Дар ибдоъ , қисоми лайли внҳор
در ابداع، قسّام لیل ونهار
Ниҳодаст арқони олами чаҳор
نهادست ارکان عالم چهار
Барин чор ҳар як се маънӣ диҳад
برین چار هر یک سه معنی دهد
Ки шарҳаши забон қалам ме диҳад
که شرحش زبان قلم می دهد
Буд оташаши саркашу тунду тез
بود آتشش سرکش و تند و تیز
Чу бодаши латифу сабк , зуди хез
چو بادش لطیف و سبک، زود خیز
Чу обаши шитобандау нарму пок
چو آبش شتابنده و نرم و پاک
Амини хештани дори сокин чу хок
امین خویشتن دار ساکن چو خاک
Касе хизмати подшоро накӯаст
کسی خدمت پادشا را نکوست
Ки ин чанд ахлоқ дар нафас ӯст
که این چند اخلاق در نفس اوست
Сарои ду дар дар ҳамаи рӯзгор
سرای دو در در همه روزگار
Бад-ӣни чори арқон буд устувор
بدین چار ارکان بود استوار
Касе кӯ ба хизмати бибандади миён
کسی کو به خدمت ببندد میان
Тақарруби намояд ба садри каён
تقرّب نماید به صدر کیان
Агар дорад ин чанд хислати нахуст
اگر دارد این چند خصلت نخست
Кунад онгаҳ арқони хизмати дуруст
کند آنگه ارکان خدمت درست
Тамаъи ҷуз ба нокомӣу ранҷу ғам
طمع جز به ناکامی و رنج و غم
Макун чун наҳодӣ ба хизмати қадам
مکن چون نهادی به خدمت قدم
Ки чун дил наҳодӣ ба осӯдагӣ
که چون دل نهادی به آسودگی
Тноўр набошӣ ба фарсӯдагӣ
تناور نباشی به فرسودگی
Ба осонӣу роҳати хештан
به آسانی و راحت خویشتن
Ба ҷаври тамаъ дар мада беш , тан
به جور طمع در مده بیش، تن
Чаҳ донеи магар пешат ояд ғамӣ
چه دانی مگر پیشت آید غمی
Ки бо хештани брнёиии ҳаме
که با خویشتن برنیایی همی
Чу бо дил бидодӣ ба аввали қарор
چو با دل بدادی به اوّل قرار
Дар он ғами дилат кам кунад изтирор
در آن غم دلت کم کند اضطرار
Вагар подшо аз сари кибри хеш
و گر پادشا از سر کبر خویش
Шавад тайраи рӯзии зи андоза беш
شود طیره روزی ز اندازه بیش
Нагӯйӣ ки ин тиргӣ аз куҷост
نگویی که این طیرگی از کجاست
Ки аз хавфи султони дарӣ дар раҷост
که از خوف سلطان دری در رجاست
Малик аз сари нихвату хирагӣ
ملک از سر نخوت و خیرگی
Кунад бе сабаби гуҳи гуҳии тиргӣ
کند بی سبب گه گهی طیرگی
Вагар бо ту кард аз дуруштии хитоб
وگر با تو کرد از درشتی خطاب
Чунон дон ки бо ғайри тести он итоб
چنان دان که با غیر تست آن عتاب
Ту худро ғалати гир ва ҳуҷҷат манеҳ
تو خود را غلط گیر و حجّت منه
Кроҳитӣ зон ба дили раҳи мада
کراھیتی زان به دل ره مده
Ба хизмат буд он сазовортар
به خدمت بود آن سزاوارتر
Ки ҳар дам кунад шукри бисёртар
که هر دم کند شکر بسیارتر
Агар чаҳ муқассир набошӣ валек
اگر چه مقصّر نباشی ولیک
Ба ҷад кӯш дар узри тақсири нек
به جدّ کوش در عذر تقصیر نیک
Ба феълу амали пои барҷои дор
به فعل و عمل پای برجای دار
Ки қавл муҷаррад набояд бакор
که قول مجرّد نباید بکار
Ҳарисӣ ба хизмати саодати шинос
حریصی به خدمت سعادت شناس
Ки бадбахти доим буд носипос
که بدبخت دائم بود ناسپاس
Чу роҳат тамаъ мекунӣ аз маош
چو راحت طمع می کنی از معاش
Машаққати кашу хештан байн мабош
مشقّت کش و خویشتن بین مباش
Бааш бош ва худро Фромш макун
بهش باش و خود را فرامش مکن
Бар андеш аз рӯзгори куҳан
بر اندیش از روزگار کهن
Шунидӣ ки дар ъзу иқболу ноз
شنیدی که در عزّ و اقبال و ناز
Фромш нашуд пӯстин бар Аёз
فرامش نشد پوستین بر ایاز
Ту ҳам чун зи осори иқболи шоҳ
تو هم چون ز آثار اقبال شاه
Гиромӣ шудӣ боз хорӣ махоҳ
گرامی شدی باز خواری مخواه
Ба давлат раседӣ ва бар басти мол
به دولت رسیدی و بر بست مال
Ба андаки мазаллат ки дидӣ манол
به اندک مذلّت که دیدی منال
Ба як солаи хизмати чунин бар мноз
به یک ساله خدمت چنین بر مناز
Ба зӯдӣ барандат ба сари риштаи боз
به زودی برندت به سر رشته باز
Хирадманди неки ахтари никхўоаҳ
خردمند نیک اختر نیکخواه
Брғбт кунад хизмати подшоҳ
برغبت کند خدمت پادشاه
Ба сидқу иродат ба хизмати гароӣ
به صدق و ارادت به خدمت گرای
зи баҳри ръўнт такаллуф намой
ز بهر رعونت تکلّف نمای
Макун хизмат аз баҳри умеду бим
مکن خدمت از بهر امّید و بیم
Хиради кор мушкил нагир салим
خرد کار مشکل نگیر سلیم
Чу бебим кардӣ бабрии умед
چو بی بیم کردی ببرّی امید
Шавад хизматати пуда чун мағзи бед
شود خدمتت پوده چون مغز بید
Мабош аз бақои худ умедвор
مباش از بقای خود امّیدوار
Бақо дар бақои ваии умеди дор
بقا در بقای وی امّید دار
зи бими уқубат ба хизмат макуш
ز بیم عقوبت به خدمت مکوش
Накарда гунаҳ рӯй тӯҳмат мапуаш
نکرده گنه روی تهمت مپوش
зи ҳирси тамаъ ҳам макун бандагӣ
ز حرص طمع هم مکن بندگی
Ки бошад зи хиҷлати сарафкандагӣ
که باشد ز خجلت سرافکندگی
Тамаъ чун бибаред ва инкор кард
طمع چون ببّرید و انکار کرد
Наёяд дигар хизмат аз дасти мард
نیاید دگر خدمت از دست مرد
Буд хизмати подшои ҳавлнок
بود خدمت پادشا هولناک
Ки хавфаст ва тарсаст ва бимасту бок
که خوف است و ترس است و بیم است و باک
На ҳар кас тавонад сар афроштан
نه هر کس تواند سر افراشتن
Мақомоти хизмати нигаҳи доштан
مقامات خدمت نگه داشتن
Дарави гуҳи мазаллат буд гуҳи хатар
درو گه مذلّت بود گه خطر
На амн аз сафар на фироқ аз ҳзр
نه امن از سفر نه فراغ از حضر
Умеди саломат дарав камтараст
امید سلامت درو کمترست
Дарахтӣаст хизмат ки ранҷиш барост
درختی است خدمت که رنجش براست
Шавад бар дилаши боби роҳати фароз
شود بر دلش باب راحت فراز
Дар уфтад ба андешаҳои дароз
در افتد به اندیشه های دراز
Падед ояд аз ҳар тарафи душманаш
پدید آید از هر طرف دشمنش
Накарда гунаҳи боркаши карданаш
نکرده گنه بارکش کردنش
Буд рӯзу шаб дар азобу зҳир
بود روز و شب در عذاب و زحیر
Набошад магари хизматаши дастгир
نباشد مگر خدمتش دستگیر
Дилу ҷон ба аҷзу сарафкандагӣ
دل و جان به عجز و سرافکندگی
Кунад вақф бар хизмату бандагӣ
کند وقف بر خدمت و بندگی
Ва грёбди осоишӣ беш ва кам
و گریابد آسایشی بیش و کم
Нафас брнёрд зад аз беш ва кам
نفس برنیارد زد از بیش و کم
Вагар хаста дил бошаду риши тан
وگر خسته دل باشد و ریش تن
Шавад бо сари хизмати хештан
شود با سر خدمت خویشتن
Завоёу атрофи хизмати биҷавӣ
زوایا و اطراف خدمت بجوی
Ба пои тағофул дар он раҳ мапуӣ
به پای تغافل در آن ره مپوی
зи арқони хизмат тҳошӣ макун
ز ارکان خدمت تحاشی مکن
Ткосл кунӣ хор бошӣ , макун
تکاسل کنی خوار باشی، مکن
Чу пеш ояд андаки школӣ ба ҷаҳл
چو پیش آید اندک شکالی به جهل
Азу дар гузаштан мапиндор саҳл
ازو در گذشتن مپندار سهل
з худ карда тақсири сар пеш бош
ز خود کرده تقصیر سر پیش باش
Маломатгари хеши ҳам хеш бош
ملامتگر خویش هم خویش باش
Мапуаш аз сари ҷаҳл бар худ хато
مپوش از سر جهل بر خود خطا
Уқубат баробар макун бо ато
عقوبت برابر مکن با عطا
Мабар занн чу кардӣ хатоу гуноҳ
مبر ظن چو کردی خطا و گناه
Ки бошад магар бе хабари подшоҳ
که باشد مگر بی خبر پادشاه
Чаҳ доне ки донад вагар душманӣ
چه دانی که داند و گر دشمنی
Ба қасд аз малик созад аҳриманӣ
به قصد از ملک سازد اهرمنی
Кунад арзаи саҳви ту бар шаҳриёр
کند عرضه سهو تو بر شهریار
Бамонеи сарафкандау шармсор
بمانی سرافکنده و شرمسار
Ҳар онкас ки осоиши нафаси хост
هر آنکس که آسایش نفس خواست
Ба роҳат дар афзуд ва аз ранҷи кост
به راحت در افزود و از رنج کاست
Агар бандаи бинигар озод ро
اگر بنده بینی گر آزاد را
Ҳаминаст табъи одамизод ро
همین است طبع آدمیزاد را
Аё қобили ҳазрати подшоҳ
ایا قابل حضرت پادشاه
Ба ранҷи андари афзой ва роҳат бакоҳ
به رنج اندر افزای و راحت بکاه
зи лаззоту шаҳавот бар худ шикан
ز لذّات و شهوات بر خود شکن
Дарахти тани осое аз бен бикун
درخت تن آسایی از بن بکن
Дилӣ чун ба дастоварӣ чора гар
دلی چون به دست آوری چاره گر
Ки ҳар дами бигардад ба навъ дигар
که هر دم بگردد به نوع دگر
Бтрки муроди дили хеши гир
بترک مراد دل خویش گیر
Муроди дили дайгарии пеши гир
مراد دل دیگری پیش گیر
Нишоед нигаҳдоштани табъи шоҳ
نشاید نگهداشتن طبع شاه
Ки навъе дигар бошад аз ҳар пагоҳ
که نوعی دگر باشد از هر پگاه
Дилии ҳамчуи ойӣнаи сӯрат пазир
دلی همچو آیینه صورت پذیر
Муроот ӯ кардани осони мгир
مراعات او کردن آسان مگیر
Дарин шеваи хизмати магари зиракӣ
درین شیوه خدمت مگر زیرکی
Ба воҷиб кунад он ҳам аз сад яке
به واجب کند آن هم از صد یکی
Камар ҳар ки бар азм хизмат бибаст
کمر هر که بر عزم خدمت ببست
Ба бозори гонӣ ба дарё нишаст
به بازار گانی به دریا نشست
Наҷот ва ҳалокасту умеду бим
نجات و هلاک است و امّید و بیم
Ки нафъаш бузургасту хавфаши азим
که نفعش بزرگ است و خوفش عظیم
Ба дарёии шӯридаи киштии марон
به دریای شوریده کشتی مران
Ки гирдоб жарфасту киштии гарон
که گرداب ژرف است و کشتی گران
Чу дарё буд рому киштии дуруст
چو دریا بود رام و کشتی درست
Туоне ба андозаи тўқири ҷуст
توانی به اندازه توقیر جست
Ба табъ ва ба хуи одати подшоҳ
به طبع و به خو عادت پادشاه
Чу дарёст гуҳи қоҳиру гуҳи паноҳ
چو دریاست گه قاهر و گه پناه
Кадомаст киштӣ , ҳунарҳои мард
کدام است کشتی، هنرهای مرد
Ки ҳар ҷо тавонад бидон кор кард
که هر جا تواند بدان کار کرد
Чу киштии саломат буд дар баҳор
چو کشتی سلامت بود در بحار
Буд ҳамгинонро ба ҷон зинҳор
بود همگنان را به جان زینهار
Ҳар он кӯ ба хизмати қадам дар ниҳод
هر آن کو به خدمت قدم در نهاد
Зарурат бибояд бар он истод
ضرورت بباید بر آن ایستاد
Аз андоза берун набояд гузашт
از اندازه بیرون نباید گذشت
Бисоти хирад дар набояд навишт
بساط خرد در نباید نوشت
Агар дар масолики зи раҳи бозмонд
اگر در مسالک ز ره بازماند
Замона бар ӯ оят аҷз хонд
زمانه بر او آیت عجز خواند
Вагар бар гузашт аз тариқи савоб
و گر بر گذشت از طریق صواب
Кунад рӯзгор аз далерии хароб
کند روزگار از دلیری خراب
зи фармӯдаи шоҳ берун машав
ز فرموده شاه بیرون مشو
Ба ҷаҳл аз паии бахт ворун машав
به جهل از پی بخت وارون مشو
Ки уфтад ки болотар аз пойгоҳ
که افتد که بالاتر از پایگاه
Ба корӣ фаро дорадат подшоҳ
به کاری فرا داردت پادشاه
Чу тақдим кардӣ ба таклифи хеш
چو تقدیم کردی به تکلیف خویش
Аъодт кун онгаҳ манеҳ пои пеш
اعادت کن آنگه منه پای پیش
Ало то саломат буд бештар
الا تا سلامت بود بیشتر
Ба мансаб шавад ҳар замони пештар
به منصب شود هر زمان پیشتر
?герат ҳар замон қрбтӣ ме диҳад
گرت هر زمان قربتی می دهد
Чунон дон ки вақъати фурӯ май наад
چنان دان که وقعت فرو می نهد
Чу наздиктар хондат подшоҳ
چو نزدیکتر خواندت پادشاه
Чу рафтӣ Фромш макун ҷойгоҳ
چو رفتی فرامش مکن جایگاه
Азу мҳтрз бош ва парҳез кун
ازو محترز باش و پرهیز کن
Ба тартиби неи қудрат омез кун
به ترتیب نی قدرت آمیز کن
Маҳали тўҳр чанд бартари барад
محلّ توهر چند برتر برد
Чунон каз раҳи бандагӣ дар хӯрд
چنان کز ره بندگی در خورد
Науфтӣ аз он манзалат дар ғурур
نیفتی از آن منزلت در غرور
Ту зу даври наздику наздики давр
تو زو دور نزدیک و نزدیک دور
Чу ширин диҳад аз ҳарорати мҷўш
چو شیرین دهد از حرارت مجوش
Вагар талх додат брғбт бануш
وگر تلخ دادت برغبت بنوش
Кигар дар ту икроҳ пайдо шавад
که گر در تو اکراه پیدا شود
Малик бар ту аз хашм шайдо шавад
ملک بر تو از خشم شیدا شود
Бимолад ба дасти адаби гӯши ту
بمالد به دست ادب گوش تو
Ки ҳаргиз нагардад фаромӯши ту
که هرگز نگردد فراموش تو
Вагар надиҳад аз дасти қудрати зимом
و گر ندهد از دست قدرت زمام
Кунад нақш бар сина чун бар рухом
کند نقش بر سینه چون بر رخام
Ба чизе уқубат кунад подшоҳ
به چیزی عقوبت کند پادشاه
Ки тоъати намояд ба ҷинси гуноҳ
که طاعت نماید به جنس گناه
Буд воҷиб аз соҳиби садри шоҳ
بود واجب از صاحب صدر شاه
Ки ороиш ҷома дорад нигоҳ
که آرایش جامه دارد نگاه
Бзинт дар ояд миёни гуруҳ
بزینت در آید میان گروه
Ки зинат кунад мардро бошукӯҳ
که زینت کند مرد را باشکوه
Такаллуф асарҳо кунад дар авом
تکلّف اثرها کند در عوام
Зиёдат бакӯшанд дар эҳтиром
زیادت بکوشند در احترام
Ки на ҳар касеро хирад ҳосил аст
که نه هر کسی را خرد حاصل است
Ндонӣ хирад чист , нур дил аст
ندانی خرد چیست، نور دل است
Бидон нури бенанди айбу ҳунар
بدان نور بینند عیب و هنر
Маҳак худ бигӯед ки чунаст зар
محک خود بگوید که چون است زر
зи аҷноси мардум дар ибдоъи худ
ز اجناس مردم در ابداع خود
Буд бештари омма ва кам хирад
بود بیشتر عامه و کم خرد
Мумайиз аз он рӯй андак тар аст
ممیّز از آن روی اندک تر است
Ки на дар ҳамаи сангҳо гавҳар аст
که نه در همه سنگ ها گوهر است
Ба наздики нодон чаҳ гавҳар чаҳ санг
به نزدیک نادان چه گوهر چه سنگ
Ба зоҳири назар бар либосасту ранг
به ظاهر نظر بر لباس است و رنگ
Ба миқдори нодону донои дуруст
به مقدار نادان و دانا درست
Бар оммаи яксони намояди нахуст
بر عامه یکسان نماید نخست
Буд дар назарашон касеро шиква
بود در نظرشان کسی را شکوه
Ки бо кӯка ва нах равад дар гуруҳ
که با کوکه و نخ رود در گروه
Намондаст бар ҳоли худ кам хирад
نماندست بر حال خود کم خرد
Хирадманди азин рангу бўкии хирад
خردمند ازین رنگ و بوکی خرد
?герат нест нафасу хиради дастёр
گرت نیست نفس و خرد دستیار
Макун хизмати подшои ихтиёр
مکن خدمت پادشا اختیار
Ба фарҳангу дониши тавон кор кард
به فرهنگ و دانش توان کار کرد
?герат нест гирди фузулии магарад
گرت نیست گرد فضولی مگرد
Чу бемоя бинад турои подшоҳ
چو بی مایه بیند ترا پادشاه
Мизоҷи маҳал ту гардад табоҳ
مزاج محلّ تو گردد تباه
Вагар хидматӣ карда бошӣ писанд
وگر خدمتی کرده باشی پسند
Ба ҷузи нописандида сӯрат мабанд
به جز ناپسندیده صورت مبند
Набояд маликро маломат кунед
نباید ملک را ملامت کنید
Ки нои озмудаи турои баргузед
که نا آزموده ترا برگزید
Вагар худ дар ояд ба саҳву злл
و گر خود در آید به سهو و زلل
Ба рукнии бмлк аз ту андаки халал
به رکنی بملک از تو اندک خلل
Бигардонад аз ту аз рухи эътимод
بگرداند از تو از رخ اعتماد
Ба ҷад сӯдманд оядат на ҷиҳод
به جدّ سودمند آیدت نه جهاد
Касеро ки шаҳ дар назар ҷой кард
کسی را که شه در نظر جای کرد
Ба тамкину ташриф ӯ рой кард
به تمکین و تشریف او رای کرد
Балӣ беҳунарро ҳнрўр кунад
بلی بی هنر را هنرور کند
Чу хуршед каз санг гавҳар кунад
چو خورشید کز سنگ گوهر کند
Вале рӯзгорӣ бибояд дароз
ولی روزگاری بباید دراز
Ки гавҳар шавад санг дар кони роз
که گوهر شود سنگ در کان راز
Азобаст сармояи чокарӣ
عذاب است سرمایه چاکری
Агар хоҷаи тошӣ вагар лашкарӣ
اگر خواجه تاشی وگر لشکری
Ба наздики шоҳи он буд пештар
به نزدیک شاه آن بود پیشتر
Ки ӯ ранҷ ва сахтӣ кашад бештар
که او رنج و سختی کشد بیشتر
Убайду ммоликро солу моҳ
عبید و ممالیک را سال و ماه
зи баҳр чаҳ мипрўрди подшоҳ
ز بهر چه میپرورد پادشاه
На аз баҳри нозу тан осонӣ аст
نه از بهر ناز و تن آسانی است
Балӣ аз паии мамлакат бонӣ аст
بلی از پی مملکت بانی است
з чокар нагӯям тнъм равост
ز چاکر نگویم تنعّم رواست
Ки ин дардро ранҷ ва меҳнат давост
که این درد را رنج و محنت دواست
Тнъм ба ҷуз дар хур шоҳ нест
تنعّم به جز در خور شاه نیست
Каш аз орзӯи даст кӯтоҳ нест
کش از آرزو دست کوتاه نیست
Азобасту ранҷу Ганау тъб
عذاب است و رنج و غنا و تعب
Ки хизмат ниҳоданд онро лақаб
که خدمت نهادند آن را لقب
Ба хизмат бакӯшу фузӯнии мҷўӣ
به خدمت بکوش و فزونی مجوی
Ҳамеша зи анъоми шаҳи шукри гӯй
همیشه ز انعام شه شکر گوی
Фузӯнӣ на дар хизмат чокар аст
فزونی نه در خدمت چاکر است
Дар анъоми шоҳи хадам парвар аст
در انعام شاه خدم پرور است
Ту худ ҷаҳд мекун ба вусъ ва тавон
تو خود جهد می کن به وسع و توان
Ки пайваста бошӣ ба хизмати давон
که پیوسته باشی به خدمت دوان
Чу бо худ муқарар кунӣ солу моҳ
چو با خود مقرّر کنی سال و ماه
Науфтӣ ба куфрони неъмати зи роҳ
نیفتی به کفران نعمت ز راه
Нзории яке панд бишинав зи ман
نزاری یکی پند بشنو ز من
Набошӣ дижами пеши шоҳи змн
نباشی دژم پیش شاه زمن
Дар авқоти осоиши он дами шимур
در اوقات آسایش آن دم شُمَر
Ки дар ҳазрати шоҳи дории мақар
که در حضرت شاه داری مقر
Мапиндор каз ҳайбату сдмтш
مپندار کز هیبت و صدمتش
Ба бечорагӣ мекунӣ хизматаш
به بیچارگی می کنی خدمتش
Чу дар дили кроҳитт ҷо кунад
چو در دل کراهیّتت جا کند
Ъломоти он бар ту пайдо кунад
علامات آن بر تو پیدا کند
Муассир шавад дар дили подшоҳ
مؤثّر شود در دل پادشاه
Уқубат кунад баъд аз он бар гуноҳ
عقوبت کند بعد از آن بر گناه
Вагар шоҳ бархезад аз ҷои хеш
و گر شاه برخیزد از جای خویش
Вагар ту бурун рафта бошӣ зи пеш
و گر تو برون رفته باشی ز پیش
зи ранҷи нишастан ба роҳи адаб
ز رنج نشستن به راه ادب
Чу осӯдаи гаштии фурӯбанди лаб
چو آسوده گشتی فروبند لب
Ба кас боз манимоӣ ва бар худ бапуш
به کس باز منمای و بر خود بپوش
Ки айби оварон чашм доранду гӯш
که عیب آوران چشم دارند و گوش
Агар бар ту сад заҳмат омад валек
اگر بر تو صد زحمت آمد ولیک
Бааш бошу поси сухани дори нек
بهش باش و پاس سخن دار نیک