادشاهی یابد، باید که بداند که اگر مر صانع خویش را طاعت دارد، نعمتی یابد که مر او را هرگز زوال نباشد.)

( ва гӯйем ки ин маъниҳо ки андари ҷисм ояндааст аз рангу буиу мазау ҷузи он , ҳама ҷавоҳираст на эъроз , чунонкии баъзе аз фалосифа гуфтанд . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки феъл аз ғизо ва доруҳоу ҷузи он бад-ӣни латофатҳо ҳаме ояд ки андар онаст аз мазау буиу ҷузи он , на аз он хок ки мари онро баргирифтааст , ва чу он маъниҳо аз он хок ҷудо шавад , аз он хок феълӣ наёяд . Ва чу раво нест ки аз арз феъл ояд – аз баҳри онкӣ ӯ ба зоти хеш қоим нест ба қавли зуъафои фалосифа ,у ончӣ ӯ ба зоти хеш қоим набошад раво набошад каз ӯ феълӣ ояд - , дуруст шуд ки мари ин маъниҳо андари чизҳои маъданӣу наботӣу ҳайвонӣ ҷавоҳираст , ва чу ҷавоҳираст , андари ин олам ояндааст . Ва аз ин олам дар боз кардаанд ба дафъот бисёр , ночораи мари ин ҷавоҳирро олимӣ дигараст ва он олам латифаст ки нафаси мардумро бозгашт бадваст . )

(و گوییم که این معنی ها که اندر جسم آینده است از رنگ و بوی و مزه و جز آن، همه جواهر است نه اعراض، چنانکه بعضی از فلاسفه گفتند. و دلیل بر درستی این قول آن است که فعل از غذا و داروها و جز آن بدین لطافت ها همی آید که اندر آن است از مزه و بوی و جز آن، نه از آن خاک که مر آن را برگرفته است، و چو آن معنی ها از آن خاک جدا شود، از آن خاک فعلی نیاید. و چو روا نیست که از عرض فعل آید – از بهر آنکه او به ذات خویش قایم نیست به قول ضعفای فلاسفه، و آنچه او به ذات خویش قایم نباشد روا نباشد کز او فعلی آید - ، درست شد که مر این معنی ها اندر چیزهای معدنی و نباتی و حیوانی جواهر است، و چو جواهر است، اندر این عالم آینده است. و از این عالم در باز کرده اند به دفعات بسیار، ناچاره مر این جواهر را عالمی دیگر است و آن عالم لطیف است که نفس مردم را بازگشت بدوست.)

( ва агар касе гуяд : раво бошад ки андари ин олами чизҳои лиззат диҳанда бошаду мардуми мари онро наёфта бошад , ва чу чунин бошад мардум бар малики зоҳири худоӣ подшо набошад , ва хоҳад то бад-ӣни ҳуҷҷат рад кунад қавли моро ки гуфтем : мардум бар малики зоҳири худоӣ подшоҳ хоҳад шудан , ва бар он аз подшоҳии мардум бар малики зоҳири худоӣ далел оварадем , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : ин қавл чунонаст ки касе гуяд : лиззатдиҳанда Эй ҳаст ки ҳаргиз касе аз ӯ лиззат наёфтааст , ва ин қавлӣ маҳол бошад , чунонкӣ касе гуяд : ҷанбнда Эй ҳаст ки ҳаргиз наҷунбидааст . Ва раво набошад ки андари олам чизе бошад ки вуҷӯд ӯ аз баҳри айн хеш бошад на аз баҳри чизеи дигар , ки он сифати мубдиъ ҳақаст ки исботи ҳақи мар ӯ росту бас . Ва бурҳон бар дурустии ин қавл онаст ки ончӣ аз ӯ чизеи дигар падед ояд , он чизи падеди омада далел бошад бар онкии вуҷӯди ончӣ ӯ аз он падед омад на аз баҳри айн хеш бошад , чунин ки чу аз олами маволед падед омад ки охири он мардум буд , маволеди моро гувоҳӣ дод ки вуҷӯди олам на аз баҳри он буд то ба зот хеш ҳаст бошад , бал ки аз баҳри он буд то мардум аз он падед ояд . Ва чу ҳол инаст , ҳар чаҳ андар ӯст , вуҷӯди он аз баҳр онаст то манфиатӣ аз он бад-ӣни мавҷӯд ки олам аз баҳри он мавҷӯд шуда аст бирасад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( ҳўи алзии халқи лаками мо фии аларзи ҷмиъо ) . Ва ин сухан низ ҳам чунон бошад ки гуяд : ҷузи маҳсусу маъқӯли мари худоиро ҷавоҳир бисёраст , ва ин суханӣ бебурҳон ва маҳол бошад . Ва чу мо дуруст кардем ки мардуми андари ин олам ба ҳавоси зоҳири хеш ба навъ бар ҷумлагии маҳсусоти подшо шудаасту мар ӯро ёбандае дигараст каз ин подшоҳӣ насибӣ наёфтаасту андари ин роғиб несту ҷузи ин ду навъи чиз – каз ӯ яке маҳсусу дигар маъқӯласт – мавҷӯдӣ несту мардуми мари ин неъматҳои зоҳири малики худоиро ба навъи куллӣ бетоъатӣ ва собқтӣ ёфтааст , ин ҳоли ҳамеи лозими орад ки мардуми мари неъматҳои ботини малики худоиро ба зоти хеш – на ба навъ – пас аз онкии мар ӯро тоъат дорад , биёбад . Ва ин бурҳонӣ зоҳираст . )

(و اگر کسی گوید: روا باشد که اندر این عالم چیزهای لذت دهنده باشد و مردم مر آن را نیافته باشد، و چو چنین باشد مردم بر ملک ظاهر خدای پادشا نباشد، و خواهد تا بدین حجت رد کند قول ما را که گفتیم: مردم بر ملک ظاهر خدای پادشاه خواهد شدن، و بر آن از پادشاهی مردم بر ملک ظاهر خدای دلیل آوردیم، جواب ما مر او را آن است که گوییم: این قول چنان است که کسی گوید: لذت دهنده ای هست که هرگز کسی از او لذت نیافته است، و این قولی محال باشد، چنانکه کسی گوید: جنبنده ای هست که هرگز نجنبیده است. و روا نباشد که اندر عالم چیزی باشد که وجود او از بهر عین خویش باشد نه از بهر چیزی دیگر، که آن صفت مبدع حق است که اثبات حق مر او راست و بس. و برهان بر درستی این قول آن است که آنچه از او چیزی دیگر پدید آید، آن چیز پدید آمده دلیل باشد بر آنکه وجود آنچه او از آن پدید آمد نه از بهر عین خویش باشد، چنین که چو از عالم موالید پدید آمد که آخر آن مردم بود، موالید ما را گواهی داد که وجود عالم نه از بهر آن بود تا به ذات خویش هست باشد، بل که از بهر آن بود تا مردم از آن پدید آید. و چو حال این است، هر چه اندر اوست، وجود آن از بهر آن است تا منفعتی از آن بدین موجود که عالم از بهر آن موجود شده است برسد، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (هو الذی خلق لکم ما فی الارض جمیعا). و این سخن نیز هم چنان باشد که گوید: جز محسوس و معقول مر خدای را جواهر بسیار است، و این سخنی بی برهان و محال باشد. و چو ما درست کردیم که مردم اندر این عالم به حواس ظاهر خویش به نوع بر جملگی محسوسات پادشا شده است و مر او را یابنده ای دیگر است کز این پادشاهی نصیبی نیافته است و اندر این راغب نیست و جز این دو نوع چیز – کز او یکی محسوس و دیگر معقول است – موجودی نیست و مردم مر این نعمت های ظاهر ملک خدای را به نوع کلی بی طاعتی و سابقتی یافته است، این حال همی لازم آرد که مردم مر نعمت های باطن ملک خدای را به ذات خویش – نه به نوع – پس از آنکه مر او را طاعت دارد، بیابد. و این برهانی ظاهر است.)

( он гоҳ гӯйем ки фавойид аз олами алавӣ ба олам суфло омад ва он латоиф буд . Ва нахусти латифӣ ки биёмад рӯҳи намо буд ки баъзе аз табоиъ ба пазируфтани мари онро , аз ҷамод ҷудо шуду ороишӣ ва ҷамолӣ ёфт ки он мари табоиъро набӯд . Пас гуфтем ки ин маънии ороиндаҳи мари табоиъро андари абъоз ӯ , аз ҷой дигар омаду мари он ҷойро олами латифи гуфтем ки маъдани сӯратҳост . Пас аз он дигари навъи латофатии андари олам падед омад ба зуҳӯри ҳайвон , ва он рӯҳи ҳиссӣ буд ки баъзе аз набот ба пазируфтан он аз дигари абъози хеш мумайиз шуду ороиш ва ҷамолӣ ёфт ки он мари наботро набӯд , аз ҳаракати интиқолӣу ҳавоси зоҳиру дигари чизҳо ки навъ ҳайвон бидон махсӯсаст . Ва пас аз он дигари навъи латофатии андари олам падед омад ба зуҳӯри мардум , ва он рӯҳи нотиқа буд ки ба ақл мӯедаст ва ин ҳайвон ки ин рӯҳ ёфт , аз дигари анвоъ ҷудо шуду ороишӣ ва ҷамолӣ ёфт ҷисмӣ ки он мари дигари ҳайвонро набӯд , аз ҳаракоту нутқу санъату қомати росту ҷузи он . Ва низ аз он пас чизе падед наомад андари олам . Пас донистем ки олами ҷисм ба навъи мардум тамом шуд , ва пайдо омад ки ғарази сонеъи ҳаким аз ин сунъи азими он буд то ин навъ ки охири мавҷӯдот ҳиссӣаст падед ояд . Ва мар ҳар якеро аз ин анвоъи маволеди феълӣ буд хос аз сонеъи олам ки чу мари он феълро корбаст , он ҷамолу зинату ороиши ҷисмии мар ӯро ба манзалати савоби он феъл буд ки бикрад . )

(آن گاه گوییم که فواید از عالم علوی به عالم سفلی آمد و آن لطایف بود. و نخست لطیفی که بیامد روح نما بود که بعضی از طبایع به پذیرفتن مر آن را، از جماد جدا شد و آرایشی و جمالی یافت که آن مر طبایع را نبود. پس گفتیم که این معنی آراینده مر طبایع را اندر ابعاض او، از جای دیگر آمد و مر آن جای را عالم لطیف گفتیم که معدن صورت هاست. پس از آن دیگر نوع لطافتی اندر عالم پدید آمد به ظهور حیوان، و آن روح حسی بود که بعضی از نبات به پذیرفتن آن از دیگر ابعاض خویش ممیز شد و آرایش و جمالی یافت که آن مر نبات را نبود، از حرکت انتقالی و حواس ظاهر و دیگر چیزها که نوع حیوان بدان مخصوص است. و پس از آن دیگر نوع لطافتی اندر عالم پدید آمد به ظهور مردم، و آن روح ناطقه بود که به عقل موید است و این حیوان که این روح یافت، از دیگر انواع جدا شد و آرایشی و جمالی یافت جسمی که آن مر دیگر حیوان را نبود، از حرکات و نطق و صنعت و قامت راست و جز آن. و نیز از آن پس چیزی پدید نیامد اندر عالم. پس دانستیم که عالم جسم به نوع مردم تمام شد، و پیدا آمد که غرض صانع حکیم از این صنع عظیم آن بود تا این نوع که آخر موجودات حسی است پدید آید. و مر هر یکی را از این انواع موالید فعلی بود خاص از صانع عالم که چو مر آن فعل را کاربست، آن جمال و زینت و آرایش جسمی مر او را به منزلت ثواب آن فعل بود که بکرد.)

(у чунонкӣ бидонча ин навъ аз маволеди олам падед омад ва низ дигар навъе падед наомад , мари хирадмандро зоҳир шуд ки ғарази сонеъ аз офариниши ин олами зуҳӯри ин навъи ҳайвон буд ки мардумаст , низ чу зойиши олами пайвастаи гашт ва ин даври доим бар нхост , мрхрдмндро зоҳир шуд каз ин навъи ончии ғарази ғорз аз бозгрдонидни ашхос ба зойиш онаст , ҳануз падед наёмадааст . Ва пайваста бӯдани зойиши пас аз инқитоъи зуҳӯри навъ , далеласт бар онкии ғарази сонеъ аз олами ҳаме ба зойиш хоҳад ҳосил омадан на ба зуҳӯри навъ , ва ба зойиши ҷузи шахс ҳосил наёяд . Пас дуруст шуд бад-ӣни шарҳ ки ғарази сонеъи олами андари падед омадан шахсеаст аз ашхоси мардум ки ӯ худованди савоби навъ хешаст , чунонкии мардуми худованди савоб маволедаст ба навъи хеш . Ва агар ғараз аз ин навъ ки мардумаст ҳосил шуда будӣ , аз зуҳӯри ашхоси инқитоъ насл бархестӣ , чунонкӣ чу ғараз аз зуҳӯри маволед ба зуҳӯри навъи мардум буд , ба зуҳӯри мардуми зуҳӯри анвоъ ҳайвон бархест , аънӣ низ навъе дигар падед наомад . )

(و چنانکه بدانچه این نوع از موالید عالم پدید آمد و نیز دیگر نوعی پدید نیامد، مر خردمند را ظاهر شد که غرض صانع از آفرینش این عالم ظهور این نوع حیوان بود که مردم است، نیز چو زایش عالم پیوسته گشت و این دور دایم بر نخاست، مرخردمند را ظاهر شد کز این نوع آنچه غرض غارض از بازگردانیدن اشخاص به زایش آن است، هنوز پدید نیامده است. و پیوسته بودن زایش پس از انقطاع ظهور نوع، دلیل است بر آنکه غرض صانع از عالم همی به زایش خواهد حاصل آمدن نه به ظهور نوع، و به زایش جز شخص حاصل نیاید. پس درست شد بدین شرح که غرض صانع عالم اندر پدید آمدن شخصی است از اشخاص مردم که او خداوند ثواب نوع خویش است، چنانکه مردم خداوند ثواب موالید است به نوع خویش. و اگر غرض از این نوع که مردم است حاصل شده بودی، از ظهور اشخاص انقطاع نسل برخاستی، چنانکه چو غرض از ظهور موالید به ظهور نوع مردم بود، به ظهور مردم ظهور انواع حیوان برخاست، اعنی نیز نوعی دیگر پدید نیامد.)

( ва чу ҳол инаст , андари баёни як дараҷа бартар ойем ва гӯйем ки воҷиб ояд ки навъи мардум низ ба се мартабат бошад , чунонкии анвоъи маволед ба се мартабат буд аз наботу ҳайвону мардум . Ва навъи мардум ки ӯ самарат оламаст олам сағираст , чунонкии ин олами мардум кабӣраст , ва ин вазъи асмо ба миёни ҳукамо маърӯфаст . Пас воҷиб ояд каз мардуми шахсе аз ашхос ба фазилатӣ аз фазойили илоҳӣ махсӯс шавад ки бидон фазилати он шахс аз дигари ашхоси мардум бартар ояд ба манзалат ва бар эшон солор шавад ва ба миёнҷӣ ӯ дигари ашхос аз он фазилати илоҳӣ ки бадв расида бошад баҳра ёбад , чунонкӣ аз ҷумлаи олами ҷисмии баҳраҳои ӯ ба фоидае аз фавойиди олами алавӣ махсӯс шуд ва он фоида рӯҳ наУмия буд ки андар ҷисм омад ва бидон фоидаи он ҷузви ҷисм аз аҷзои олам бартар омад ба шараф ва бар эшон солори гашт ва он наботаст каз табоиъи шариф тараст ва бар ӯ ҳаме солорӣ кунад ба гардонӣдани ҳол ӯ бар ҳасби тоқати хеш ки ёфтааст аз олами алавӣу дигари аҷзои табоиъ ба миёнҷии ани аҷзо ки мари ин рӯҳро ба оғоз будаш бпзирФтнд , аз он латофату фавойид баҳра ёфтанд ва ҳаме ёбанд . Пас гӯйем ки он шахс каз ашхоси мардум ба фазилатии илоҳӣ ихтисос ёбанд . Эмом бошад мари халқро , ва он аз ин олами сухани гӯй , ки мардумаст – ба манзалат набот бошад аз олами бузурги ҷисмӣ , ва он фазилати мар ӯро рӯҳӣ бошад илоҳии таъйидӣ ки дигари мардумон аз он рӯҳ бенасиб монанди . Ва ин мард бар мисол дарахтӣ бошад ки бор ӯ ҳикмат бошад ва ҳарчанд ки ин кас ба замин бошад , таъйиди осмонии бадв пайваста бошад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( ?илами тркиФи зарби аллоҳи Маслан калимаи тайибаи кшҷраҳи тайибаи аслҳо собит ва фаръҳо фии алсмоءи тӯтии аклҳои кули ҳайни бозни рабҳоу изрби аллоҳи аломсоли ллноси лълҳми итзкрўн ) . Пас хирадманд онаст ки мари ин оятро тааммул кунаду мари ин суханро ба ҳақ башнавад ва тадбир кунад то мари ин дарахтро бишносад ва аз мива ӯ бихӯрад ки ҳар ки аз мардуми бад-ӣни дарахт пайваста шавад , аз он рӯҳ баҳра ёбад , ҳам чунонкӣ ҳар ҷузвӣ ки аз табоиъ ба дарахти зоҳир ки ӯро рӯҳ намост пайваста шавад , аз рӯҳи намо баҳра ёбад . Ва гӯйем ки баҳоу ҷамоли ин дарахт ки андари олами навъи мардум падед ояд , нафсонӣ бошад на ҷисмонӣ , аз баҳри онкии олам ӯ зиндау сухан гӯйаст ки мардумаст , чунонкии баҳоу ҷамолу наботи зоҳир ҷисмонӣаст на нафсонӣ , аз баҳри онкии олами набот мӯотаст , на зиндааст ва на сухани гӯй . Ва ҳар ки аз ин дарахт давр шавад ва аз рӯҳ ӯ фоида наҷуед , мари он зиндагиро наёбад , ҳам чунонкӣ ҳар чаҳ аз табоиъ ба дарахти зоҳири нпиўндд , рӯҳи наморо наёбад . Тоўили қавли худои таъолӣ инаст андари ин оят ки ҳаме гуяд андари ҳадиси иброҳӣм ( ъ ) , қавла : (у ази абтлии абрҳими рабаи бклмти Фотмҳни қоли ании ҷоълки ллноси амомои қол ва ман зритии қоли лоиноли аҳдии алзлмин ) . Ва саботи ин наботи андари олами киин воҷибаст ба зойиш , бар мисоли саботи наботи зоҳири андари олами маин . )

(و چو حال این است، اندر بیان یک درجه برتر آییم و گوییم که واجب آید که نوع مردم نیز به سه مرتبت باشد، چنانکه انواع موالید به سه مرتبت بود از نبات و حیوان و مردم. و نوع مردم که او ثمرت عالم است عالم صغیر است، چنانکه این عالم مردم کبیر است، و این وضع اسما به میان حکما معروف است. پس واجب آید کز مردم شخصی از اشخاص به فضیلتی از فضایل الهی مخصوص شود که بدان فضیلت آن شخص از دیگر اشخاص مردم برتر آید به منزلت و بر ایشان سالار شود و به میانجی او دیگر اشخاص از آن فضیلت الهی که بدو رسیده باشد بهره یابد، چنانکه از جمله عالم جسمی بهره های او به فایده ای از فواید عالم علوی مخصوص شد و آن فایده روح نامیه بود که اندر جسم آمد و بدان فایده آن جزو جسم از اجزای عالم برتر آمد به شرف و بر ایشان سالار گشت و آن نبات است کز طبایع شریف تر است و بر او همی سالاری کند به گردانیدن حال او بر حسب طاقت خویش که یافته است از عالم علوی و دیگر اجزای طبایع به میانجی ان اجزا که مر این روح را به آغاز بودش بپذیرفتند، از آن لطافت و فواید بهره یافتند و همی یابند. پس گوییم که آن شخص کز اشخاص مردم به فضیلتی الهی اختصاص یابند. امام باشد مر خلق را، و آن از این عالم سخن گوی، که مردم است – به منزلت نبات باشد از عالم بزرگ جسمی، و آن فضیلت مر او را روحی باشد الهی تاییدی که دیگر مردمان از آن روح بی نصیب مانند. و این مرد بر مثال درختی باشد که بار او حکمت باشد و هرچند که این کس به زمین باشد، تایید آسمانی بدو پیوسته باشد، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (الم ترکیف ضرب الله مثلا کلمه طیبه کشجره طیبه اصلها ثابت و فرعها فی السماء توتی اکلها کل حین باذن ربها و یضرب الله الامثال للناس لعلهم یتذکرون). پس خردمند آن است که مر این آیت را تامل کند و مر این سخن را به حق بشنود و تدبیر کند تا مر این درخت را بشناسد و از میوه او بخورد که هر که از مردم بدین درخت پیوسته شود، از آن روح بهره یابد، هم چنانکه هر جزوی که از طبایع به درخت ظاهر که او را روح نماست پیوسته شود، از روح نما بهره یابد. و گوییم که بها و جمال این درخت که اندر عالم نوع مردم پدید آید، نفسانی باشد نه جسمانی، از بهر آنکه عالم او زنده و سخن گوی است که مردم است، چنانکه بها و جمال و نبات ظاهر جسمانی است نه نفسانی، از بهر آنکه عالم نبات موات است، نه زنده است و نه سخن گوی. و هر که از این درخت دور شود و از روح او فایده نجوید، مر آن زندگی را نیابد، هم چنانکه هر چه از طبایع به درخت ظاهر نپیوندد، روح نما را نیابد. تاویل قول خدای تعالی این است اندر این آیت که همی گوید اندر حدیث ابراهیم (ع) ،قوله: (و اذ ابتلی ابرهیم ربه بکلمت فاتمهن قال انی جاعلک للناس اماما قال و من ذریتی قال لاینال عهدی الظلمین). و ثبات این نبات اندر عالم کهین واجب است به زایش، بر مثال ثبات نبات ظاهر اندر عالم مهین.)

( ва пас аз ан воҷиб ояд ки шахсеи дигар низ ба фазилатӣ махсӯс шавад аз фазойили илоҳӣ , бартар аз он фазилат ки он шахс нахустин бидон махсӯс шуда бошад , ки ӯ аз олами навъи мардум ба манзалат набот бошад аз олами ҷисм . Ва он фазилати мар ӯро аз таъйиди илоҳӣ , низ рӯҳӣ бошад ки ӯ бидон зинда бошад – зиндагӣ ӣӣ ки он на мари ашхосро бошад – ки гуфтем ки ӯ ба манзалат набот бошад аз олами мардум , ва на мари дигари мардумро бошад ки эшон ба манзалат табоиъ бошанд аз олами хирад . Ва ҳар ки аз олами мардуми бад-ӣни ҳайвон ки мар ӯро ин рӯҳ илоҳӣ бошад пайваста шавад , рӯҳи ҳиссиро бибояд . Ва воҷиб ояд ки мардуми бад-ӣни шахс ки мар ӯро андари олами мардуми манзалат ҳайвонӣ бошад , ҷуз ба наботӣ пайваста нашаванд ки бидон шахс ки мар ӯро манзалати наботӣ буд пайваста бошад , ҳам чунонкӣ ҳар чаҳ аз табоиъ ба набот пайваста нашавад , ба ҳайвонӣ нарасад . Аз он буд ки ҳар пайғомбарӣ каз пас пайғомбарӣ биёмад . Нахусти мар ӯро иқрор фармуд кардан бидон пайғомбари пешин , он гоҳи мар ӯро бпзирФт . Ва ин мисоли андари офариниш набиштааст ба хати илоҳӣ ,у мари ин ҳайвонро худои таъолӣ ба гов мисол задааст андари китоби хеш ки ободонии олам ба кишоварзӣ андараст ва гуфт ки мари гӯшти он говро ба кушта барзананд то зинда шавад ки худои мурдагонро чунин зинда кунад ва чунин мари шуморо нишонаҳои хеш бинмоед магар шумо бидонед , бад-ӣни оят , қавла : ( Фқлнои азрбўаҳи ббъзҳои кзлки иҳии аллоҳи аламутӣу ирикми ءоитаҳи лълкми тъқлўн ) . Ва ин навъи ҳайвон лозим ояд ки ба саботи олами мардум собит бошад ба зойиши нафсонӣ , чунонкии навъи ҳайвон ба саботи олами ҷисм собитаст ба зойиши ҷисмонӣ . )

(و پس از ان واجب آید که شخصی دیگر نیز به فضیلتی مخصوص شود از فضایل الهی، برتر از آن فضیلت که آن شخص نخستین بدان مخصوص شده باشد، که او از عالم نوع مردم به منزلت نبات باشد از عالم جسم. و آن فضیلت مر او را از تایید الهی، نیز روحی باشد که او بدان زنده باشد – زندگی یی که آن نه مر اشخاص را باشد – که گفتیم که او به منزلت نبات باشد از عالم مردم، و نه مر دیگر مردم را باشد که ایشان به منزلت طبایع باشند از عالم خرد. و هر که از عالم مردم بدین حیوان که مر او را این روح الهی باشد پیوسته شود، روح حسی را بباید. و واجب آید که مردم بدین شخص که مر او را اندر عالم مردم منزلت حیوانی باشد، جز به نباتی پیوسته نشوند که بدان شخص که مر او را منزلت نباتی بود پیوسته باشد، هم چنانکه هر چه از طبایع به نبات پیوسته نشود، به حیوانی نرسد. از آن بود که هر پیغامبری کز پس پیغامبری بیامد. نخست مر او را اقرار فرمود کردن بدان پیغامبر پیشین، آن گاه مر او را بپذیرفت. و این مثال اندر آفرینش نبشته است به خط الهی، و مر این حیوان را خدای تعالی به گاو مثال زده است اندر کتاب خویش که آبادانی عالم به کشاورزی اندر است و گفت که مر گوشت آن گاو را به کشته برزنند تا زنده شود که خدای مردگان را چنین زنده کند و چنین مر شما را نشانه های خویش بنماید مگر شما بدانید، بدین آیت، قوله: (فقلنا اضربوه ببعضها کذلک یحی الله الموتی و یریکم ءایته لعلکم تعقلون). و این نوع حیوان لازم آید که به ثبات عالم مردم ثابت باشد به زایش نفسانی، چنانکه نوع حیوان به ثبات عالم جسم ثابت است به زایش جسمانی.)

( ва пас аз он воҷиб ояд ба гувоҳии офариниш ки шахсе дигар бошад аз мардум ки ба фазилатӣ махсӯс шавад аз фазойили илоҳӣ , бартар аз ин ҳар ду фазилат ки пеш аз ин гуфтем , ва ин шахси сиўм аз ҷумлагии олами мардум ба манзалат мардум бошад аз олами ҷисм . Ва ин шахс ба манзалат мардум бошад аз олами навъи мардум , чунонкии мардуми навъ сиўмаст аз маволеди олами ҷисм . Пас ин шахси нотиқ ба ҳақиқат бошад , аз баҳри онкӣ нотиқ бошад аз олами нотиқ ки ани навъ мардумаст . Ва ӯ бар олами сухани гӯйӣ подшо шавад ба шахси хеш , чунонкии мардум бар олами ҷисми подшо шудааст ба навъи хеш . Ва мари ин як танро андари ҷумлагии мардуми манзалат худоӣ бошад ба ҳақ , ва гуфта ӯ гуфта худоӣ бошад , ва карда ӯ карда худоӣ бошад . Ва офариниш бар дурустии ин даъвии гўост , аз баҳри онкӣ чу аз олами ҷисми сиўми зинда – ки он мардумаст – бар олами ҷисми подшост ва бар ин олами маҳал худоӣ ёфтааст бидонча мар ӯро ба малики хеш гирифтааст бад-ӣни фазилат каз олам алавӣ бидон пайвастааст – ва он фазилати мар ӯро рӯҳ нотиқааст –у дигари ҷонварон ки фурӯд аз ӯйанд мар ӯро гардан додаанд , лозим ояд каз олами сухани гӯй – ки он мардумаст – он сиўми шахс ки ӯ нотиқ бошад аз олами нотиқ , подшоҳи ду олам бошад ба зоти хеш . Аз баҳри онкии подшост бар олимӣ ки он олам бар олами ҷисми подшост ,у подшоҳи ду олам худоӣаст : яке олами латифу дигари олами касиф ,у олами латиф мардумасту олами касифи олам ҷисмаст ,у пайғомбар ки мар ӯро маҳал худоӣаст , подшоҳи ду оламаст . Набинӣ ки тасарруфи пайғомбарони андари мардуми ҳамон тасарруфаст ки мардумро андар оламаст аз фурӯхтан ва харидану бахшӣдану ҷузи он ? ва он фазилати илоҳӣ ки бад-ӣни сиўм шахс расад , низ рӯҳӣ бошад шарифтар аз он арвоҳ ба ҷумлагӣу номи он рӯҳи рӯҳ аломинаст ки худованд ӯ бар ин ду олами амин худовандасту халқи мар ӯро ба шарафи он рӯҳ гардан додааст , чунонкии дигари ҷонварон ки рӯҳ нотиқа надоранд , мари худованди рӯҳи нотиқаро ки мардумаст гардан додаанд . Ва ин ҳоли андари мардум аз пайғомбарони худои таъолӣ ки эшон нотиқон ба ҳақанд зоҳираст , аз баҳри онкии сухану фармони эшон андари олами хиради сухани гӯй – ки он мардумаст – сухану фармон худоӣаст , чунонкии худоӣ таъолӣ гуфт расӯлро ( с ) ки бигӯӣ мардумонро ки ман пайғомбар худоем сӯии шумо ҳамаи мардумон , бад-ӣни оят , қавла : ( қул ё аиҳо анноси ании расӯли аллоҳи аликми ҷмиъо ) , яъне ту бигӯӣ ки гуфтори ту гуфтор манаст ,у дигар ҷой гуфт андари дурустии онкии фармони расӯли фармон худоӣаст , бад-ӣни оят : ( ва мо аткм алрасул Фхзўаҳ ва мо нҳкми анҳу Фонтўо ) ,у дигар ҷой гуфт : ҳар ки мари расӯлро тоъат дорад мари худоиро тоъат дошта бошад , бад-ӣни оят , қавла : ( ман итъ алрасул Фқди атоъи аллоҳ ) .

(و پس از آن واجب آید به گواهی آفرینش که شخصی دیگر باشد از مردم که به فضیلتی مخصوص شود از فضایل الهی، برتر از این هر دو فضیلت که پیش از این گفتیم، و این شخص سیوم از جملگی عالم مردم به منزلت مردم باشد از عالم جسم. و این شخص به منزلت مردم باشد از عالم نوع مردم، چنانکه مردم نوع سیوم است از موالید عالم جسم. پس این شخص ناطق به حقیقت باشد، از بهر آنکه ناطق باشد از عالم ناطق که ان نوع مردم است. و او بر عالم سخن گویی پادشا شود به شخص خویش، چنانکه مردم بر عالم جسم پادشا شده است به نوع خویش. و مر این یک تن را اندر جملگی مردم منزلت خدای باشد به حق، و گفته او گفته خدای باشد، و کرده او کرده خدای باشد. و آفرینش بر درستی این دعوی گواست، از بهر آنکه چو از عالم جسم سیوم زنده – که آن مردم است – بر عالم جسم پادشاست و بر این عالم محل خدای یافته است بدانچه مر او را به ملک خویش گرفته است بدین فضیلت کز عالم علوی بدان پیوسته است – و آن فضیلت مر او را روح ناطقه است – و دیگر جانوران که فرود از اویند مر او را گردن داده اند، لازم آید کز عالم سخن گوی – که آن مردم است – آن سیوم شخص که او ناطق باشد از عالم ناطق، پادشاه دو عالم باشد به ذات خویش. از بهر آنکه پادشاست بر عالمی که آن عالم بر عالم جسم پادشاست، و پادشاه دو عالم خدای است: یکی عالم لطیف و دیگر عالم کثیف، و عالم لطیف مردم است و عالم کثیف عالم جسم است، و پیغامبر که مر او را محل خدای است، پادشاه دو عالم است. نبینی که تصرف پیغامبران اندر مردم همان تصرف است که مردم را اندر عالم است از فروختن و خریدن و بخشیدن و جز آن؟ و آن فضیلت الهی که بدین سیوم شخص رسد، نیز روحی باشد شریف تر از آن ارواح به جملگی و نام آن روح روح الامین است که خداوند او بر این دو عالم امین خداوند است و خلق مر او را به شرف آن روح گردن داده است، چنانکه دیگر جانوران که روح ناطقه ندارند، مر خداوند روح ناطقه را که مردم است گردن داده اند. و این حال اندر مردم از پیغامبران خدای تعالی که ایشان ناطقان به حق اند ظاهر است، از بهر آنکه سخن و فرمان ایشان اندر عالم خرد سخن گوی – که آن مردم است – سخن و فرمان خدای است، چنانکه خدای تعالی گفت رسول را (ص) که بگوی مردمان را که من پیغامبر خدایم سوی شما همه مردمان، بدین آیت، قوله: (قل یا ایها الناس انی رسول الله الیکم جمیعا)، یعنی تو بگوی که گفتار تو گفتار من است، و دیگر جای گفت اندر درستی آنکه فرمان رسول فرمان خدای است، بدین آیت: (و ما اتکم الرسول فخذوه و ما نهکم عنه فانتوا) ، و دیگر جای گفت: هر که مر رسول را طاعت دارد مر خدای را طاعت داشته باشد، بدین آیت، قوله: (من یطع الرسول فقد اطاع الله).

( пас гӯйем ки расӯли худоӣ аз олами мардум , ба манзалат мардум бошад аз олами ҷисм ,у мар ӯро рӯҳӣ бошад таъйидии илмӣ ки ҳар ки аз мардуми мар ӯро тоъат дорад , аз он рӯҳ баҳра ёбад ва бидон зинда шавад ва он зиндагии мар ӯро ба ҳидоятӣ бошад ки биёбад сӯии ғарази худоӣ аз офариниши оламу мардум . Ва далел бар дурустии ин қавл ки гуфтем : ончии расӯл аз худоӣ бидон махсӯсаст рӯҳаст , қавл худоӣаст ки ҳаме гуяд , қавла : (у кзлки аўҳинои алики рўҳои ман амрнои мо канти тдрии мо алктбу лои алоимну локини ҷълнаҳ нуро наҳудо ба ман ншоءи ман ъбодноу анки лтҳдии илои срти мустақӣм ) . Ва офариниши гўост бар онкии ин қавл офаридагораст , аз баҳри онкии набот бар табоиъи подшоҳӣ ба рӯҳ намо ёфтаасту ҳайвон бар наботи подшоҳӣ ба рӯҳ ҳиссӣ ёфтаасту мардум бар наботу ҳайвону табоиъи подшоҳӣ ба рӯҳ нотиқа ёфтааст , ва чу ин тартиби андари офариниш зоҳираст , лозим ояд ки он кас ки бар мардум подшоҳӣ ёбад – чунонкии пайғомбарон ( ъ ) ёфтанд – ба рӯҳ илоҳӣ ёбад ки он рӯҳ бо рӯҳи нотиқау рӯҳи ҳиссӣу рӯҳи номии мар ӯро бошад , чунонкии мардуми подшоҳӣ бар наботу ҳайвону табоиъ ба рӯҳӣ ёфтааст ки он рӯҳ бо рӯҳи ҳиссӣу рӯҳи номии мар ӯро буд ,у андари навъ мардум нест ки мари ин тартибро бе таълими илоҳии бидонад албата . Ва аммо далел бар онкии мардумони бад-ӣни рӯҳи илоҳӣ ки он шахси пайғомбар ( ъ )аст зинда шаванд чу мар ӯро тоъат доранд , қавл худоӣаст ки ҳаме гуяд , қавла : ( ёиҳои аллазӣнаи ءомнўои астҷибўои ллаҳу ллрсўли азои дъокми лмои иҳиикм ) . Ва чу тоъати ҳайвони мардумро тасхир илоҳӣаст то ҳаме натавонанд ки аз тоъати мардум берун оянд , пайдо омадааст ки шахси пайғомбар аз олами навъи мардум ба маҳали навъ мардумаст аз ҷумлагии олами ҷисм . Ва агар касе гуяд : аз мардумон бисёранд ки мари пайғомбаронро тоъат надоштаанд , гӯйем ки аз наботу ҳайвон низ бисёраст ки мардум бидон нарасидааст ,у лекини он ҷонварон каз мардумон гурехтаанд ва он наботҳо ки ба ҷой ҳои давранд аз масканҳои мардум , маъзул мондаанд ва мхзўл гашта , ва ҳар гурехтаи маъзул ва мақҳур бошад на қоҳир , аз баҳри онкӣ гурехтану маъзулии эшон аҷз ва заъфасту оҷиз мутӣъ бошаду қоҳири матоъ , ва бидонча нахчир ба кӯҳ бар гурехтааст , қӯту қудрату тслити мардум аз ӯ брнхост ва на дарахтӣ низ ки бузург шудааст то мардуми онро натавонист шикастан аз малики мардуми берун шудааст . Пас он мардумон ки ту ҳамеи гумони барӣ ки эшон мутӣъ пайғомбарон нестанд , чу аз муқовимат кардан бо атбоъ пайғомбарон оҷизанд , эшон мутӣъанд , ва на ҳар ки намоз ҳаме накунад ӯро қӯт пайғомбаронаст ва бидон бар эшон меҳтарӣ ронад , чунонкӣ ҳар чанд ки гӯсфанди ҳаме бор накушуд ё гови ҳаме кишоварзӣ накунад , зери тоъат мардумаст ҳам чу уштури боркашу гови кишоварз ки ҳукми мардум бар он равонаст , пас ҳам чунин ҳукми пайғомбарон бар нмознокнону мудаббирони халқ равонаст ва эшон низ мутӣъанд . Пас собит кардем аз тартиби офариниши мари имоматроу васоятроу набувватро , ва баён кардем ки мари пайғомбаронро ( ъ ) додааст ва ба забони эшон сухан гуфтааст ва ба дасти эшон мари душманони хешро аз халқ бикуштааст ва ба хушнӯдии эшон аз халқи хушнӯд шудааст ва ба хашми эшон бар халқи хашм гирифтааст худоӣ . Беш аз ин чаҳ бошад мари мардумро ?у бад-ӣни маънӣ ҳаме гуяд худои таъолӣ , қавла : (у ҳўи алзии фии алсмоءи илоҳу фии аларзи илоҳу ҳўи алҳкими алълим ) . Баёни ончии андари даъвати ҳодии имомони ҳақ ( ъ ) мари расӯлро ( с ) нотиқ гуфтанду аҳли даъват бар он бирафтанду ҳаҷатони андари кутуби хеши мар ӯро ( ъ ) нотиқ ёд карданд , бе онкии маънӣ он надонистанд , ёд кардем андари ин қавл . Пас ҳам чунон ки андари олами ҷисми нахуст наботаст ва он гуҳ ҳайвонаст ва он гуҳ мардумасту ҷисми мардуми нахусти наботӣ падед ояд , он гуҳи ҳайвонӣ бадв расад , он гуҳи инсонияти андар ӯ падед ояд , андари олами дайн низ мардуми нахуст бояд ки мари эмомро бишносад ки ӯро манзалат наботаст , он гоҳ аз ӯ ба шинохти манзалат васӣ расад ки мар ӯро манзалат ҳайвонаст андари олами дайн , он гоҳ аз ӯ ба шинохт нотиқ расад ки мар ӯро манзалат мардумаст андари олами дайн . Ин тартибӣаст бар муқтазои офариниш ки бунёди дайн бар онаст . )

(پس گوییم که رسول خدای از عالم مردم، به منزلت مردم باشد از عالم جسم، و مر او را روحی باشد تاییدی علمی که هر که از مردم مر او را طاعت دارد، از آن روح بهره یابد و بدان زنده شود و آن زندگی مر او را به هدایتی باشد که بیابد سوی غرض خدای از آفرینش عالم و مردم. و دلیل بر درستی این قول که گفتیم: آنچه رسول از خدای بدان مخصوص است روح است، قول خدای است که همی گوید، قوله: (و کذلک اوحینا الیک روحا من امرنا ما کنت تدری ما الکتب و لا الایمن و لکن جعلنه نورا نهدی به من نشاء من عبادنا و انک لتهدی الی صرط مستقیم). و آفرینش گواست بر آنکه این قول آفریدگار است، از بهر آنکه نبات بر طبایع پادشاهی به روح نما یافته است و حیوان بر نبات پادشاهی به روح حسی یافته است و مردم بر نبات و حیوان و طبایع پادشاهی به روح ناطقه یافته است، و چو این ترتیب اندر آفرینش ظاهر است، لازم آید که آن کس که بر مردم پادشاهی یابد – چنانکه پیغامبران (ع) یافتند – به روح الهی یابد که آن روح با روح ناطقه و روح حسی و روح نامی مر او را باشد، چنانکه مردم پادشاهی بر نبات و حیوان و طبایع به روحی یافته است که آن روح با روح حسی و روح نامی مر او را بود، و اندر نوع مردم نیست که مر این ترتیب را بی تعلیم الهی بداند البته. و اما دلیل بر آنکه مردمان بدین روح الهی که آن شخص پیغامبر (ع) است زنده شوند چو مر او را طاعت دارند، قول خدای است که همی گوید، قوله: (یایها الذین ءامنوا استجیبوا لله و للرسول اذا دعاکم لما یحییکم). و چو طاعت حیوان مردم را تسخیر الهی است تا همی نتوانند که از طاعت مردم بیرون آیند، پیدا آمده است که شخص پیغامبر از عالم نوع مردم به محل نوع مردم است از جملگی عالم جسم. و اگر کسی گوید: از مردمان بسیارند که مر پیغامبران را طاعت نداشته اند، گوییم که از نبات و حیوان نیز بسیار است که مردم بدان نرسیده است، و لیکن آن جانوران کز مردمان گریخته اند و آن نبات ها که به جای های دورند از مسکن های مردم، معزول مانده اند و مخذول گشته، و هر گریخته معزول و مقهور باشد نه قاهر، از بهر آنکه گریختن و معزولی ایشان عجز و ضعف است و عاجز مطیع باشد و قاهر مطاع، و بدانچه نخچیر به کوه بر گریخته است، قوت و قدرت و تسلیط مردم از او برنخاست و نه درختی نیز که بزرگ شده است تا مردم آن را نتوانست شکستن از ملک مردم بیرون شده است. پس آن مردمان که تو همی گمان بری که ایشان مطیع پیغامبران نیستند، چو از مقاومت کردن با اتباع پیغامبران عاجزند، ایشان مطیعند، و نه هر که نماز همی نکند او را قوت پیغامبران است و بدان بر ایشان مهتری راند، چنانکه هر چند که گوسفند همی بار نکشد یا گاو همی کشاورزی نکند، زیر طاعت مردم است هم چو اشتر بارکش و گاو کشاورز که حکم مردم بر آن روان است، پس هم چنین حکم پیغامبران بر نمازناکنان و مدبران خلق روان است و ایشان نیز مطیع اند. پس ثابت کردیم از ترتیب آفرینش مر امامت را و وصایت را و نبوت را، و بیان کردیم که مر پیغامبران را (ع) داده است و به زبان ایشان سخن گفته است و به دست ایشان مر دشمنان خویش را از خلق بکشته است و به خشنودی ایشان از خلق خشنود شده است و به خشم ایشان بر خلق خشم گرفته است خدای. بیش از این چه باشد مر مردم را؟ و بدین معنی همی گوید خدای تعالی، قوله: (و هو الذی فی السماء اله و فی الارض اله و هو الحکیم العلیم). بیان آنچه اندر دعوت هادی امامان حق (ع) مر رسول را (ص) ناطق گفتند و اهل دعوت بر آن برفتند و حجتان اندر کتب خویش مر او را (ع) ناطق یاد کردند، بی آنکه معنی آن ندانستند، یاد کردیم اندر این قول. پس هم چنان که اندر عالم جسم نخست نبات است و آن گه حیوان است و آن گه مردم است و جسم مردم نخست نباتی پدید آید، آن گه حیوانی بدو رسد، آن گه انسانیت اندر او پدید آید، اندر عالم دین نیز مردم نخست باید که مر امام را بشناسد که او را منزلت نبات است، آن گاه از او به شناخت منزلت وصی رسد که مر او را منزلت حیوان است اندر عالم دین، آن گاه از او به شناخت ناطق رسد که مر او را منزلت مردم است اندر عالم دین. این ترتیبی است بر مقتضای آفرینش که بنیاد دین بر آن است.)

( аммо сухани андари брнохостни зойиш то ашхос бидон бархестӣ пас аз падед омадан ин се мартабати андари олами мардум – чунонкии падед омадан анвоъ бархест ба падед омадан се навъи мавлуд аз наботу ҳайвону мардум – онаст ки гӯйем : мари ин олами хиради сухани гӯйро ки мардумаст ва ба зуҳӯр ӯ зуҳӯр анвоъ бархест , ду қӯтаст – чунонкии пеш аз ин гуфтем - : яке амалӣу дайгарии илмӣ . Ва мари нафаси мардумро аз баҳри кор бастан ин ду қӯт олатаст ба ду гӯна : яке ҳавоси зоҳир ки бидон мари маҳсусотро андар ёбад ,у дигари ҳавоси ботин ки бидон маъқӯлотро андар ёбад . Пас воҷиб ояд ба далолати тартиби офариниши оламу нафаси мардум , ки зуҳӯри ин ашхоси гузида ки ба фазойили илоҳӣ махсӯс шаванд , андари ин олам ба ду мартабат бошад : яке амалӣ ба оғоз ва яке илмӣ ба анҷом . Аўсё ва аъимма бошанд худовандони тоўил бо хираду нотиқон . Ва бояд каз ин ашхоси гузида аз ҳар мартабатӣ шаш бошад – ҳам аз мартабати наботӣ ва ҳам аз мартабати ҳайвонӣ ва ҳам аз мартабати нотиқӣ – андари ин олами мардум . Ва ин ашхос аз як нисбат бошанд андари олами мардум , чунонкии наботу ҳайвону мардуми андари олами ҷисмӣ аз як маволеданд . Ва ба тамом шудан ин адад аз ин ашхос , падед омадан он шахс бошад аз олам ки ғарази олам аз ин сунъ ӯст . Ва шашуми ин гузидагон аз мартабати нутқ ки ҳаме аз олами хиради нотиқӣ падед оянд , Муҳамад Мустафоаст ( с ) ки худои таъолии мари набувватро бадв меҳр кардааст , бад-ӣни оят ки гуфт , қавла : ( мо кони Муҳамади абои аҳади ман рҷолкму локини расӯли аллоҳу хотами алнабӣину кони аллоҳи бакули шийъи ълимо ) .

(اما سخن اندر برناخاستن زایش تا اشخاص بدان برخاستی پس از پدید آمدن این سه مرتبت اندر عالم مردم – چنانکه پدید آمدن انواع برخاست به پدید آمدن سه نوع مولود از نبات و حیوان و مردم – آن است که گوییم: مر این عالم خرد سخن گوی را که مردم است و به ظهور او ظهور انواع برخاست، دو قوت است – چنانکه پیش از این گفتیم- : یکی عملی و دیگری علمی. و مر نفس مردم را از بهر کار بستن این دو قوت آلت است به دو گونه: یکی حواس ظاهر که بدان مر محسوسات را اندر یابد، و دیگر حواس باطن که بدان معقولات را اندر یابد. پس واجب آید به دلالت ترتیب آفرینش عالم و نفس مردم، که ظهور این اشخاص گزیده که به فضایل الهی مخصوص شوند، اندر این عالم به دو مرتبت باشد: یکی عملی به آغاز و یکی علمی به انجام. اوصیا و ائمه باشند خداوندان تاویل با خرد و ناطقان. و باید کز این اشخاص گزیده از هر مرتبتی شش باشد – هم از مرتبت نباتی و هم از مرتبت حیوانی و هم از مرتبت ناطقی – اندر این عالم مردم. و این اشخاص از یک نسبت باشند اندر عالم مردم، چنانکه نبات و حیوان و مردم اندر عالم جسمی از یک موالیدند. و به تمام شدن این عدد از این اشخاص، پدید آمدن آن شخص باشد از عالم که غرض عالم از این صنع اوست. و ششم این گزیدگان از مرتبت نطق که همی از عالم خرد ناطقی پدید آیند، محمد مصطفی است (ص) که خدای تعالی مر نبوت را بدو مهر کرده است، بدین آیت که گفت، قوله: (ما کان محمد ابا احد من رجالکم و لکن رسول الله و خاتم النبیین و کان الله بکل شیء علیما).

(у андари тоўили ин оят гӯйем ки мардони олами киин – ки мардумаст – пиғомброннд ки маслиҳати халқи андари қиём эшонаст ба кори халқ , чунонкии маслиҳати занони андари қиём мардонаст ба кори эшон , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( алрҷоли қўмўни алии алнсоءи бмои фазли аллоҳи бъзҳми алии баъз ) . Ва тоўили ин ояти тафзили пайғомбаронро ҳаме хоҳад бар уммат ки эшон ( ъ ) мардон умматанд , чунонкии дигари ҷой ҳаме гуяд , қавла : (у лақади атино банӣ асрءили алктбу алҳкму алнбўаҳу рзқнҳми ман алтибу Фзлнҳми алии алълмин ) . Ва мари расӯлро ( ъ ) ба кор уммат фармуд истодан , бад-ӣни оят , қавла : ( ёиҳои алмдсри Қуми Фонзр ) , чунонкӣ мардон истанд ба кори занон . Ва агар бидонча мардиро бар занӣ подшоҳӣаст , мард аз зани фозил тараст ба қавли худои таъолӣ , ва бидонча зан аз мард кам тараст ба фазл , мард бар ӯ подшост , чаро он кас ки ӯ аз худои таъолӣ бар халқ подшоҳ шавад , чунонкии Муҳамади Мустафо ( с ) подшоҳ шудааст , фозилтар аз ҳама халқ нест ? ва чаро раво набошад ки ҳамаи халқ ки уммат ӯйанд ба ҷнмлгӣ ба манзалат занӣ бошанд ва ӯ – агар худои таъолӣ бар эшон мФзласт – мард эшон бошад ? ва чу дуруст кардем ки пайғомбарон ( ъ ) аз ҷумлагии мардум ба манзалат мардонанду пайғамбарони ҳамаи фарзандони як насабанд , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( ани аллоҳи астФии ءодму нўҳоу ءоли абрҳиму ءоли ъмрни алии алълмини зуррияи баъзҳо ман баъзу аллоҳи самиъи алӣам ) , гӯйем ки тоўили қавли худоӣ ки гуфт : падар касе нест аз мардони шумо , онаст ки ҳаме гуяд : пас аз ӯ пайғомбарӣ нахоҳад бӯдан , ва он пайғомбар мардӣ бошад аз мардони олами навъи мардум . Ва ин қавл далеласт бар хатми набуввати бадв ( с )у лекин мармузаст , абри ақаби ин қавл ба тасреҳ гуфт : (у локини расӯли аллоҳу хотами алнабӣин ) ,у мари он рамзи пӯшидаро ошкор кард ва муаккад гардонид . Ва бад-ӣни тоўил ки мари ин оятро ба ҷӯади худованди ҳақ ( ъ ) гуфтем , зоҳир шуд ки пайғомбарони мардон ҳақанд ва аз олами навъи мардум ба манзалати мардманд аз олами ҷисм . Ва ба зуҳӯри ин маънӣ аз ин тоўил , зоҳир шуд ки аўсёии пайғомбарон ба манзалат ҳайвонанду имомони ҳақ аз фарзандони эшон ( ъ ) ба манзалат наботанд аз ин олами сухани гӯй , чунонкии пеш аз ин шарҳи ин додем . )

(و اندر تاویل این آیت گوییم که مردان عالم کهین – که مردم است – پیغامبرانند که مصلحت خلق اندر قیام ایشان است به کار خلق، چنانکه مصلحت زنان اندر قیام مردان است به کار ایشان، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (الرجال قومون علی النساء بما فضل الله بعضهم علی بعض). و تاویل این آیت تفضیل پیغامبران را همی خواهد بر امت که ایشان (ع) مردان امتند، چنانکه دیگر جای همی گوید، قوله: (و لقد اتینا بنی اسرءیل الکتب و الحکم و النبوه و رزقنهم من الطیب و فضلنهم علی العلمین). و مر رسول را (ع) به کار امت فرمود ایستادن، بدین آیت، قوله: (یایها المدثر قم فانذر)، چنانکه مردان ایستند به کار زنان. و اگر بدانچه مردی را بر زنی پادشاهی است، مرد از زن فاضل تر است به قول خدای تعالی، و بدانچه زن از مرد کم تر است به فضل، مرد بر او پادشاست، چرا آن کس که او از خدای تعالی بر خلق پادشاه شود، چنانکه محمد مصطفی (ص) پادشاه شده است، فاضل تر از همه خلق نیست؟ و چرا روا نباشد که همه خلق که امت اویند به جنملگی به منزلت زنی باشند و او – اگر خدای تعالی بر ایشان مفضل است – مرد ایشان باشد؟ و چو درست کردیم که پیغامبران (ع) از جملگی مردم به منزلت مردانند و پیغمبران همه فرزندان یک نسب اند، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (ان الله اصطفی ءادم و نوحا و ءال ابرهیم و ءال عمرن علی العلمین ذریه بعضها من بعض و الله سمیع علیم)، گوییم که تاویل قول خدای که گفت: پدر کسی نیست از مردان شما، آن است که همی گوید: پس از او پیغامبری نخواهد بودن، و آن پیغامبر مردی باشد از مردان عالم نوع مردم. و این قول دلیل است بر ختم نبوت بدو (ص) و لیکن مرموز است، ابر عقب این قول به تصریح گفت: (و لکن رسول الله و خاتم النبیین)، و مر آن رمز پوشیده را آشکار کرد و موکد گردانید. و بدین تاویل که مر این آیت را به جود خداوند حق (ع) گفتیم، ظاهر شد که پیغامبران مردان حق اند و از عالم نوع مردم به منزلت مردمند از عالم جسم. و به ظهور این معنی از این تاویل، ظاهر شد که اوصیای پیغامبران به منزلت حیوان اند و امامان حق از فرزندان ایشان (ع) به منزلت نبات اند از این عالم سخن گوی، چنانکه پیش از این شرح این دادیم.)

( ва гӯйем ки бар сипарӣ шудан ин шашуми давр , сипарӣ шудан ин санъат бошад ба гувоҳии офариниш ,у машйати худои худои рост ба ҳар ҳол , чунонкӣ ҳаме гуяд : (у иФъли аллоҳи мо ишоء ) . Он гоҳ гӯйем каз ин шаш гузидаи худои се амалӣ буданд чу одаму Нӯҳу иброҳӣм ва эшон пеш берун омаданд аз худовандони адвори илмӣ – чунонкии андари ин олами амал бар илм мақдамаст – ва пас аз он се илмӣ буданд чу Мӯсоу исоу Муҳамад . Ва худовандони адвори илмии ол иброҳӣм буданд ки набиштаи илоҳиро аз офариниш бар хонданду ҳикмати андар санъат бишнохтанду ғарази сонеъ аз он бдонстнду малики ду ҷаҳони мари эшонро ҳосил шуд бидонча ҳам бар олами суфло подшоҳ шуданд ва ҳам бар олами алавӣ ки он мардумаст ,у малики худои таъолӣ инаст ва моро ҷузи ин ду олам ки зери фармон эшонаст , чизеи дигар маълум нест . Ва ҷҳолу мудаббирони олам ба дили мари фазли эшонро мункиранд , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : (ам иҳсдўни анноси алии мо атҳми аллоҳи ман фазлаи Фқди ءотинои ءоли абрҳими алктбу алҳкмаҳу ءотинҳми маликои ъзимо ) . Ин оят ҳаме гуяд : ( малики азим ) китоб ва ҳикматаст ва он мари оли иброҳӣми рост ( ъ ) ,у тафсиру маънии ҳикмат амалӣ бошад ба илм , пас ҳар ки мари амали шариъатро ба илми кор кунандааст , ӯ ба оли иброҳӣм пайвастаасту мар ӯро аз он малики азим ки мари эшон рост , насибаст . Ва китоб ки худоӣ ҳаме гуяд андари ин оят ки мари оли иброҳӣмро додем , таъйидаст ки бидон мари ин китоби илоҳиро ки офариниш олам аст бархонанду ғарази сонеъ аз ӯ бишносанд . )

(و گوییم که بر سپری شدن این ششم دور، سپری شدن این صنعت باشد به گواهی آفرینش، و مشیت خدای خدای راست به هر حال، چنانکه همی گوید: (و یفعل الله ما یشاء). آن گاه گوییم کز این شش گزیده خدای سه عملی بودند چو آدم و نوح و ابراهیم و ایشان پیش بیرون آمدند از خداوندان ادوار علمی – چنانکه اندر این عالم عمل بر علم مقدم است – و پس از آن سه علمی بودند چو موسی و عیسی و محمد. و خداوندان ادوار علمی آل ابراهیم بودند که نبشته الهی را از آفرینش بر خواندند و حکمت اندر صنعت بشناختند و غرض صانع از آن بدانستند و ملک دو جهان مر ایشان را حاصل شد بدانچه هم بر عالم سفلی پادشاه شدند و هم بر عالم علوی که آن مردم است، و ملک خدای تعالی این است و ما را جز این دو عالم که زیر فرمان ایشان است، چیزی دیگر معلوم نیست. و جهال و مدبران عالم به دل مر فضل ایشان را منکرند، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (ام یحسدون الناس علی ما اتهم الله من فضله فقد ءاتینا ءال ابرهیم الکتب و الحکمه و ءاتینهم ملکا عظیما). این آیت همی گوید: (ملک عظیم) کتاب و حکمت است و آن مر آل ابراهیم راست (ع)، و تفسیر و معنی حکمت عملی باشد به علم، پس هر که مر عمل شریعت را به علم کار کننده است، او به آل ابراهیم پیوسته است و مر او را از آن ملک عظیم که مر ایشان راست، نصیب است. و کتاب که خدای همی گوید اندر این آیت که مر آل ابراهیم را دادیم، تایید است که بدان مر این کتاب الهی را که آفرینش عالم است برخوانند و غرض صانع از او بشناسند.)

( пас гӯйем ки ҳосил шудани ғарази сонеъи олам аз ин санъати пари ҳикмат ба охири ин даври шашум , Маҳмадӣ мунтазираст ки ҳикмат аз фарзандони иброҳӣми андари олам мФоз гаштааст – аънии андари олами сухани гӯй – то аз ин олам ки ӯ дӯзахӣаст андари ҳади қӯт , мари парҳезгоронро ба ҳикмат бурҳонанду мари ситамкоронро андар ӯ даст боз доранд то ба азоб ҷовидӣ расанд пас аз бархестани ин санъат , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( сами ннҷии аллазӣнаи атқўоу назри алзлмини фӣҳо ҷсё ) . Ва далел бар дурустии ин тоўил ки гуфтем : парҳезгорон аз ин олам барраанду ситамкорони андар ӣнҷо бимонанд , қавл худоӣаст ки пеш аз ин ҳаме гуяд : қавла : (у ани мнкми алои воридҳо кони алии рбк ҳатман мқизо ) , ва ҳаме гуяд : нест аз шумо касе ки ӯ ба дӯзах наёяд ва ин бар худоӣ воҷибаст , ва ( ҳатми мқзӣ ) корӣ бошад ки он ҷуз чунон набошад ки тақдир бар он рафта бошад , ва аз он нагардад . Ва хирадмандон донанд ки мари Муҳамади Мустафоро ( с ) бо манзалату мақоми Маҳмӯду атои ҳавзи кавсару шафоати андари бурдани уммат , ба дӯзах корӣ нест ки аз он бигурезад , бал ки кории мункир ва маҳоласт , бал ки худои таъолии мари гузидагони хешро ки Муҳамади Мустафо ( с ) мақдам эшонаст , аз дӯзахи даври доштан ваъда кардааст , чунонкии овози оташ низ нашунаванд , қавла : ) ( ани аллазӣнаи сабқати ?лаами мнои алҳснии аўлӣки анҳо мбъдўни лои исмъўни ҳсисҳо ва ҳам фии мо аштҳти анФсҳми халдун ) ,у лекин ногурезаст мардумро андари ин олам овардану мавҷӯд кардан то аз ин ҷой ба олам алавӣ расанд . Ва бурҳони ақлӣ бар дурустии ин қавл қоимаст , аз баҳри онкӣ аз ҳикмати сонеъи ҳакими мари уқалоро шаккӣ нест ки ( раво набошад ки ) сонеъи ҳакими кории бикунад ба ваҷҳе ки мари он корро ба ваҷҳеи осонтар аз он бшоид кардан , ва чу ҳаме байнем ки сонеъи мари нафаси мардумро аз роҳи ҷасаду ҳавоси зоҳири ҳаме ба шинохти маъқӯлоти расонад , ҳаме донем ки мари ин сунъро ҷузи ин дигар ваҷҳе нест осонтар аз ин , ногузири чунин бояд ки ( ҳаст ҳаме ) бошад . Ва низ ҳаме байнем ба рои алъайн ки ашхоси мардум ба нуфуси хеши андари ин олам аз якдигар ҳаме зойанд , пас ин ҳол далеласт бар онкӣ ҳар мардумӣ ки андари ин олам бихоҳад бӯдан то ба ҳангоми бархестани ин санъат , ба ҷумлагии андари он як ҷуфти мардум аввалӣ бӯдааст ки маърӯфаст . Ва чора набӯдааст ба ҳукми ин бурҳон ки намудем , аз он ки мари ҳамаи некон ва бидонро андари ин олам ки ба ҳади қӯт дӯзахӣаст , боистааст овардану мари ҳикматро ҷузи ин рӯй ( набӯдааст ) ва ин ҳатм мқзӣ бӯдааст ки ҷузи ин чунин нашоистааст .

(پس گوییم که حاصل شدن غرض صانع عالم از این صنعت پر حکمت به آخر این دور ششم، محمدی منتظر است که حکمت از فرزندان ابراهیم اندر عالم مفاض گشته است – اعنی اندر عالم سخن گوی – تا از این عالم که او دوزخی است اندر حد قوت، مر پرهیزگاران را به حکمت برهانند و مر ستمکاران را اندر او دست باز دارند تا به عذاب جاویدی رسند پس از برخاستن این صنعت، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (ثم ننجی الذین اتقوا و نذر الظلمین فیها جثیا). و دلیل بر درستی این تاویل که گفتیم: پرهیزگاران از این عالم برهند و ستمکاران اندر اینجا بمانند، قول خدای است که پیش از این همی گوید: قوله: (و ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقیضا)، و همی گوید: نیست از شما کسی که او به دوزخ نیاید و این بر خدای واجب است، و (حتم مقضی) کاری باشد که آن جز چنان نباشد که تقدیر بر آن رفته باشد، و از آن نگردد. و خردمندان دانند که مر محمد مصطفی را (ص) با منزلت و مقام محمود و عطای حوض کوثر و شفاعت اندر بردن امت، به دوزخ کاری نیست که از آن بگریزد، بل که کاری منکر و محال است، بل که خدای تعالی مر گزیدگان خویش را که محمد مصطفی (ص) مقدم ایشان است، از دوزخ دور داشتن وعده کرده است، چنانکه آواز آتش نیز نشنوند، قوله: ) (ان الذین سبقت لهم منا الحسنی اولئک عنها مبعدون لا یسمعون حسیسها و هم فی ما اشتهت انفسهم خلدون)، و لیکن ناگریز است مردم را اندر این عالم آوردن و موجود کردن تا از این جای به عالم علوی رسند. و برهان عقلی بر درستی این قول قایم است، از بهر آنکه از حکمت صانع حکیم مر عقلا را شکی نیست که (روا نباشد که) صانع حکیم کاری بکند به وجهی که مر آن کار را به وجهی آسان تر از آن بشاید کردن، و چو همی بینیم که صانع مر نفس مردم را از راه جسد و حواس ظاهر همی به شناخت معقولات رساند، همی دانیم که مر این صنع را جز این دیگر وجهی نیست آسان تر از این، ناگزیر چنین باید که (هست همی) باشد. و نیز همی بینیم به رای العین که اشخاص مردم به نفوس خویش اندر این عالم از یکدیگر همی زایند، پس این حال دلیل است بر آنکه هر مردمی که اندر این عالم بخواهد بودن تا به هنگام برخاستن این صنعت، به جملگی اندر آن یک جفت مردم اولی بوده است که معروف است. و چاره نبوده است به حکم این برهان که نمودیم، از آن که مر همه نیکان و بدان را اندر این عالم که به حد قوت دوزخی است، بایسته است آوردن و مر حکمت را جز این روی (نبوده است) و این حتم مقضی بوده است که جز این چنین نشایسته است.

Аммо тоўили ин қавл ки ҳаме гуяд ки чу ҳамаро ба дӯзах оварда бошем , он гоҳи мари парҳезгоронро бурҳонему ситамкоронро андари дӯзахи даст боз дорем , онаст ки гӯйем : ин олам ба куллияти хеш бо ҷумлагии халқи андари миён оташаст – аънии оташи асир –у афлоки ҳамаи таомҳоу шаробҳои олам бо оташ омехтааст . Набинӣ ки агар қӯти оташ аз об берун шавад , оби ҳаме санг гардад ба ях бастан ? пас пайдост ки халқ ( ҳаме ) оташ хуранд андари таомҳоу шаробҳо . Ва ҳоли дӯзахёни ҳам инаст , бо онкии дӯзахи ҳақиқӣ – на тоўилӣ – собит аст бидон олам . Он гоҳ гӯйем : ҳама ( мардум ) андари ин оламанду ҳама ба оғози кори хеши мари олами алавиро ҳам чунин фароху дароз ( ва ) бар чизҳо тасаввур кунанд – аз дарахтону миваҳоу ҷузи он – ва гӯйанд : онҷои хӯрданиҳоу мубоширатҳоу ҷуз онаст , пас мари он оламро ҳаме тасаввур кунанд ки низ андари миён оташасту онҷои таомҳоу шаробҳост бо оташи омехта . Ва ҳар ки чунин тасаввур кунад , ба ҳақиқат нарасида бошад ваз дӯзах наруста бошад . Ва ҳар ки он оламро ба ҳақ тасаввур кунаду бидонад ки ( он ) нафас муҷаррадаст ки бозгашт нуфус бидонаст аз ин оламу тасаввур кардани мари дигари олимиро ҳам чунин , руста бошад ва он парҳезгорон бошанд . Ва ситамкорон ки аз фармони уламо рӯй бгрдониднди андари тасаввур кардани мари он оламро , ҳам чунин дар ин олам бимонанд ва ба тасаввури олам алавӣ нарасанд ва чунон бошад ки андари ин олам монда бошанд . Ва чу гумон баранд ки он олами ҳам чунин андари миён оташаст , андари миёни миён дӯзах бошанду дӯзахро гузида бошанд ва онро ҳамеи ҷӯянд . Ва ин тоўилӣ равшанаст мари ин оятро .

اما تاویل این قول که همی گوید که چو همه را به دوزخ آورده باشیم، آن گاه مر پرهیزگاران را برهانیم و ستمکاران را اندر دوزخ دست باز داریم، آن است که گوییم: این عالم به کلیت خویش با جملگی خلق اندر میان آتش است – اعنی آتش اثیر – و افلاک همه طعام ها و شراب های عالم با آتش آمیخته است. نبینی که اگر قوت آتش از آب بیرون شود، آب همی سنگ گردد به یخ بستن؟ پس پیداست که خلق (همی) آتش خورند اندر طعام ها و شراب ها.و حال دوزخیان هم این است، با آنکه دوزخ حقیقی – نه تاویلی – ثابت است بدان عالم. آن گاه گوییم: همه (مردم) اندر این عالم اند و همه به آغاز کار خویش مر عالم علوی را هم چنین فراخ و دراز (و) بر چیزها تصور کنند – از درختان و میوه ها و جز آن – و گویند: آنجا خوردنی ها و مباشرت ها و جز آن است، پس مر آن عالم را همی تصور کنند که نیز اندر میان آتش است و آنجا طعام ها و شراب هاست با آتش آمیخته. و هر که چنین تصور کند، به حقیقت نرسیده باشد وز دوزخ نرسته باشد. و هر که آن عالم را به حق تصور کند و بداند که (آن) نفس مجرد است که بازگشت نفوس بدان است از این عالم و تصور کردن مر دیگر عالمی را هم چنین، رسته باشد و آن پرهیزگاران باشند. و ستمکاران که از فرمان علما روی بگردانیدند اندر تصور کردن مر آن عالم را، هم چنین در این عالم بمانند و به تصور عالم علوی نرسند و چنان باشد که اندر این عالم مانده باشند. و چو گمان برند که آن عالم هم چنین اندر میان آتش است، اندر میان میان دوزخ باشند و دوزخ را گزیده باشند و آن را همی جویند. و این تاویلی روشن است مر این آیت را.

Ва чу дуруст кардем ки мардумаст онкӣ ( ҳаме ) бар олами суфлоу алавӣ подшоҳ шавад ва ин он мартабатаст ки ба ақл аз худои таъолӣ махсӯсаст – аз баҳри онкӣ ҳар чаҳ маълумаст зер ақласт ва ҳар чаҳ зер ақласт , оқил ки собит ақласт бадв бирасад - , пайдо шуд ки низ савобӣ ҳаст аз ин бартару савоб пазирӣ ҳаст ҷузи ин ҷавҳар ки ӯ аз ақл мстФидаст ва он нафас нотиқааст ки мар ӯро қӯт оқилааст . Ва подшоҳӣ ёфтан ин ҷавҳар ки мар ӯро қӯтҳои илм ва амаласт бар олами суфло , гўост бар онкӣ агар ӯ мари ин ҳар ду қӯти хешро андари тоъати сонеъи хеши корбндд , бар олами алавӣ низ подшоҳӣ ёбад . Ва бозмондани мардум аз расӣдани бад-ӣни савоб ( азим ) пас аз онкӣ расӣдан ӯ бидон мумкинаст , мар ӯро уқобаст , аз баҳри онкии ҳасрати уқубатӣ азимасту мардумро ҳасрат бар чизе бошад каз ӯ ба тақсирӣ каз ӯ ояд , бугзарад аз хайрот ва ӯ бидон нарасад ба ғифлати хеш . Ва он ҳасрати мардумро пас аз бедор шудан ҳосил ояд ва ( аз ) чизе ки ба ҳангомии пеш аз он ғофил бӯда бошад ( аз он чиз ) ва чу бедор шавад ҳангоми он гузашта бошад , чунин ки имрӯзи мардумро мумкинаст ки бакӯшад ба тоъати худоӣу талаби илм то бидон бар олами латиф подшо шавад ,у Н амал бошад ки бикунад ба илм бидонча мар ӯро бар он олат ҳосиласт аз ҳавоси зоҳиру ботин . Ва бештар аз халқ аз ин муҳим ғофиланд то чу фардои мари эшонро аз чизҳо ки имрӯз ҳаме шунаванд муъоина шавад , ҳасрат хуранд бидонча он гоҳ донанд ки олати таҳсил ( амал ) ба илм аз дасти эшон шуда бошад . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки худои таъолии мари рӯзи уқубатро рӯз ҳасрат гуфт бад-ӣни оят , қавла : (у анзрҳми явми алҳсраҳи ази қзии аламр ва ҳам фии ғФлаҳ ва ҳам лои иўмнўн ) . Ва шаккӣ нест андари онкии ин рӯз қиёмат бошаду лекини рӯз ҳасрат бошад мари дӯзахёнро , на мари биҳиштёнро . Пас пайдо омад ба ҳукми ин оят ки маънии ҳасрат уқубатаст . Ва дигар ҷой гуфт , қавла : ( кзлки ириҳми аллоҳи аъмлҳми ҳасрати алайҳим ва мо ҳам бхрҷини ман алнор ) ,у мари рӯзи савоби биҳиштёнро рӯз ҳасрат нагуфт , ҳар чанд ҳар ду гуруҳи андари як рӯз бошанд , аз баҳри онкии ончӣ бар эшон воҷиб буд аз тоъати худоӣ , аз эшон андар нагузашта бошад . Пас ҳар ки андари тоъати худои бад-ӣни ду қӯти оламау омила хеш бакӯшад , ӯ монанди нафас куллӣ шавад ба тоъати хеш – аз баҳри онкии ҳам чу нафаси куллӣ кор ба дониш карда бошад – ва ҳар ки монанди кул хеш шавад , ба ақли куллӣ пайвандад ва бар ду олам подшо шавад , аз баҳри онкӣ ҳар ду олами зер ақласт чунонкии гуфтем . Ва агар хўостимӣ , бар вуҷуби савобу уқоби далели ақли бештари бнмўдимӣ ,у лекини шарти мо ба оғози ин китоби он буд ки ончӣ гӯйем , ба қавлӣ кӯтоҳ гӯйем ва пайдо кунем ки мардум аз куҷо ҳаме ояду куҷо ҳаме шавад , ва чу маълумаст – бидонча зоянда ва мирандааст – ки бар мисол мусофирӣаст , зод ӯ андари ин сафар чист .

و چو درست کردیم که مردم است آنکه (همی) بر عالم سفلی و علوی پادشاه شود و این آن مرتبت است که به عقل از خدای تعالی مخصوص است – از بهر آنکه هر چه معلوم است زیر عقل است و هر چه زیر عقل است، عاقل که ثابت عقل است بدو برسد - ، پیدا شد که نیز ثوابی هست از این برتر و ثواب پذیری هست جز این جوهر که او از عقل مستفید است و آن نفس ناطقه است که مر او را قوت عاقله است. و پادشاهی یافتن این جوهر که مر او را قوت های علم و عمل است بر عالم سفلی، گواست بر آنکه اگر او مر این هر دو قوت خویش را اندر طاعت صانع خویش کاربندد، بر عالم علوی نیز پادشاهی یابد. و بازماندن مردم از رسیدن بدین ثواب (عظیم) پس از آنکه رسیدن او بدان ممکن است، مر او را عقاب است، از بهر آنکه حسرت عقوبتی عظیم است و مردم را حسرت بر چیزی باشد کز او به تقصیری کز او آید، بگذرد از خیرات و او بدان نرسد به غفلت خویش. و آن حسرت مردم را پس از بیدار شدن حاصل آید و (از) چیزی که به هنگامی پیش از آن غافل بوده باشد (از آن چیز) و چو بیدار شود هنگام آن گذشته باشد، چنین که امروز مردم را ممکن است که بکوشد به طاعت خدای و طلب علم تا بدان بر عالم لطیف پادشا شود، و ن عمل باشد که بکند به علم بدانچه مر او را بر آن آلت حاصل است از حواس ظاهر و باطن. و بیشتر از خلق از این مهم غافل اند تا چو فردا مر ایشان را از چیزها که امروز همی شنوند معاینه شود، حسرت خورند بدانچه آن گاه دانند که آلت تحصیل (عمل) به علم از دست ایشان شده باشد. و دلیل بر درستی این قول آن است که خدای تعالی مر روز عقوبت را روز حسرت گفت بدین آیت، قوله: (و انذرهم یوم الحسره اذ قضی الامر و هم فی غفله و هم لا یومنون). و شکی نیست اندر آنکه این روز قیامت باشد و لیکن روز حسرت باشد مر دوزخیان را، نه مر بهشتیان را. پس پیدا آمد به حکم این آیت که معنی حسرت عقوبت است. و دیگر جای گفت، قوله: (کذلک یریهم الله اعملهم حسرت علیهم و ما هم بخرجین من النار)، و مر روز ثواب بهشتیان را روز حسرت نگفت، هر چند هر دو گروه اندر یک روز باشند، از بهر آنکه آنچه بر ایشان واجب بود از طاعت خدای، از ایشان اندر نگذشته باشد. پس هر که اندر طاعت خدای بدین دو قوت عالمه و عامله خویش بکوشد، او مانند نفس کلی شود به طاعت خویش – از بهر آنکه هم چو نفس کلی کار به دانش کرده باشد – و هر که مانند کل خویش شود، به عقل کلی پیوندد و بر دو عالم پادشا شود، از بهر آنکه هر دو عالم زیر عقل است چنانکه گفتیم. و اگر خواستیمی، بر وجوب ثواب و عقاب دلیل عقل بیشتر بنمودیمی، و لیکن شرط ما به آغاز این کتاب آن بود که آنچه گوییم، به قولی کوتاه گوییم و پیدا کنیم که مردم از کجا همی آید و کجا همی شود، و چو معلوم است – بدانچه زاینده و میرنده است – که بر مثال مسافری است، زاد او اندر این سفر چیست.

Ва мо баён кардем ки мардум ҷавҳарӣаст латиф ( ва ) пазироӣ илмасту мари айн ӯро пеш аз ин ки андари олам ҷисм ояд ҳоле нест аз аҳвол албатау мар ӯро макон нест албата , бал ( ки ) зуҳӯр ӯ аз нафас куллӣаст ки аз макон бениёзаст , ва лекин нишоед гуфтани мари тақрйви илмро ба нафаси пазирндагон , ки мардуми пеш аз онкии андари ин олам ояд андари зоти нафас куллӣаст бе ҳеҷ сӯратӣ (у ҳоле , чунонкии фарзандони андари нафаси падару модар хешанд бе ҳеҷ ҳолу сӯратӣ ,у мардум аз роҳи ин олами ҳаме ба олам нафсонӣ шаваду андари ин олами мар ӯро аз баҳр пазируфтани сӯратии илмии оранд то бидон сӯрати мари неъматҳои олами нафсониро биёбад . Ва бидон рӯй ки ончии мар ӯро сӯратӣ ва ҳоле набошад ӯ маъдӯм бошад , агар гӯйем : нафаси мардум ба ҷӯаду қудрати мавҷади ҳақи ҳаме аз адами сӯй вуҷӯд шавад , низ раво бошад . )

و ما بیان کردیم که مردم جوهری است لطیف (و) پذیرای علم است و مر عین او را پیش از این که اندر عالم جسم آید حالی نیست از احوال البته و مر او را مکان نیست البته، بل (که) ظهور او از نفس کلی است که از مکان بی نیاز است، و لیکن نشاید گفتن مر تقریب علم را به نفس پذیرندگان، که مردم پیش از آنکه اندر این عالم آید اندر ذات نفس کلی است بی هیچ صورتی (و حالی، چنانکه فرزندان اندر نفس پدر و مادر خویش اند بی هیچ حال و صورتی، و مردم از راه این عالم همی به عالم نفسانی شود و اندر این عالم مر او را از بهر پذیرفتن صورتی علمی آرند تا بدان صورت مر نعمت های عالم نفسانی را بیابد. و بدان روی که آنچه مر او را صورتی و حالی نباشد او معدوم باشد، اگر گوییم: نفس مردم به جود و قدرت موجد حق همی از عدم سوی وجود شود، نیز روا باشد.)

( ва гӯйем ки ин олам на мавҷӯдаст ва на маъдӯмаст бидонча вуҷӯд ӯ ба замони хос ки он ( акнӯн )аст мутаъаллиқаст , ва ҳаме нишоед гуфтан ки пеш аз ин ин олам ҳаст , бал ки шояд гуфтан ки буд – ва буд ҳаст набошад , бал ки ҳастӣ он ки буд бошад гузашта бошад - , ва низ нишоед гуфтан ки ин олами пас аз ин ҳаст , бал ки шояд гуфтан ки бошад , ва бӯдании андари ҳад имкон бошад на андари ҳади вуҷуб . Ва чу ҳоли олам инаст , ҳоли мавҷӯдоти олами ҳам инаст . )

(و گوییم که این عالم نه موجود است و نه معدوم است بدانچه وجود او به زمان خاص که آن (اکنون) است متعلق است، و همی نشاید گفتن که پیش از این این عالم هست، بل که شاید گفتن که بود – و بود هست نباشد، بل که هستی آن که بود باشد گذشته باشد - ، و نیز نشاید گفتن که این عالم پس از این هست، بل که شاید گفتن که باشد، و بودنی اندر حد امکان باشد نه اندر حد وجوب . و چو حال عالم این است، حال موجودات عالم هم این است.)

( пас пайдо шуд ки мардуми андари ин олам на мавҷӯдаст ва на маъдӯм , ва бар сафараст – бидонча аз адами сӯй вуҷӯд шавад –у зод ӯ андари ин сафар илмасту мар ӯро андари ин роҳ алФғднӣасту хӯрданӣ то бидон қавӣ шавад ва ба ҳазрати сонеъ олам бирасад . Ва савоби мардуми мар ӯро вуҷӯд ҳақиқӣ ӯсту вуҷӯди ҳақиқӣ ӯ ҳусӯл ӯст андари неъмат бе ҳеҷ шиддат ки он мар ӯро сӯии вуҷӯди бозкшд то ҳаст шавад ба ҳақ ва абадӣ бошад . Ва уқоби мари мардумро вуҷӯдаст на ҳақиқат ,у вуҷӯд на ҳақиқати мардум ҳусӯл ӯст на андари неъмат , бал ки ба ҷавҳар боқӣаст , ва бидонча ба неъмат нарасад , ҳол бе неъматии мар ӯро сӯии адами бозкшд то абадулдаҳри андари миёни вуҷӯд ва адам бимонад ва он мар ӯро уқубат бошад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд : ( анаи ман ӣот рабаи мҷрмои ?фони ?лаи ҷаҳаннами лои имўти фӣҳоу лои яҳё ) . Ва ҳаминаст ҳол ҳар маъданӣ . Набинӣ ки ҳар ки бемор бошад мавҷӯд бошад ,у лекини дарду ранҷи мар ӯро ҳамеи сӯии адами бозкшд то бидон сабаби азоб ҳаме бинад ? пас зоҳир кардем ки азоб чизе нест магари кушандаи мари мавҷӯдро аз вуҷӯди сӯии адам . Ва маъдӯм чизе нест ки ишорати пазирад , аз баҳри онкии мар ӯро ҳоле нест бидонча мар ӯро зотӣ нест , ва то зот набошад ҳол набошад . Ва ин аз баҳри он гуфтем то касеро занн науфтад ки маъдӯми андари муқобилат мавҷӯдаст ва лозимаст ки ҳоли маъдӯм ба зиди ҳол мавҷӯд бошад ки ин занн маҳол бошад , аз баҳри онкии некӯи ҳолу бади ҳол ҳар ду мавҷуданд ,у ҳоли мари Айниро мавҷӯд бошаду маъдӯм Айнӣ нест то мар ӯро ҳоле бошад ,у азоби мавҷӯди рост аз ранҷ – он ранҷ ки маънии ин қавл ки гӯйем : ранҷ ё дард уқубатаст , ҷуз онаст – ки он боз баранда бошад мари он мавҷӯдро сӯй на вуҷӯд , то бидон сабаби бадв азоб расаду андари миёни адаму вуҷӯд муаззаб бошад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд андари сифати дӯзахии бад-ӣни оят , қавла : (у итҷнбҳои алошқии алзии ислии алнори алкбрии сами лои имўти фӣҳоу лои яҳё ) .

(پس پیدا شد که مردم اندر این عالم نه موجود است و نه معدوم، و بر سفر است – بدانچه از عدم سوی وجود شود – و زاد او اندر این سفر علم است و مر او را اندر این راه الفغدنی است و خوردنی تا بدان قوی شود و به حضرت صانع عالم برسد. و ثواب مردم مر او را وجود حقیقی اوست و وجود حقیقی او حصول اوست اندر نعمت بی هیچ شدت که آن مر او را سوی وجود بازکشد تا هست شود به حق و ابدی باشد. و عقاب مر مردم را وجود است نه حقیقت، و وجود نه حقیقت مردم حصول اوست نه اندر نعمت، بل که به جوهر باقی است، و بدانچه به نعمت نرسد، حال بی نعمتی مر او را سوی عدم بازکشد تا ابدالدهر اندر میان وجود و عدم بماند و آن مر او را عقوبت باشد، چنانکه خدای تعالی همی گوید: (انه من یات ربه مجرما فان له جهنم لا یموت فیها و لا یحیی). و همین است حال هر معدنی. نبینی که هر که بیمار باشد موجود باشد، و لیکن درد و رنج مر او را همی سوی عدم بازکشد تا بدان سبب عذاب همی بیند؟ پس ظاهر کردیم که عذاب چیزی نیست مگر کشنده مر موجود را از وجود سوی عدم. و معدوم چیزی نیست که اشارت پذیرد، از بهر آنکه مر او را حالی نیست بدانچه مر او را ذاتی نیست، و تا ذات نباشد حال نباشد. و این از بهر آن گفتیم تا کسی را ظن نیفتد که معدوم اندر مقابلت موجود است و لازم است که حال معدوم به ضد حال موجود باشد که این ظن محال باشد، از بهر آنکه نیکو حال و بد حال هر دو موجودند، و حال مر عینی را موجود باشد و معدوم عینی نیست تا مر او را حالی باشد، و عذاب موجود راست از رنج – آن رنج که معنی این قول که گوییم: رنج یا درد عقوبت است، جز آن است – که آن باز برنده باشد مر آن موجود را سوی نه وجود، تا بدان سبب بدو عذاب رسد و اندر میان عدم و وجود معذب باشد، چنانکه خدای تعالی همی گوید اندر صفت دوزخی بدین آیت، قوله: (و یتجنبها الاشقی الذی یصلی النار الکبری ثم لا یموت فیها و لا یحیی).

( гуфтеми андари ин китоби ончӣ ба оғоз ӯ змон кардем , ҳасби тоқати хеш . Ончӣ аз ин гуфтаҳо ҳақ ва сидқаст , ба ҷӯади худованди замони мосту ончии маълул ва бо тақсираст , ба ҳукми заъифӣу бандагии мост . Ва ғарази мо аз ончии гуфтем , бедор карданаст нахусти мари нафаси хешро , он гоҳи мари нуфуси расатону муъминонро , бар шинохти худоӣ ба далолати офарӣдаҳои ӯу роҳ намӯданаст сӯии тоъати худоӣу расӯл ӯ ба илму амал , ки бад-ӣн дуаст мардумро расӣдан ба неъмати абадӣу прҳизидн аз азоби сармадӣ . )

(گفتیم اندر این کتاب آنچه به آغاز او ضمان کردیم، حسب طاقت خویش. آنچه از این گفته ها حق و صدق است، به جود خداوند زمان ماست و آنچه معلول و با تقصیر است، به حکم ضعیفی و بندگی ماست. و غرض ما از آنچه گفتیم، بیدار کردن است نخست مر نفس خویش را، آن گاه مر نفوس راستان و مومنان را، بر شناخت خدای به دلالت آفریده های او و راه نمودن است سوی طاعت خدای و رسول او به علم و عمل، که بدین دو است مردم را رسیدن به نعمت ابدی و پرهیزیدن از عذاب سرمدی.)

(у аллоҳи аълами болсўобу илайҳи алмрҷъу алмоб . )

(و الله اعلم بالصواب و الیه المرجع و المآب.)