( қавли мари маъниро ба манзалати ҳиўлӣ ӣӣаст мари сӯрати хешро ки ҷуз ба миёнҷӣ аз ҳиўлии он сӯрати мари ҷузи мусаввири хешро зоҳир нашавад , аънӣ то қавл набошад маънии мари ҷузи мстнбти маъниро маълум нашавад , чунонкӣ то чӯб набошад сӯрати тахти мари ҷузи дурудгарро падед наёяд . Ва мақсӯди гӯянда аз қавл на онаст то қавл ба калимоту ҳуруф ва овоз гуфта шавад , бал ки онаст то маънӣ ки андар замир ӯст ба ҷузи зот ӯ бирасад , чунонкии мақсӯди дурудгар аз сохтани тахт на онаст то чӯб бидон мусаввир шавад , бал онаст то манфиат аз сӯрат тахт ёфта шавад . Пас ҳоли ҳукамои андари ақволу афъол ки карда ва гуфтаанд , ҳам инаст ки мақсӯди эшон аз феълу қавл , расӣдан фавойидӣаст кандар онаст ба ҳоҷтмндон бидон . )

(قول مر معنی را به منزلت هیولی یی است مر صورت خویش را که جز به میانجی از هیولی آن صورت مر جز مصور خویش را ظاهر نشود، اعنی تا قول نباشد معنی مر جز مستنبط معنی را معلوم نشود، چنانکه تا چوب نباشد صورت تخت مر جز درودگر را پدید نیاید. و مقصود گوینده از قول نه آن است تا قول به کلمات و حروف و آواز گفته شود، بل که آن است تا معنی که اندر ضمیر اوست به جز ذات او برسد، چنانکه مقصود درودگر از ساختن تخت نه آن است تا چوب بدان مصور شود، بل آن است تا منفعت از صورت تخت یافته شود. پس حال حکما اندر اقوال و افعال که کرده و گفته اند، هم این است که مقصود ایشان از فعل و قول، رسیدن فوایدی است کاندر آن است به حاجتمندان بدان.)

(у аҳкми алҳокмину асдқи алқоӣлин худоӣаст - ъзи шона - ки ин олам аз феъл ӯсту қуръони Карим аз қавл ӯст . Ва арз ӯ - субҳона - аз офариниш на онаст то ҷавҳари ҷисми бад-ӣни сӯратҳоу ашкол ки зоҳираст нигошта бошад ва аз гуфтани сухан на онаст то ин суханон ки бунёди қуръон бар он аст гуфта бошад , бал ки онаст то нафаси мардум ки пазирнда ва ёбанда ин маъонӣаст ки аз олами рӯҳонӣ бар ҷавҳари ҷисми падед ояндааст , аз сунъи илоҳӣ бар ин маъноӣ матлаъ шавад ва аз ин мусаввироти ҳиссӣ ба анвоъи тасовир ки он рӯҳонӣотаст , ба далолати китоби худои сӯии мусаввироти ақлӣ ки он сӯратӣ алзўотаст беҳиўлӣ - чунонкии ҷавҳари ҷисми ҳиўлонӣ алзотаст бесӯратӣ - роҳ ёбад . Ва ҳар ки мақараст бронкаҳи аҳкми алҳокмину хиролмокрин худоӣаст , донад ки ҷузи ин тадбирӣ набӯд ки нафас бидон тадбиру тадриҷи сӯии олами ақл роҳ ёфтӣ . Ва ҳар ки ба чашми басирати андари рангҳоу буиҳоу мазаҳоу шакли ҳови дигари маъонӣ ки он бар табоиъи падед оянда аст бингараду мари онро бидон ҷавҳари мтбдлу мутаҳаввили алаҳвол ки доими андар сайлонаст омизндаҳ ёбад ва аз ӯ ҷудои шавандаи баргашт рӯзгор донад , донад ки мқсўри сонеъи ин сунъи пари аҷоиб аз падед овардан ин маъонии ороиндаҳ бар ин ҷавҳар безинату зеб онаст то мардум ки бар ин маъонӣ ӯ ҳаме матлаъ шавад бдонидкаҳи мари ин маъонии ороиндаҳро низ олимӣ ҳаст ки ӯ ба зоти хеш оростааст , чунин ки мари ин ҷавҳари ороишпазир беороишро ки ҷисмаст , олимӣаст . Ва дуруст шавад сӯй ӯ бутлони қавли он кас ки гуяд : раво будӣ ки худои таъолии моро бе ин сунъ ва бе ин тадриҷ бар олами алавӣ матлаъ гардонидӣ , аз баҳри онкӣ хирад донад ки ҳар ки кории бикунад ба олатӣ аз баҳри мақсӯдӣ , агар бе он кори мар ӯ мумкин бошад мари он мақсӯдро ҳосил кардан , ӯ на ҳаким бошад , аз баҳри онкии феъл ӯ лаҳв бошад . Ва ҳам чунин агар мари он корро бе он олат битавонад кардан , он олати мар ӯро бекор ва беҳуда бошад ,у худои таъолӣ аз лаҳву беҳудагӣ барӣаст . Ва лекини мардумон бетамизро ин сухан ки гӯйем : мари худоиро мумкин набӯд мардумро ба неъмати ҷовидии расонӣдани ҷузи бад-ӣни тадриҷ ки ҳаме байнем , саъб ояд , бидон сабаб ки мари ин аҷзро ҳамеи нисбати сӯй сонеъ кунаду нисбати ин аҷзи сӯй маснӯъаст на сӯии сонеъ , чунонкӣ гӯйем : мари устоди дибобоФро муҳайё нест аз оҳани дебои мунаққашу нарм бофтан , на аз баҳри онкии он дибобоФ устод нест ,у лекин аз баҳри онкии оҳан пазируфтани сунъи дибобоФро муҳайё нест . Ҳам чунонкии пашму пунбаи мар пазируфтани сунъи устоди шамшергару сӯрати шамшерро муҳайё нестанду тоқати қабули он сунъро надоранд , ҳам чунин нафаси мардуми тоқат пазируфтани илми олами алавии ҷузи бад-ӣни тадбир ва тадриҷ надорад . Пас воҷибаст бар оқил ки аз карда худоӣ ки он ин оламаст ва аз гуфта ӯ ки он қуръон Каримаст , ба ду қӯти хеш ки он гуфтор ва кирдораст , бар ваҳдонияти худоӣ далел гирад то андари таҳсили мақсӯди илоҳӣ аз ин сунъ ба воҷибӣ саъй карда бошаду шукри он саъй ба савоби ҷазили абадӣ бадв расад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( ва ман ?ераади алохраҳу саъии лҳоу ҳўи муъмини Фоўлӣки кони съиҳми мшкўро ) .

(و احکم الحاکمین و اصدق القائلین خدای است- عز شانه- که این عالم از فعل اوست و قرآن کریم از قول اوست. و عرض او- سبحانه- از آفرینش نه آن است تا جوهر جسم بدین صورت ها و اشکال که ظاهر است نگاشته باشد و از گفتن سخن نه آن است تا این سخنان که بنیاد قرآن بر آن است گفته باشد، بل که آن است تا نفس مردم که پذیرنده و یابنده این معانی است که از عالم روحانی بر جوهر جسم پدید آینده است، از صنع الهی بر این معنای مطلع شود و از این مصورات حسی به انواع تصاویر که آن روحانیات است، به دلالت کتاب خدای سوی مصورات عقلی که آن صورتی الذوات است بی هیولی- چنانکه جوهر جسم هیولانی الذات است بی صورتی- راه یابد. و هر که مقر است برآنکه احکم الحاکمین و خیرالماکرین خدای است، داند که جز این تدبیری نبود که نفس بدان تدبیر و تدریج سوی عالم عقل راه یافتی. و هر که به چشم بصیرت اندر رنگ ها و بوی ها و مزه ها و شکل هاو دیگر معانی که آن بر طبایع پدید آینده است بنگرد و مر آن را بدان جوهر متبدل و متحول الاحوال که دایم اندر سیلان است آمیزنده یابد و از او جدا شونده برگشت روزگار داند، داند که مقصور صانع این صنع پر عجایب از پدید آوردن این معانی آراینده بر این جوهر بی زینت و زیب آن است تا مردم که بر این معانی او همی مطلع شود بدانیدکه مر این معانی آراینده را نیز عالمی هست که او به ذات خویش آراسته است، چنین که مر این جوهر آرایش پذیر بی آرایش را که جسم است، عالمی است. و درست شود سوی او بطلان قول آن کس که گوید: روا بودی که خدای تعالی ما را بی این صنع و بی این تدریج بر عالم علوی مطلع گردانیدی، از بهر آنکه خرد داند که هر که کاری بکند به آلتی از بهر مقصودی، اگر بی آن کار مر او ممکن باشد مر آن مقصود را حاصل کردن، او نه حکیم باشد، از بهر آنکه فعل او لهو باشد. و هم چنین اگر مر آن کار را بی آن آلت بتواند کردن، آن آلت مر او را بی کار و بیهوده باشد، و خدای تعالی از لهو و بیهودگی بری است. و لیکن مردمان بی تمیز را این سخن که گوییم: مر خدای را ممکن نبود مردم را به نعمت جاویدی رسانیدن جز بدین تدریج که همی بینیم، صعب آید، بدان سبب که مر این عجز را همی نسبت سوی صانع کند و نسبت این عجز سوی مصنوع است نه سوی صانع، چنانکه گوییم: مر استاد دیباباف را مهیا نیست از آهن دیبای منقش و نرم بافتن، نه از بهر آنکه آن دیباباف استاد نیست، و لیکن از بهر آنکه آهن پذیرفتن صنع دیباباف را مهیا نیست. هم چنانکه پشم و پنبه مر پذیرفتن صنع استاد شمشیرگر و صورت شمشیر را مهیا نیستند و طاقت قبول آن صنع را ندارند، هم چنین نفس مردم طاقت پذیرفتن علم عالم علوی جز بدین تدبیر و تدریج ندارد. پس واجب است بر عاقل که از کرده خدای که آن این عالم است و از گفته او که آن قرآن کریم است، به دو قوت خویش که آن گفتار و کردار است، بر وحدانیت خدای دلیل گیرد تا اندر تحصیل مقصود الهی از این صنع به واجبی سعی کرده باشد و شکر آن سعی به ثواب جزیل ابدی بدو رسد، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (و من اراد الاخره و سعی لها و هو مومن فاولئک کان سعیهم مشکورا).

( он гоҳ гӯйем ки чу мардум тааммул кунад , бидонад ки мумкин набӯд ки худои таъолии моро бар сарои латиф ки он маъдани лиззат ва роҳатаст матлаъ кардӣ , ҷуз бидон ки мари латоифро андари ин сарой белатоиф оварад ба таклиф . Ва чу бингарад ба фитна шудани бештар аз халқ бар ин лиззату зинати мустаъор ки бар ҷавҳари ҷисми ҳаме падед ояду бозмндни эшон бад-ӣни сабаб аз расӣдан бар он мақсӯди илоҳӣ ки ин сунъ аз баҳри он сохта шудааст , бидонад ки ин сунъи фитна Эйасту макрӣ ва фиребӣаст аз сонеъи олами мари мардумро . )

(آن گاه گوییم که چو مردم تامل کند، بداند که ممکن نبود که خدای تعالی ما را بر سرای لطیف که آن معدن لذت و راحت است مطلع کردی، جز بدان که مر لطایف را اندر این سرای بی لطایف آورد به تکلیف. و چو بنگرد به فتنه شدن بیشتر از خلق بر این لذت و زینت مستعار که بر جوهر جسم همی پدید آید و بازمندن ایشان بدین سبب از رسیدن بر آن مقصود الهی که این صنع از بهر آن ساخته شده است، بداند که این صنع فتنه ای است و مکری و فریبی است از صانع عالم مر مردم را.)

( ва чу жарфтар андари ин ҳол бингарад , бидонад аз ин ҳол ки ёд кардем ки камоли ҳикмати мари худои рост . Аз баҳри онкӣ чу мардумро қӯти андрёбндаҳи ду буд : яке ҳиссӣу дигари ақлӣ , ҳам чунонкӣ аз офариниши мар ӯро қудрати ҳам бар феъл буд ва ҳам бар қавл , худои таъолӣ андар карда хеши маъонии маҳсус ниҳодааст ва андар гуфта хеши маъонии маъқӯл ниҳодааст ва бар мардум воҷиб кардааст ба додан ин ду қӯти мар ӯро аз офариниш , кор бастани мари қӯти илмиро андар ёфтан мари он маъониро ки андар гуфта хеш ниҳода аст бидон таклифи дувум ки ёд кардем , ҳам чунонкии кори басти мари қӯти илмӣ – аънии ҳиссӣ –ро андар ёфтан мари он маъониро ки андари маъқӯли хеши ниҳода буд бидон таклифи аввал ки ёд кардем онро , то бар муқтазоӣ ҳар ду таклиф ба кор бастан ҳар ду қӯти хеш бар ояд сӯии мақсади илоҳӣ ки он ҳосил шудан ӯст андари Наими абадӣ . Ва чу андари таркиби мардум аз набиштаи илоҳӣ бар ӯ бар ин ду рӯйаст ки ёд кардем , мардум ки бар яке аз ин ду набишта баравад ба бар гумоштани мари қӯти ҳиссиро бар ёфтан маҳсусот ки вуҷӯди он мар ӯро аз карда худоӣ ҳосил шавад , ва аз он дигари набишта рӯй баргардонад ба мӯҳмали доштани мари қӯти ақлиро аз ёфтан маъқӯлот ки вуҷӯди он мар ӯро аз гуфта худоӣ ҳосил шавад , ӯ мари худоиро аз як сӯии хеш бандагӣ карда бошад ва аз дигари сӯии осӣ шуда бошад ва аз мақсӯд илоҳӣ биафтад ва ба шиддат абадӣ расад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( ва ман анноси ман иъбди аллоҳи алии ҳарфи ?фони асобаҳи хайри атмон бау ани исобатаи фитнаи анқлби алии виҷҳаи хусри алднёу алохраҳи злки ҳўи алхсрони улмубин ) . Ва чу мардум ба ҳар ду қӯти хеш аз ҳар ду асари илоҳӣ каз он яке андар карда ӯст ки он оламасту дигар андар гуфта ӯст ки он қуръонаст андари нёўизд , он аз ӯ макр бошаду ғдрӣ ки хоҳад ки бар худои мари онро баранд бидонча ҳамеи мари қӯти оқиларо аз ӯ – субҳона – пинҳон кунад ва бидон ҳаме кор накунад , лоҷарами ин сунъ аз сонеъи ҳакими мар ӯро низ бар мисоли макрӣу ғдрӣ ҳаме шавад ва бидон монад ки ин аз баҳр он карда буд то чу бар гуфта ӯ наравад , бидон андар шиддат биёвезад ва ба азоб абадӣ расад . Ва чу мардуми бад-ӣн ҳар ду қӯт ки ёфтааст андар ҳар ду асари илоҳӣ каз он яке маъқӯласту дайгарӣ аз он манқӯласт рағбат кунад , ин сунъ бар ӯ ғдр ва макр набошад . Ва ин ҳикматӣ азимаст ки мари инро ҷуз ба хотирии парварда ба илми хонадон ҳақ натавон андар ёфтан ,у худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : (у мкрўоу мкроу мкрнои мкро ва ҳам лои ишърўн ) .

(و چو ژرف تر اندر این حال بنگرد، بداند از این حال که یاد کردیم که کمال حکمت مر خدای راست. از بهر آنکه چو مردم را قوت اندریابنده دو بود: یکی حسی و دیگر عقلی، هم چنانکه از آفرینش مر او را قدرت هم بر فعل بود و هم بر قول، خدای تعالی اندر کرده خویش معانی محسوس نهاده است و اندر گفته خویش معانی معقول نهاده است و بر مردم واجب کرده است به دادن این دو قوت مر او را از آفرینش ، کار بستن مر قوت علمی را اندر یافتن مر آن معانی را که اندر گفته خویش نهاده است بدان تکلیف دوم که یاد کردیم، هم چنانکه کار بست مر قوت علمی – اعنی حسی – را اندر یافتن مر آن معانی را که اندر معقول خویش نهاده بود بدان تکلیف اول که یاد کردیم آن را، تا بر مقتضای هر دو تکلیف به کار بستن هر دو قوت خویش بر آید سوی مقصد الهی که آن حاصل شدن اوست اندر نعیم ابدی. و چو اندر ترکیب مردم از نبشته الهی بر او بر این دو روی است که یاد کردیم، مردم که بر یکی از این دو نبشته برود به بر گماشتن مر قوت حسی را بر یافتن محسوسات که وجود آن مر او را از کرده خدای حاصل شود، و از آن دیگر نبشته روی برگرداند به مهمل داشتن مر قوت عقلی را از یافتن معقولات که وجود آن مر او را از گفته خدای حاصل شود، او مر خدای را از یک سوی خویش بندگی کرده باشد و از دیگر سوی عاصی شده باشد و از مقصود الهی بیفتد و به شدت ابدی رسد، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (و من الناس من یعبد الله علی حرف فان اصابه خیر اطمان به و ان اصابته فتنه انقلب علی وجهه خسر الدنیا و الاخره ذلک هو الخسران المبین). و چو مردم به هر دو قوت خویش از هر دو اثر الهی کز آن یکی اندر کرده اوست که آن عالم است و دیگر اندر گفته اوست که آن قرآن است اندر نیاویزد، آن از او مکر باشد و غدری که خواهد که بر خدای مر آن را براند بدانچه همی مر قوت عاقله را از او – سبحانه – پنهان کند و بدان همی کار نکند، لاجرم این صنع از صانع حکیم مر او را نیز بر مثال مکری و غدری همی شود و بدان ماند که این از بهر آن کرده بود تا چو بر گفته او نرود، بدان اندر شدت بیاویزد و به عذاب ابدی رسد. و چو مردم بدین هر دو قوت که یافته است اندر هر دو اثر الهی کز آن یکی معقول است و دیگری از آن منقول است رغبت کند، این صنع بر او غدر و مکر نباشد. و این حکمتی عظیم است که مر این را جز به خاطری پرورده به علم خاندان حق نتوان اندر یافتن، و خدای تعالی همی گوید، قوله: (و مکروا و مکرا و مکرنا مکرا و هم لا یشعرون).

( он гоҳ гӯйем ки чу ҳаме байнем ки ҳар як аз талаб кардани ончии андари маъқӯл худоӣаст аз фавойиди ҷисмӣу ҳиссии фурӯи истад ӯ ҳаме ба азоби оташ ғарӣзӣ биёвезад ва ҳалок шавад , бояд ки бидонем ки чунон воҷиб ояд ки ҳар ки аз талаб кардани ончии андари манқӯл худоӣаст аз нафасӣу ақлии фурӯи истад , ӯ ба азоби оташи ақлии бёизд . Ва аз ин ҷой шояд донистан ки ваъдаи худои мар бетоъатонро – ки он бозмондагонанд аз кор бастани қӯти оқила андар гуфта худоӣу машғӯли гштгоннд ба кор бастани қӯти ҷисмӣ андар карда худоӣ – оташи ҷовидӣ ҳақаст , чунонкӣ гуфт , қавла : ( злки ҷзоءи аъдоءи аллоҳи алнори ?лаами фӣҳо дори алхлди ҷзоءи бмои конўои боитнои иҷҳдўн . )

(آن گاه گوییم که چو همی بینیم که هر یک از طلب کردن آنچه اندر معقول خدای است از فواید جسمی و حسی فرو ایستد او همی به عذاب آتش غریزی بیاویزد و هلاک شود، باید که بدانیم که چنان واجب آید که هر که از طلب کردن آنچه اندر منقول خدای است از نفسی و عقلی فرو ایستد، او به عذاب آتش عقلی بیایزد. و از این جای شاید دانستن که وعده خدای مر بی طاعتان را – که آن بازماندگانند از کار بستن قوت عاقله اندر گفته خدای و مشغول گشتگانند به کار بستن قوت جسمی اندر کرده خدای – آتش جاویدی حق است، چنانکه گفت، قوله: (ذلک جزاء اعداء الله النار لهم فیها دار الخلد جزاء بما کانوا بایتنا یجحدون.)

( ва пас аз он гӯйем ки ҳам чунонкии ин сунъ ки офаринишаст ҷузи он гоҳ ки мардум аз он ҳазари бикунанди макр ва ғдр нест ва бо ғифлат аз он макр ва ғдраст , низ ин қавл ки қуръонаст ҷузи он гоҳ ки мардум аз тафаккури андари он фурӯи истади макр ва ғдр нест ва бо тағофул аз он макр ва ғдраст . Ва чу ниҳоди сунъ бар ин мисоласт ки ёд кардем ки агар ба ғайр ӯ машғӯл шавем ва аз он бар ҷузи он далели бигирем , ба доми он ҳаме фурӯ биёвезем , ин ҳоли моро далеласту набишта илоҳӣаст бар онкии қавли сонеъи ин маснӯъ бар ниҳод ӯст ки агар ба зоҳир ӯ машғӯл шавему ммсўлро андар мисли ӯу мармузро андари рамзи он нҷўиим , низ ба дом ӯ нёўизим . Пас бад-ӣни шарҳ пайдо оварадем ки воҷибаст бар оқил ки ҳам андари феъли худоӣ ва ҳам андари қавли худоӣ бар ҳазар бошаду мари маъониро ки андари он пӯшида аст биҷӯед ва бар зоҳири он фитна набошад то ба макри худои нёўизд ки худои таъолии ҳамеи нкўҳиди мари гуруҳеро ки аз макр ӯ эмин шаванд , бад-ӣни оят : ( ?уфаи мнўои макри аллоҳи Флоёмни макри аллоҳи алои алқўми алхсрўн ) .

(و پس از آن گوییم که هم چنانکه این صنع که آفرینش است جز آن گاه که مردم از آن حذر بکنند مکر و غدر نیست و با غفلت از آن مکر و غدر است، نیز این قول که قرآن است جز آن گاه که مردم از تفکر اندر آن فرو ایستد مکر و غدر نیست و با تغافل از آن مکر و غدر است. و چو نهاد صنع بر این مثال است که یاد کردیم که اگر به غیر او مشغول شویم و از آن بر جز آن دلیل بگیریم، به دام آن همی فرو بیاویزیم، این حال ما را دلیل است و نبشته الهی است بر آنکه قول صانع این مصنوع بر نهاد اوست که اگر به ظاهر او مشغول شویم و ممثول را اندر مثل او و مرموز را اندر رمز آن نجوییم، نیز به دام او نیاویزیم. پس بدین شرح پیدا آوردیم که واجب است بر عاقل که هم اندر فعل خدای و هم اندر قول خدای بر حذر باشد و مر معانی را که اندر آن پوشیده است بجوید و بر ظاهر آن فتنه نباشد تا به مکر خدای نیاویزد که خدای تعالی همی نکوهید مر گروهی را که از مکر او ایمن شوند، بدین آیت: (افا منوا مکر الله فلایامن مکر الله الا القوم الخسرون).

( ва аз макрҳои илоҳӣаст ончии андар қуръонаст аз дигари бора офаридани мардумонро бад-ӣни аҷсом ки имрӯз бар онанд , чунонкӣ ҳаме гуяд : ( аиҳсби алонсн алн наҷамъ изомаи балии қадарин алӣ ан насӯй бенона )у дигари ҷой ҳаме гуяд бад-ӣни оят , қавла : ( аллоҳи алзии хлқкми сами рзқкми сами имиткми сами иҳиикми ҳилли ман шркоӣкми ман иФъли ман злкми ман шайъи сбҳнаҳу тълии ъмои ишркўн )у дигари оятҳо ки ба шумурдан он китоб дароз шавад . Ваҳоам чунонкии мардумро бар маънӣ ки он сӯратҳои олам латифаст матлаъи гардонӣдани ҷуз ба ороста кардани мари ин ҷавҳари хасисро ки ҷисм аст бидон ороишҳои нафсонӣ ва асарҳои ақлонӣ ки андари таркиби оламу ИМАот маволед пайдост ваҷҳе набӯд ва ин бар мисоли домӣу макрии гашт бар осӣон ва бетоъатон , низ мумкин набӯд мардумро матлаъ кардан бар қиёми нафаси латиф бемасоҳат ба зоти хеши пас аз ҷудо шудан ӯ таркиби ҷисмӣ , магар ба гуфтани мар ӯро ки мари туро дигар бора офаринанд ва зинда кунанд ҳам бар ин ҷисм , ва ин низ мари фитна шудагонро бар зиндагии ҷисмӣ бар мисоли макрӣу ғдрии гашт . Ва ҳам чунонкии бештар аз мардум ки ба ёфтан нарасиданд мари феъли илоҳиро , бар ин феъли пари ҳикмат фитна шуданд ва ба макри худои бёўихтнд , низ бештар аз халқ чу ба ёфтан нарасиданд мари қавли илоҳиро , бар зоҳири ин қавли пари ҳикмат фитна шуданд ва ба макри худои бёўихтнд . )

(و از مکرهای الهی است آنچه اندر قرآن است از دیگر باره آفریدن مردمان را بدین اجسام که امروز بر آنند، چنانکه همی گوید: (ایحسب الانسن الن نجمع عظامه بلی قدرین علی ان نسوی بنانه) و دیگر جای همی گوید بدین آیت، قوله: (الله الذی خلقکم ثم رزقکم ثم یمیتکم ثم یحییکم هل من شرکائکم من یفعل من ذلکم من شی سبحنه و تعلی عما یشرکون) و دیگر آیت ها که به شمردن آن کتاب دراز شود. و هام چنانکه مردم را بر معنی که آن صورت های عالم لطیف است مطلع گردانیدن جز به آراسته کردن مر این جوهر خسیس را که جسم است بدان آرایش های نفسانی و اثرهای عقلانی که اندر ترکیب عالم و امهات موالید پیداست وجهی نبود و این بر مثال دامی و مکری گشت بر عاصیان و بی طاعتان، نیز ممکن نبود مردم را مطلع کردن بر قیام نفس لطیف بی مساحت به ذات خویش پس از جدا شدن او ترکیب جسمی، مگر به گفتن مر او را که مر تو را دیگر باره آفرینند و زنده کنند هم بر این جسم، و این نیز مر فتنه شدگان را بر زندگی جسمی بر مثال مکری و غدری گشت. و هم چنانکه بیشتر از مردم که به یافتن نرسیدند مر فعل الهی را، بر این فعل پر حکمت فتنه شدند و به مکر خدای بیاویختند، نیز بیشتر از خلق چو به یافتن نرسیدند مر قول الهی را، بر ظاهر این قول پر حکمت فتنه شدند و به مکر خدای بیاویختند.)

(у қавл ба таносухи бад-ӣни сабаби мФози гашти андари гуруҳе то чунон шуд ки он гуруҳ ки даъвӣ ба донистани тоўили китоб худоӣ карданд , андари ин маънии маъзӯртар аз он гуруҳи гаштанд ки бар зоҳири китоб истода буданд . Аз баҳри онкии пас аз нузули ин китоби азиз , халқ ба ду қисмат шуданд : як қисми мари онро бпзирФтнду дигари қисми мари онро мункир шуданд . Он гоҳи пазирндагони мари ин китобро низ ба ду қисм шуданд : як гуруҳ бар ҳар чаҳ аз он ба зоҳири бтўонстнди истодану андари ваҳмашони бгнҷид , боистоднду боқии китобро гуфтанд ки ин муташобиҳасту тоўили ин ҷузи худоӣ кас надонад ва моро ба он кор нест . Ва ин гуруҳ бар ан таносух истоданд ки андар китоб бидон ваъда кардааст аз зинда кардани мардумро ба аҷсод ба дигари офаринишу боқии гардонӣдани мари он аҷсодро андари неъмат ки он савоб биҳиштаст ё андари дӯзах ки он уқоб дӯзахаст . Ва дигар гуруҳ гуфтанд ки мари китобро тоўиласту талаб он карданд . Он гоҳи ин гуруҳ ки талаби ботин китоб карданд низ ба ду гуруҳ шуданд : як гуруҳ аз он бар ботин маҳз истоданду парастиши худоиро даст боздоштанд ва гуфтанд ки чу донистем ки тоъат чист , тоъат аз мо бархест ва мо донистем ки намози тоъат эмомасту рӯзаи хомаш бӯданаст аз илми тоўил бо аҳли зоҳиру сухан гуфтанаст бо аҳли ботин – чунонкии рӯзаи дор ба рӯзи таом ва шароб нахурд ва ба шаб бихӯрад – ва чу ин маъниҳоро шинохтем , худоиро ба намозу рӯзаи зоҳири мо чаҳ ҳоҷатаст ? то ба уқубати ин рои мухтареъу бидъати маҳол ба макри худои бёўихтнд ва ба ду фирқа шуданд : як фирқа ба даҳр бозгаштанд ,у дигари фирқа ба таносух андар овехтанд . Ва он гуруҳ ки ба таносух гуфтанд , ҳаме гӯйанд , савобу уқоби мари нафасро андар аҷсомаст андари ин олам ,у бдкрдори ӣнҷои дарвешу бемор ва мубтало бозояд то ваболи феъли хеши бикашаду некӯкори ӣнҷои тавонгару подшоҳу тан дуруст бозояд то ҷазои тоъат хеш биёбад . Ва ин қавли андари қадими болс файласуф гуфтааст ки ҳиндӯон бар мазҳаб ӯйанду хештанро куштан ва сӯхтани андари ҳиндӯони бад-ӣни мазҳаб фош гаштааст бар умеди онкии беҳтар боз оянд . Ва хоҷаи абӯи ёқӯби сагзӣ ( раҳмаи аллоҳ ) ба вақте ки савдоаш ранҷа карда буд , дар ин маънӣ сухан гуфтаасту мтобъони хонадони ҳақро сӯии ин мазҳаб даъват кардааст андари китобӣ ки мар ӯро сўси албқои ном ниҳодаасту андари кашфи алмҳҷўбу андари рисолаи боҳраҳу ҷузи он аз таълифҳои хеш , ва чу худованди замон ӯ башнавад ки ин мазҳабро тақвият кард , аз ӯ напасандед ва гуфт ки мар ӯро савдои ғолиб шудааст ,у лекини гуруҳе аз шиът бар қавл ӯ ҳамеи раванд ва он хатост . Ва дигари гуруҳ аз аҳл тоўил гуфтанд ки мари зоҳирро ботин воҷибаст нигоҳи доштан , ва гуфтанд ки ботинро бибояд донистан ва бар донистаи кор бояд кардан ки мардуми ду чизаст : яке ҷисми зоҳиру дигари нафаси ботин , ва гуфтанд ки ҳар ки бар ботини маҳзи истад бе зоҳири шариъат , монанди касе бошад ки бар зоҳири маҳзи истад беботин . Ва ин гуруҳи мтобъони хонадон расӯланд ва гӯйанд ки ҳам чунин ки ин олами ҷисмӣ беҷонаст , он олам ба зоти хеши ҷон беҷисмасту ҳайвони андари ин олам миёнҷӣаст миёни ду олам ва бозгаштани нуфуси пас аз ҷудо шудан он аз аҷсоди сӯии олам хешаст , ҳам чунонкии бозгашти ҷисми пас аз ҷудо шудани нафас аз ӯ сӯии олам хешаст . Ва ҳар ки ба чашм ақл бингарад , бинад ки он таносух ки аҳли зоҳир бар он истодаанд , некӯтар аз ин таносухаст ки аҳли ботин бе зоҳири мари онро гирифтаанд , ҳар чанд ки ҳар ду маҳоласт . Аз баҳри онкии он гуруҳ ҳаме гӯйанд ки мо ба лиззати боқии хоҳем расӣдан , ва ин гуруҳи савоби кори хеши боқии шимурда писандидаанд , ва ин гуруҳи дуни ҳимматтар ва кӯртар аз он дуни ҳаматону кўроннд . Ва ҳар ки пас аз ёфтан басират аз тоъати худоӣ рӯй бигардонад ва ба ҳаваси савдои хеш машғӯл шаваду андари ончӣ бар ӯ мушкил шавад аз илми дайн ба хозини илми худоӣ таъолӣ бознагардад , ҷазоӣ ӯ он бошад ки андари куфрӣу нифоқии қавитар аўФтд , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : « алоъробашад кФрои внФоқоу аҷдри алои иълмўои ҳудӯди мо анзли аллоҳи алии расӯлау ллаҳи алӣами ҳаким » . Он гоҳ гӯйем ки он гуруҳ ки пас аз пазируфтани китоби худои бгштнду даъвӣ ҳикмат карданд аз қудамоу муҳаддисон , низ ба ду гуруҳ шуданд : нафас бар ҳиўлии фитна шудаасту андар ӯ овехтаасту эзади таъолии мари ақлро фиристодааст андари ин олам то мари нафаси мардумро аз ин ҳол хабар диҳад то нафасҳо ба тадриҷ ба омухтани илми фалсафа ба олам хеш бозгарданд то ба охири тамомии нафас аз ҳиўлӣ ҷудо шавад ва ба олами хеш боз расад ва ба неъмати абадии хеши бипайвандад , он гоҳи ин сунъ бархезад . Ва дигари гуруҳ ба таносух гуфтанд ва он низ анвоъаст . Гуруҳе гӯйанд ки нафаси бдкрдорону хотӣону исён чу аз аҷсом ҷудо шавад , худои таъолии мари эшонро андари ҷойҳои саъбу тангу ҳавлу бимноки афканд - чу қаъри дарёии жарфу андари зери кӯҳҳоу андари биёбонҳои бе оби вайрон - ва рӯзгорҳои дарози андари чунин ҷой ҳо бимонад беҷасадӣ то он олоишҳои бдкрдорӣ ва маъсият бидон уқубат шаста шавад , чунонкӣ афлотӯн гуфтааст андари китоби Фодну андари китоби тимоўс низ бад-ӣни маънии ишорат ҳо кардааст аз баҳри он то мардумон аз маъсияту рағбати андари лиззати ҷисмонӣ ки нафас ҳаме бидон мустуҷиб уқубат шавад парҳез кунад . Ва гуруҳе гӯйанд ки чу ба нахустин дафъати нафас ба ҷисми тира пайваста шаваду муносиб якдигар набошанд , боқӣ нашаванд ва чу нафас аз он ҷасад ҷудо шавад , мари он ҷисмро ба тақӣати афканди пусида шудан , ва низ боди мари ҷузвҳои онро бипароканаду оби мар ӯро бишӯяду оташи мари онро покиза кунад то шоиста бақо шавад ва бо нафаси хеши муносиб ва ҳам гавҳар ва дархур шавад , он гоҳи нафас бадв бозояд ва боқӣ шаванд чу мувофиқи якдигар шуда бошанд . Ва гуруҳе гуфтанд ки чу нафас ба ҷисм пайваста шаваду андари ин олам замон ёбад , ба муддати умр ӯ табоиъ аз ӯ ба бухор берун шавад ва он бухор бар фалак ҳаме шавад ва ӯ дигари ғизо ҳаме кашад ва ҳам чунон он табоиъ ба бухору таҳлил аз ӯ ҳаме бар шавад то чу бар фалаки ҷисмӣ тамом шавад , нафас ӯ аз ин ҷисм ҷудо шавад ва бар фалак шавад ва бидон ҷисми пайвандад ки аз ӣнҷои мар ӯро фиристода буд он нафас ба рӯзгорӣ ки ӣнҷо буд ,у андари он ҷисм боқӣ бимонад . Ва агар ба шарҳи қавл ҳар гуруҳе ки андари ин маънӣ сухан гуфтанд машғӯл шавем , китоб дароз шавад ва аз мақсӯди хеши бозмоним . )

(و قول به تناسخ بدین سبب مفاض گشت اندر گروهی تا چنان شد که آن گروه که دعوی به دانستن تاویل کتاب خدای کردند، اندر این معنی معذورتر از آن گروه گشتند که بر ظاهر کتاب ایستاده بودند. از بهر آنکه پس از نزول این کتاب عزیز، خلق به دو قسمت شدند: یک قسم مر آن را بپذیرفتند و دیگر قسم مر آن را منکر شدند. آن گاه پذیرندگان مر این کتاب را نیز به دو قسم شدند: یک گروه بر هر چه از آن به ظاهر بتوانستند ایستادن و اندر وهمشان بگنجید، بایستادند و باقی کتاب را گفتند که این متشابه است و تاویل این جز خدای کس نداند و ما را به آن کار نیست. و این گروه بر ان تناسخ ایستادند که اندر کتاب بدان وعده کرده است از زنده کردن مردم را به اجساد به دیگر آفرینش و باقی گردانیدن مر آن اجساد را اندر نعمت که آن ثواب بهشت است یا اندر دوزخ که آن عقاب دوزخ است. و دیگر گروه گفتند که مر کتاب را تاویل است و طلب آن کردند. آن گاه این گروه که طلب باطن کتاب کردند نیز به دو گروه شدند: یک گروه از آن بر باطن محض ایستادند و پرستش خدای را دست بازداشتند و گفتند که چو دانستیم که طاعت چیست، طاعت از ما برخاست و ما دانستیم که نماز طاعت امام است و روزه خامش بودن است از علم تاویل با اهل ظاهر و سخن گفتن است با اهل باطن – چنانکه روزه دار به روز طعام و شراب نخورد و به شب بخورد – و چو این معنی ها را شناختیم، خدای را به نماز و روزه ظاهر ما چه حاجت است؟ تا به عقوبت این رای مخترع و بدعت محال به مکر خدای بیاویختند و به دو فرقه شدند: یک فرقه به دهر بازگشتند، و دیگر فرقه به تناسخ اندر آویختند. و آن گروه که به تناسخ گفتند، همی گویند، ثواب و عقاب مر نفس را اندر اجسام است اندر این عالم، و بدکردار اینجا درویش و بیمار و مبتلا بازآید تا وبال فعل خویش بکشد و نیکوکار اینجا توانگر و پادشاه و تن درست بازآید تا جزای طاعت خویش بیابد. و این قول اندر قدیم بالس فیلسوف گفته است که هندوان بر مذهب اویند و خویشتن را کشتن و سوختن اندر هندوان بدین مذهب فاش گشته است بر امید آنکه بهتر باز آیند. و خواجه ابو یعقوب سگزی (رحمه الله) به وقتی که سوداش رنجه کرده بود، در این معنی سخن گفته است و متابعان خاندان حق را سوی این مذهب دعوت کرده است اندر کتابی که مر او را سوس البقا نام نهاده است و اندر کشف المحجوب و اندر رساله باهره و جز آن از تالیف های خویش، و چو خداوند زمان او بشنود که این مذهب را تقویت کرد، از او نپسندید و گفت که مر او را سودا غالب شده است، و لیکن گروهی از شیعت بر قول او همی روند و آن خطاست. و دیگر گروه از اهل تاویل گفتند که مر ظاهر را باطن واجب است نگاه داشتن، و گفتند که باطن را بباید دانستن و بر دانسته کار باید کردن که مردم دو چیز است: یکی جسم ظاهر و دیگر نفس باطن، و گفتند که هر که بر باطن محض ایستد بی ظاهر شریعت، مانند کسی باشد که بر ظاهر محض ایستد بی باطن. و این گروه متابعان خاندان رسول اند و گویند که هم چنین که این عالم جسمی بی جان است، آن عالم به ذات خویش جان بی جسم است و حیوان اندر این عالم میانجی است میان دو عالم و بازگشتن نفوس پس از جدا شدن آن از اجساد سوی عالم خویش است، هم چنانکه بازگشت جسم پس از جدا شدن نفس از او سوی عالم خویش است. و هر که به چشم عقل بنگرد، بیند که آن تناسخ که اهل ظاهر بر آن ایستاده اند، نیکوتر از این تناسخ است که اهل باطن بی ظاهر مر آن را گرفته اند، هر چند که هر دو محال است. از بهر آنکه آن گروه همی گویند که ما به لذت باقی خواهیم رسیدن، و این گروه ثواب کار خویش باقی شمرده پسندیده اند، و این گروه دون همت تر و کورتر از آن دون همتان و کورانند. و هر که پس از یافتن بصیرت از طاعت خدای روی بگرداند و به هوس سودای خویش مشغول شود و اندر آنچه بر او مشکل شود از علم دین به خازن علم خدای تعالی بازنگردد، جزای او آن باشد که اندر کفری و نفاقی قوی تر اوفتد، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: « الاعراب اشد کفرا ونفاقا و اجدر الا یعلموا حدود ما انزل الله علی رسوله و لله علیم حکیم ». آن گاه گوییم که آن گروه که پس از پذیرفتن کتاب خدای بگشتند و دعوی حکمت کردند از قدما و محدثان، نیز به دو گروه شدند: نفس بر هیولی فتنه شده است و اندر او آویخته است و ایزد تعالی مر عقل را فرستاده است اندر این عالم تا مر نفس مردم را از این حال خبر دهد تا نفس ها به تدریج به آموختن علم فلسفه به عالم خویش بازگردند تا به آخر تمامی نفس از هیولی جدا شود و به عالم خویش باز رسد و به نعمت ابدی خویش بپیوندد، آن گاه این صنع برخیزد. و دیگر گروه به تناسخ گفتند و آن نیز انواع است. گروهی گویند که نفس بدکرداران و خاطیان و عصیان چو از اجسام جدا شود، خدای تعالی مر ایشان را اندر جای های صعب و تنگ و هول و بیمناک افکند- چو قعر دریای ژرف و اندر زیر کوه ها و اندر بیابان های بی آب ویران- و روزگارهای دراز اندر چنین جای ها بماند بی جسدی تا آن آلایش های بدکرداری و معصیت بدان عقوبت شسته شود، چنانکه افلاطون گفته است اندر کتاب فادن و اندر کتاب طیماوس نیز بدین معنی اشارت ها کرده است از بهر آن تا مردمان از معصیت و رغبت اندر لذت جسمانی که نفس همی بدان مستوجب عقوبت شود پرهیز کند. و گروهی گویند که چو به نخستین دفعت نفس به جسم تیره پیوسته شود و مناسب یکدیگر نباشند، باقی نشوند و چو نفس از آن جسد جدا شود، مر آن جسم را به تقیت افکند پوسیده شدن، و نیز باد مر جزوهای آن را بپراکند و آب مر او را بشوید و آتش مر آن را پاکیزه کند تا شایسته بقا شود و با نفس خویش مناسب و هم گوهر و درخور شود، آن گاه نفس بدو بازآید و باقی شوند چو موافق یکدیگر شده باشند. و گروهی گفتند که چو نفس به جسم پیوسته شود و اندر این عالم زمان یابد، به مدت عمر او طبایع از او به بخار بیرون شود و آن بخار بر فلک همی شود و او دیگر غذا همی کشد و هم چنان آن طبایع به بخار و تحلیل از او همی بر شود تا چو بر فلک جسمی تمام شود، نفس او از این جسم جدا شود و بر فلک شود و بدان جسم پیوندد که از اینجا مر او را فرستاده بود آن نفس به روزگاری که اینجا بود، و اندر آن جسم باقی بماند. و اگر به شرح قول هر گروهی که اندر این معنی سخن گفتند مشغول شویم، کتاب دراز شود و از مقصود خویش بازمانیم.)

( пас хоҳем ки андари тбтили мазҳаби таносухи қавлии мӯҷази бигӯем ба гувоҳии офариниш то хонандагони китоби мо аз торикии ин тариқат ба нур он барраанд . Ва он қавл инаст ки гӯйем : бозгаштани арвоҳ ба аҷсоди пас аз ҷудо шудан эшон аз якдигар ба марги табиӣ , ҳам бидон рӯй ки аҳл зоҳир баронанд ба ҳукми зоҳири лафзи китоби худои таъолӣ аз барангехтани аҷсоду зинда кардани мари онро ба арвоҳи ону боқии гардонӣдани мари онро , ва ҳам бидон рӯй ки аҳл ботин баронанд аз бозмондани нуфуси андари аҷсодии дигари бад-ӣни олам , маҳоласт . Аммо зинда кардани аҷсоди мардум бар он сиблат ки аҳли зоҳир китоб баронанд , ба чанд рӯй маҳоласт : )

(پس خواهیم که اندر تبطیل مذهب تناسخ قولی موجز بگوییم به گواهی آفرینش تا خوانندگان کتاب ما از تاریکی این طریقت به نور آن برهند. و آن قول این است که گوییم: بازگشتن ارواح به اجساد پس از جدا شدن ایشان از یکدیگر به مرگ طبیعی، هم بدان روی که اهل ظاهر برآنند به حکم ظاهر لفظ کتاب خدای تعالی از برانگیختن اجساد و زنده کردن مر آن را به ارواح آن و باقی گردانیدن مر آن را، و هم بدان روی که اهل باطن برآنند از بازماندن نفوس اندر اجسادی دیگر بدین عالم، محال است. اما زنده کردن اجساد مردم بر آن سبیل که اهل ظاهر کتاب برآنند، به چند روی محال است: )

( яке бидон рӯй ки агар ин зинда кардани мари ҷасадро бидон ҳаме бояд то ҷасади никўкрдор ба савоб хеш бирасаду ҷасади бдкрдори ваболи феъли хеши бикашад , аз баҳри онкии ҷасад бо нафас ба ҳам карданд ончӣ карданд аз некӣу бадӣ , ва ҳаме гӯйанд : раво набошад ки ин ду фоил ки кор ба анбозӣ карданд , яке ба ҷазо расаду дигар мӯҳмал монад ки ин адл набошаду худоӣ одиласт , ва мо донем ки ҷасад касе ки умр ӯ ба ҳафтод сол ва ҳаштод сол расида бошад , на он ҷасад бошад ки мар ӯро ба бист солагӣ ва сӣ солагӣ буд , аз баҳри онкии ҷасади ҳайвон ба ҳамаи зиндагии хеши андар сайлон бошад ва ҳеҷ вақте аз авқоти ҳамагии аҷзои ҷасади мардум ҳамон набошад ки ба вақте дигар бошад , аз баҳри анкаҳи табоиъ ки андар ҷасадаст ҳамеша аз ӯ беруни гурезад ба бухору нафасу ҷузи ону сӯй куллиёт бозгардад ,у ҳоҷатманд шудани ҳайвон ба ғизои пас аз сайр шудан ӯ аз он бар дурустии ин қавли гувоҳ ва далеласт ,у ҷасади мардум бар мисоли хона Эйаст банно карда аз хиштҳои бисёр ки соъатӣ аз ӯ чанд хишт берун гиранду дигари хиштҳо ба ҷой ӯ бунаанд ва ҳамеша ҳам чунин хиштҳои куҳан аз ӯ ҳаме берун кунанду хиштҳои нав ба ҷой ӯ бунаанд , пас ҳар хирадмандӣ донад ки ба андаки мояи рӯзгори ҳамагии ин хонаи ҳаме дигар шаваду аҷзои он ҷузи он аҷзо шавад ки пеш аз он бӯда бошад , ва чу ҳол инаст , касе ки ӯ ба сӣ солагӣ некӣ кунад , ҷисм ӯ ҷузи он ҷисм бошад ки мар ӯро ба ҳафтод солагӣ бошад ва бидон замон бадӣ кунад ,у нафас ӯ андари ин ду вақт ҳамон бошад ки буд . Аз ин пас қиёс воҷиб ояд ки аз некии бад-ӣни бадии мари нафасро мукофот бошад бидонча ӯ андар ҳар ду феъли анбоз буд , ва бар ӯ чизе наёяд ва на мар ӯро албата ,у мари ҷасад ӯро яке савоб ояду дигарро уқоб ояд , бал ки мари нафасро ки сад соли андари ин олам умр ёбад , сахт бисёр аҷсод воҷиб ояд ва ин маҳол бошад ки мари як нафасро андар бисёр аҷсод барангезанду мар ҳар якеро аз он аҷсоди ҷазои дигар воҷиб ояд . Пас зоҳир кардем ки мари ин адлро ки ин гуруҳи ҳамеи ҷӯянд вуҷӯд несту қавлӣ ки он мари ҷӯяндаи ҳақоиқро ба маҳоли расонад , маҳол бошад . Пас набояд ки мари ҷасадро баъс бошад . )

(یکی بدان روی که اگر این زنده کردن مر جسد را بدان همی باید تا جسد نیکوکردار به ثواب خویش برسد و جسد بدکردار وبال فعل خویش بکشد، از بهر آنکه جسد با نفس به هم کردند آنچه کردند از نیکی و بدی، و همی گویند: روا نباشد که این دو فاعل که کار به انبازی کردند، یکی به جزا رسد و دیگر مهمل ماند که این عدل نباشد و خدای عادل است، و ما دانیم که جسد کسی که عمر او به هفتاد سال و هشتاد سال رسیده باشد، نه آن جسد باشد که مر او را به بیست سالگی و سی سالگی بود، از بهر آنکه جسد حیوان به همه زندگی خویش اندر سیلان باشد و هیچ وقتی از اوقات همگی اجزای جسد مردم همان نباشد که به وقتی دیگر باشد، از بهر انکه طبایع که اندر جسد است همیشه از او بیرون گریزد به بخار و نفس و جز آن و سوی کلیات بازگردد، و حاجتمند شدن حیوان به غذا پس از سیر شدن او از آن بر درستی این قول گواه و دلیل است، و جسد مردم بر مثال خانه ای است بنا کرده از خشت های بسیار که ساعتی از او چند خشت بیرون گیرند و دیگر خشت ها به جای او بنهند و همیشه هم چنین خشت های کهن از او همی بیرون کنند و خشت های نو به جای او بنهند، پس هر خردمندی داند که به اندک مایه روزگار همگی این خانه همی دیگر شود و اجزای آن جز آن اجزا شود که پیش از آن بوده باشد، و چو حال این است، کسی که او به سی سالگی نیکی کند، جسم او جز آن جسم باشد که مر او را به هفتاد سالگی باشد و بدان زمان بدی کند، و نفس او اندر این دو وقت همان باشد که بود. از این پس قیاس واجب آید که از نیکی بدین بدی مر نفس را مکافات باشد بدانچه او اندر هر دو فعل انباز بود، و بر او چیزی نیاید و نه مر او را البته، و مر جسد او را یکی ثواب آید و دیگر را عقاب آید، بل که مر نفس را که صد سال اندر این عالم عمر یابد، سخت بسیار اجساد واجب آید و این محال باشد که مر یک نفس را اندر بسیار اجساد برانگیزند و مر هر یکی را از آن اجساد جزای دیگر واجب آید. پس ظاهر کردیم که مر این عدل را که این گروه همی جویند وجود نیست و قولی که آن مر جوینده حقایق را به محال رساند، محال باشد. پس نباید که مر جسد را بعث باشد.)

( ва дигар бидон рӯй ки ин олам ҷисмасту ҷисми ҷой гирасту ҷои гир ба ҷой ҳоҷатманд бошаду мари нафасро ба ҷой ҳоҷат нест , ва чу мо мари ҷисми хешро ҳаме олимӣ ёбем сазовор ӯ , ҳаме донем ки мари нафасро низ олимӣаст сазовор ӯ , ва ӯ на маконаст . Пас раво набошад ки ҷисм ки он ба макон ҳоҷатмандаст , андари ончии мар ӯро макон нест бгнҷд ки ин маҳол бошад . )

(و دیگر بدان روی که این عالم جسم است و جسم جای گیر است و جای گیر به جای حاجتمند باشد و مر نفس را به جای حاجت نیست، و چو ما مر جسم خویش را همی عالمی یابیم سزاوار او، همی دانیم که مر نفس را نیز عالمی است سزاوار او، و او نه مکان است. پس روا نباشد که جسم که آن به مکان حاجتمند است، اندر آنچه مر او را مکان نیست بگنجد که این محال باشد.)

( ва се дигар бидон рӯй ки ҷавҳари ҷисми ҷавҳарӣ ҳиўлонӣаст ва зинда нест , бал ки зиндагӣ пазираст . Пас воҷиб ояд ки нафас ки ӯ ҷавҳарии зиндагӣ диҳандааст на ҳиўлонӣаст , бал ки зоти хеш зиндааст , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : «у ани ?илдори алохраҳи ?лаии алҳиўони луи конўои иълмўн » . Ва чу ончӣ ба зоти хеш зиндааст , андари сарой на зинда боқӣ нашуд , ва ба сабаби мухолифат ки миёни ин ду ҷавҳар буд аз ҳикмати илоҳӣ воҷиб наёяд мари эшонро ҳамеша ба ҳам доштан , низ раво набошад аз ҳикмати илоҳӣ ки ҷисм - ки ӯ зинда нест - андари сарои зинда боқӣ шавад ки ҳам ин мухолифати онҷо ҳосил бошад ,у мари чизро на андари ҷой ӯ доштан ситам бошаду ситам на феъл худоӣаст . )

(و سه دیگر بدان روی که جوهر جسم جوهری هیولانی است و زنده نیست، بل که زندگی پذیر است. پس واجب آید که نفس که او جوهری زندگی دهنده است نه هیولانی است، بل که ذات خویش زنده است، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: « و ان الدار الاخره لهی الحیوان لو کانوا یعلمون ». و چو آنچه به ذات خویش زنده است، اندر سرای نه زنده باقی نشد، و به سبب مخالفت که میان این دو جوهر بود از حکمت الهی واجب نیاید مر ایشان را همیشه به هم داشتن، نیز روا نباشد از حکمت الهی که جسم- که او زنده نیست- اندر سرای زنده باقی شود که هم این مخالفت آنجا حاصل باشد، و مر چیز را نه اندر جای او داشتن ستم باشد و ستم نه فعل خدای است.)

( ва чаҳорум бидон рӯй ки аз муқаддамот куллӣаст онкӣ ҳар чаҳ мари кун ӯро оғозӣ замонӣ бошад ӯ абадӣ набошад - аънӣ ҳамеша намонад - . Ва мо зоҳир кардем ки мари нафасро андари сарои ҷисм овардан таклифаст ва ҳам чунин мари ҷисмро ба сарои нафаси бурдан таклиф бошад . Ва ҳар мукаллафро оғоз замонӣ бошад , аз баҳри онкӣ аз табъ ба таклиф шавад . Пас раво набошад ки мукаллаф абадӣ шавад , чаҳ агар мукаллаф абадӣ шавад , низ раво бошад ки абадӣ мукаллаф бошад ва ин маҳоласт . Пас зоҳир кардем ки ин раво нест ки ҷисм зинда шавад ва ҳамеша зинда бимонад . Пас агар ҷисми андари олам нафас шавад , воҷиб ояд ки рӯзӣ аз онҷо берун ояд . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки чу нафаси андари олам ҷисм омад , рӯзӣ аз ин олам берун шавад . )

(و چهارم بدان روی که از مقدمات کلی است آنکه هر چه مر کون او را آغازی زمانی باشد او ابدی نباشد- اعنی همیشه نماند-. و ما ظاهر کردیم که مر نفس را اندر سرای جسم آوردن تکلیف است و هم چنین مر جسم را به سرای نفس بردن تکلیف باشد. و هر مکلف را آغاز زمانی باشد، از بهر آنکه از طبع به تکلیف شود. پس روا نباشد که مکلف ابدی شود، چه اگر مکلف ابدی شود، نیز روا باشد که ابدی مکلف باشد و این محال است. پس ظاهر کردیم که این روا نیست که جسم زنده شود و همیشه زنده بماند. پس اگر جسم اندر عالم نفس شود، واجب آید که روزی از آنجا بیرون آید. و دلیل بر درستی این قول آن است که چو نفس اندر عالم جسم آمد، روزی از این عالم بیرون شود.)

( ва панҷум бидон рӯй ки мардум ки имрӯз зиндаасту андар ӯ аҷзои табоиъ маҳсӯраст ба миқдории маълум ва аз ӯ феълӣ бияёд – нек ё бад – ва ба қиёмати худои таъолии мар ӯро зинда кунад аз баҳри расонӣдани мукофоти феъл ӯ бадв , воҷиб ояд ки ҷисми он мардум зинда карда он рӯзи ҳам ин ҷисм бошад ки имрӯзи ин феъл аз ӯ ояд . Ва агар он ҳамин ҷисм бошад , бояд ки ҳам чунин бошад ки имрӯзаст , ва ҳам чунонкӣ раво бошад ки он рӯзи он ҷисми ҳам чунин ҷисмӣ бошад ва на ҳамин ҷисм бошад , низ раво бошад ки ҳамин ҷисм бошад ва на ҳам чунин бошад . Ва чу ҳам чунин бошад , лозим ояд гарону хӯрандау палидкунанда ва миранда бошад , ва маҳол бошад ки ба олами латифи сиқлу палидӣ ва марг бошад . Ва қавли гуруҳе ки гуфтанд : чу ҳам чунин ҷисмӣ бошад ба ҳамаи ҳудӯди хеши он ҳам ин бошад , на дурустаст , аз баҳри онкӣ чу ду пора оҳан бошад ки ҳар яке аз он ба гавҳару вазну масоҳат яксон бошад , ҳар чанд ки ба ҳамаи ҳудӯд чу якдигар бошанд , на ин он бошад ва на он ин бошад . Пас зоҳир кардем ки ин ҷисми он рӯзи ҳам ин ҷисм бояд ки бошад ва ҳам чунин бошад бе ҳеҷ хилофӣ . Ва агар он ҷисми он рӯзи ҳамин аҷзоӣ табоиъ бошад ки имрӯзаст – бъинҳо – ва ҳам чунин бошад , он гоҳи он ҷисми ҳамин ҷисм бошад . Ва чу ҳам чунин набошад ба ҳама рӯйҳоу феълҳоу эъроз ҳамин набошад албата . Ва чу ҳам чунин бошад ба ҳама рӯйҳо , воҷиб ояд ки гарону гуруснаи шавандау хӯрандау бўлу ғоит кунанда бошад ва миранда бошад . Ва чу сифот ӯ ин бошад , онҷои мар ӯро ҳам аз ин таому шароб бояд ва агар мар ӯро онҷои таомӣу шаробии ҷузи ҳам чунин ки ӣнҷост кифоят бошад , он ҷисм на ин ҷисм бошад албата . Ва агар онҷо аз чунин таом ва шароб нахурду бўл ва ғоит набошад , пас он ҷисм на ҳамин ҷисм бошад , бал ки ҷисмӣ дигар бошад , ва маҳол бошад ки ба сарои охирати бўл ва ғоит бошад ё онҷои таомҳоу шаробҳо ё касофат бошад . Ва чу ин гуруҳи мари ин ҷасадро зинда кардан аз баҳри он ҳамеи воҷиби оранд то адл ба ҷой ояду ҷазои феъл хеш биёбад , он гоҳ гӯйанд : ҷасадҳои он рӯз нӯронӣ бошад , ҳар чаҳ бихӯрад ба арақ аз ӯ берун ояд ва аз он арақи буии машк ҳаме ояд ва ҳаргиз намиранд . Ин на адл набошад албата , аз баҳри онкии некӣу бадӣ ҷасадӣ карда бошад хокӣу гарону таому шароби хору бўлу ғоиткунанда ,у савобу уқоб ҷасадӣ кашида бошад сабку латифу нӯронӣ ва бебўлу ғоиту номиранда ,у ҷавр аз ин зоҳиртар чигуна бошад ? пас зоҳир кардем ки зинда кардани аҷсод ба қиёмату боқӣ шудан он , маҳоласт . )

(و پنجم بدان روی که مردم که امروز زنده است و اندر او اجزای طبایع محصور است به مقداری معلوم و از او فعلی بیاید – نیک یا بد – و به قیامت خدای تعالی مر او را زنده کند از بهر رسانیدن مکافات فعل او بدو، واجب آید که جسم آن مردم زنده کرده آن روز هم این جسم باشد که امروز این فعل از او آید. و اگر آن همین جسم باشد، باید که هم چنین باشد که امروز است، و هم چنانکه روا باشد که آن روز آن جسم هم چنین جسمی باشد و نه همین جسم باشد، نیز روا باشد که همین جسم باشد و نه هم چنین باشد. و چو هم چنین باشد، لازم آید گران و خورنده و پلید کننده و میرنده باشد، و محال باشد که به عالم لطیف ثقل و پلیدی و مرگ باشد. و قول گروهی که گفتند: چو هم چنین جسمی باشد به همه حدود خویش آن هم این باشد، نه درست است، از بهر آنکه چو دو پاره آهن باشد که هر یکی از آن به گوهر و وزن و مساحت یکسان باشد، هر چند که به همه حدود چو یکدیگر باشند، نه این آن باشد و نه آن این باشد. پس ظاهر کردیم که این جسم آن روز هم این جسم باید که باشد و هم چنین باشد بی هیچ خلافی. و اگر آن جسم آن روز همین اجزای طبایع باشد که امروز است – بعینها – و هم چنین باشد، آن گاه آن جسم همین جسم باشد. و چو هم چنین نباشد به همه روی ها و فعل ها و اعراض همین نباشد البته. و چو هم چنین باشد به همه روی ها، واجب آید که گران و گرسنه شونده و خورنده و بول و غایط کننده باشد و میرنده باشد. و چو صفات او این باشد، آنجا مر او را هم از این طعام و شراب باید و اگر مر او را آنجا طعامی و شرابی جز هم چنین که اینجاست کفایت باشد، آن جسم نه این جسم باشد البته. و اگر آنجا از چنین طعام و شراب نخورد و بول و غایط نباشد، پس آن جسم نه همین جسم باشد، بل که جسمی دیگر باشد، و محال باشد که به سرای آخرت بول و غایط باشد یا آنجا طعام ها و شراب ها یا کثافت باشد. و چو این گروه مر این جسد را زنده کردن از بهر آن همی واجب آرند تا عدل به جای آید و جزای فعل خویش بیابد، آن گاه گویند: جسدهای آن روز نورانی باشد، هر چه بخورد به عرق از او بیرون آید و از آن عرق بوی مشک همی آید و هرگز نمیرند. این نه عدل نباشد البته، از بهر آنکه نیکی و بدی جسدی کرده باشد خاکی و گران و طعام و شراب خوار و بول و غایط کننده، و ثواب و عقاب جسدی کشیده باشد سبک و لطیف و نورانی و بی بول و غایط و نامیرنده، و جور از این ظاهرتر چگونه باشد؟ پس ظاهر کردیم که زنده کردن اجساد به قیامت و باقی شدن آن، محال است.)

( ва аммо боз омадани нафаси мардуми бад-ӣни олам аз баҳри ҷазои афъоли хеш бар он мисол ки таносухён ботин гӯйанд ки некӯкори тавонгару тан дуруст бозояду бдкрдори дарвеш ва маълул бозояд , аз ин маҳол тараст . Аз баҳри онкӣ на ҳамаи тавонгарон тани дрстоннд ва на ҳамаи даравишони беморон , бал ки ин аҳвол бар табодул ба миёни халқ мавҷӯдаст ва бисёр кас бошад ки ба аввали умри хеши тавонгару тан дуруст бошад ва ба охири умри дарвеш ва бемор бошад ва бисёр кас бошад ки ба аввали умри дарвеш ва бемор бошад ва ба охири умри тавонгару тан дуруст шавад ва бисёр мардумон зойанд бар тавонгарӣ ва бимиранд дар дарвешӣ ва бисёр андар дарвешӣ зойанд ва бимиранд андари тавонгарӣ ва бисёр тавонгарон заъифи таркиб ва маълул бошанд ва бисёр даравишони қавии таркибу тани дуруст , ва ин аҳвол бар як қонӯн мавҷӯд нест миёни халқ ки воҷиб ояд ки хирадмандро чунин тахайюли аўФтд . Ва қавли мухтасари андари ради ин тариқат онаст ки гӯйем : он кас ки ин мазҳаб дорад , аз ду берун нест : ё дайн дораст ё бедайнаст . Агар бедайнаст , мар ӯро бар дурустии даъвии хеши бурҳонии ақлӣ бояд ки чунонаст ки ӯ ҳаме гуяд , ва нест андари кутуби қудамои бурҳон бар сиҳҳати ин қавл . Ва агар ин дайн дораст ва ба китоби худоӣ мақараст , андари китоб худоӣ нест ки мари савоби мутӣъону уқоби осӣонро замонии сипарӣ шавандааст , бал ки чу аҳли савобро ёд кардааст , гуфтааст : эшон андари неъмат абадӣ бошанд , бад-ӣни оят , қавла : ( ани аллазӣнаи ءомнўоу ъмлўои алслҳти аўлӣки ҳам хайри албриаҳ ҷзоўҳм ъанд рбҳми ҷинати адани тҷрии ман таҳтҳо алонҳри хулдин фӣҳо абадан ) , ва чу мари аҳли уқобро ёд кардааст , эшонро низ ба хулд ваъда кардааст андари азоб , бад-ӣни оят , қавла : ( ани аллазӣнаи кФрўои ман аҳли алктбу алмшркини фии нори ҷаҳаннами хулдин фӣҳо аўлӣки ҳам шари албриаҳ ) . Ва худои таъолӣ накӯҳидааст мари гуруҳеро ки гуфтанд ки моро азоби оташи ҷузи рӯзгории шимурдаи бнсоўд , ва инкор кардааст бад-ӣни сухан бар эшон , бад-ӣни оят ки ҳаме гуяд , қавла : (у қолўои лни тмснои алнори алои аёмои маъдӯдаи қул атхзтм ъанд аллоҳи аҳди Флни ихлФи аллоҳ ӯҳдаам тқўлўни алии аллоҳи мо лои тълмўн ) . Ва чу ончӣ ба зоҳири китоби худои ҳамин собит карда шавад аз маҳол , ба ҳуҷҷати ақл бар он ҳамеи рад лозим шаваду мари онро тоўил воҷиб ояд , бар хирадманд воҷибаст ки мари он зоҳирро аз хозини илми худои тоўил талаб кунад то бидон тоўили шабаҳат аз дил ӯ бархезад . Ва чаҳ хирад бошад мар касеро ки суханӣ гуяд ва бар тариқӣ боистад ки мар ӯро бар дурустии он на зоҳири китоб гувоҳӣ диҳад ва на ботини он ва на бар он бурҳони ақлӣ собит шавад ?у мари даъвӣ ӯро радии қавитар аз собит ношудани бурҳон бар он нест ва ноёфтан ҳуҷҷат аз китоби худои таъолӣ . Ва ин хостем ки бигӯем . Ва ллаҳи алҳмд . )

(و اما باز آمدن نفس مردم بدین عالم از بهر جزای افعال خویش بر آن مثال که تناسخیان باطن گویند که نیکوکار توانگر و تن درست بازآید و بدکردار درویش و معلول بازآید، از این محال تر است. از بهر آنکه نه همه توانگران تن درستانند و نه همه درویشان بیماران، بل که این احوال بر تبادل به میان خلق موجود است و بسیار کس باشد که به اول عمر خویش توانگر و تن درست باشد و به آخر عمر درویش و بیمار باشد و بسیار کس باشد که به اول عمر درویش و بیمار باشد و به آخر عمر توانگر و تن درست شود و بسیار مردمان زایند بر توانگری و بمیرند در درویشی و بسیار اندر درویشی زایند و بمیرند اندر توانگری و بسیار توانگران ضعیف ترکیب و معلول باشند و بسیار درویشان قوی ترکیب و تن درست، و این احوال بر یک قانون موجود نیست میان خلق که واجب آید که خردمند را چنین تخیل اوفتد. و قول مختصر اندر رد این طریقت آن است که گوییم: آن کس که این مذهب دارد، از دو بیرون نیست: یا دین دار است یا بی دین است. اگر بی دین است، مر او را بر درستی دعوی خویش برهانی عقلی باید که چنان است که او همی گوید، و نیست اندر کتب قدما برهان بر صحت این قول. و اگر این دین دار است و به کتاب خدای مقر است، اندر کتاب خدای نیست که مر ثواب مطیعان و عقاب عاصیان را زمانی سپری شونده است، بل که چو اهل ثواب را یاد کرده است، گفته است: ایشان اندر نعمت ابدی باشند، بدین آیت، قوله: (ان الذین ءامنوا و عملوا الصلحت اولئک هم خیر البریه جزاوهم عند ربهم جنت عدن تجری من تحتها الانهر خلدین فیها ابدا)، و چو مر اهل عقاب را یاد کرده است، ایشان را نیز به خلد وعده کرده است اندر عذاب، بدین آیت، قوله: (ان الذین کفروا من اهل الکتب و المشرکین فی نار جهنم خلدین فیها اولئک هم شر البریه). و خدای تعالی نکوهیده است مر گروهی را که گفتند که ما را عذاب آتش جز روزگاری شمرده بنساود، و انکار کرده است بدین سخن بر ایشان، بدین آیت که همی گوید، قوله: (و قالوا لن تمسنا النار الا ایاما معدوده قل اتخذتم عند الله عهد فلن یخلف الله عهده ام تقولون علی الله ما لا تعلمون). و چو آنچه به ظاهر کتاب خدای همین ثابت کرده شود از محال، به حجت عقل بر آن همی رد لازم شود و مر آن را تاویل واجب آید، بر خردمند واجب است که مر آن ظاهر را از خازن علم خدای تاویل طلب کند تا بدان تاویل شبهت از دل او برخیزد. و چه خرد باشد مر کسی را که سخنی گوید و بر طریقی بایستد که مر او را بر درستی آن نه ظاهر کتاب گواهی دهد و نه باطن آن و نه بر آن برهان عقلی ثابت شود؟ و مر دعوی او را ردی قوی تر از ثابت ناشدن برهان بر آن نیست و نایافتن حجت از کتاب خدای تعالی. و این خواستیم که بگوییم. و لله الحمد.)