Агар ҳоҷатии дорӣ аз подшоҳ
اگر حاجتی داری از پادشاه
Азўҷз ба лутф ва мудоро махоҳ
ازوجز به لطف و مدارا مخواه
Нигаҳи дори фурсат , дар ани вақти гӯй
نگه دار فرصت، در ان وقت گوی
Ки бошад малики хўшдлу тоза рӯй
که باشد ملک خوشدل و تازه روی
Ба ҳар ҳоли тахфиф ибром кун
به هر حال تخفیف ابرام کن
Ба рФқи атши тундро ром кун
به رِفق اتش تند را رام کن
Гаронӣ макун , тарки алҳоҳи гир
گرانی مکن، ترک الحاح گیر
Ҷавоб анч гуяд сабк дар пазир
جواب انچ گوید سَبُک در پذیر
Мабар то туоне ба садри издиҳом
مَبَر تا توانی به صدر ازدحام
Хусусан дар айёми моҳи сиём
خصوصا در ایام ماه صِیام
Меъдаи пари тафту тоби танурӣ буд *
معده پر تفت و تاب تنوری بُوَد *
Ки натавон бирав рехти як қатраи об
که نتوان برو ریخت یک قطره آب
Замин чун асир аз даму дӯду нур
زمین چون اثیر از دم و دود و نور
Ту ҳам оташии зан дигар дар танур
تو هم آتشی زن دگر در تنور
Чу ҳоҷат бар оре ба даргоҳи шоҳ
چو حاجت بر آری به درگاه شاه
Макун истионати ҷуз аз никхўоаҳ
مکن استعانت جز از نیکخواه
Шафиъӣ ба дасти ор ва ҳоҷат бигӯӣ
شفیعی به دست آر و حاجت بگوی
зи канкоши донои таҷовузи мҷўӣ
ز کنکاش دانا تجاوز مجوی
?герат манъ фармоед ар илтимос
گرت منع فرماید ار التماس
зи рои худ андари гузар бе мкос
ز رای خود اندر گذر بی مکاس
Вагар оядаш арза кардани писанд
وگر آیدش عرضه کردن پسند
Рисӣ дар муроду шӯии баҳраи манд
رسی در مراد و شوی بهره مند
Набошад муовини ҷуз аз рои рост
نباشد معاون جز از رای راست
Баду нек дар машварати рои рост
بَد و نیک در مشورت رای راست
Вагар ҷуз ба донои барии машварат
و گر جز به دانا بری مشورت
Нагирад хирадманди донишварат
نگیرد خردمند دانشوَرَت
Чу дору на дар хӯрд иллати хурӣ
چو دارو نه در خورد علت خوری
зи молик аҷаб дорам ар ҷони барӣ
ز مالک عجب دارم ار جان بری
Куҷо манфиат ёбад аз ранҷи барад
کجا منفعت یابد از رنج بُرد
Ҳар онкўи зи молики масӣҳии шимурд
هر آنکو ز مالک مسیحی شمرد
Хирадмандрогар ба чизе ки хост
خردمند را گر به چیزی که خواست
Нагардад чунон каш буд табъи рост
نگردد چنان کش بود طبع راست
Наёяд бирав сахт ва бар бе хирад
نیاید برو سخت و بر بی خرد
зи мӯяш агар фӯт шуд бугзарад
ز مویش اگر فوت شد بگذرد
Ки ноқис надонад магари рои хеш
که ناقص نداند مگر رای خویش
Ба як чашм бинад зи мабдаии хеш
به یک چشم بیند ز مبدای خویش
Чу кардӣ бар он хашм ӯ чашми пӯш
چو کردی بر آن خشم او چشم پوش
Барояд зи навмидии андари хурӯш
برآید ز نومیدی اندر خروش
Далеласт биноу донои хирад
دلیل است بینا و دانا خرد
з ҳар сӯ ки хоҳии трораҳи барад
ز هر سو که خواهی تراره بَرَد
зи як рӯй мақсӯд агар дар наёфт
ز یک روی مقصود اگر در نیافت
Ба як рӯй дигари Аннани бозтоФт
به یک روی دیگر عنان بازتافت
Чунон шод ва хурсанду хуши дил буд
چنان شاد و خرسند و خوش دل بوَد
Ки мақсӯдаш аз вақти ҳосил буд
که مقصودش از وقت حاصل بوَد
Кунад ноМуродӣ ба ишқи ихтиёр
کند نامرادی به عشق اختیار
зи баҳри муроди худовандгор
ز بهر مراد خداوندگار
Мурод ар кунад бар хиради поймол
مراد ار کند بر خِرد پایمال
Аз он ба ки ради гашти дасти савол
از آن به که رد گشت دست سؤال
Ба бўку магари ҳеҷ азу дар махоҳ
به بوک و مگر هیچ ازو در مخواه
Азин рӯй ҳоҷат мабар пеши шоҳ
ازین روی حاجت مبر پیش شاه
Ки гар оварад хлътӣ бо миён
که گر آورد خلعتی با میان
Нагу варна чизе набошад зиён
نگو ورنه چیزی نباشد زیان
Буд подшоро сабки доштан
بوَد پادشا را سبک داشتن
Димоғ аз таҳаввури бинбоштн
دماغ از تهوُّر بینباشتن
Чу ху карда бошӣ ба ради савол
چو خو کرده باشی به رد سؤال
Ҳарисӣ кунад баъди зои он ломҳол
حریصی کند بعد زا آن لامحال
На шармат буд мона ва на ҳаё
نه شرمت بوَد مانه و نه حیا
Ба хизмати даройӣ ба рӯйу риё
به خدمت درآیی به روی و ریا
Раво нест аз подшо чанд ҷой
روا نیست از پادشا چند جای
Ки дар баҳри ҳоҷати зании дасту пой
که در بحر حاجت زنی دست و پای
Яке дар мақомӣ ки бошад ба хашм
یکی در مقامی که باشد به خشم
Агар фӯти ҷисмӣ вагар нури чашм
اگر فوت جسمی و گر نور چشم
Вагар хидматӣ карда бошӣ тамом
وگر خدمتی کرده باشی تمام
Ба муздаши гумони аўФтд ё ба вом
به مزدش گمان اوفتد یا به وام
Вагар ҳоҷатӣ карда бошӣ раво
وگر حاجتی کرده باشی روا
Нагирӣ дигар ҳоҷатӣ дар ҳаво
نگیری دگر حاجتی در هوا
Дарин ҳар се мавзе ки айн хатост
درین هر سه موضع که عین خطاست
зи ҳоҷат ки маҳрӯм Монӣ равост
ز حاجت که محروم مانی رواست
Чу муҳтоҷи гардӣ ба чизеи зи шоҳ
چو محتاج گردی به چیزی ز شاه
Ба ҳангоми фурсат накӯ кун нигоҳ
به هنگام فرصت نکو کن نگاه
Ки бошад ба табъ ва набошад малул
که باشد به طبع و نباشد ملول
Кигар тунд бошад набошад ҳмўл
که گر تُند باشد نباشد حَمول
Чу дорад ба рағбати назари сӯии ту
چو دارد به رغبت نظر سوی تو
Табассум кунад тоза дар рӯй ту
تبسم کند تازه در روی تو
Бигӯ то биёеи зи умеди баҳр
بگو تا بیایی ز امید بَهر
Чу бе вақти гӯйӣ дар уфтӣ ба қаҳр
چو بیوقت گویی در افتی به قهر
Вагар надиҳадати гоҳ гоҳе ҷавоб
و گر ندهدت گاه گاهی جواب
Фурӯрафта бошад ба фикрии савоб
فرورفته باشد به فکری صواب
Ҷӯи навмеди гардии зи умеди хеш
جو نومید گردی ز امید خویش
Мгир аз таҳайюри раҳи ҷусти пеш
مگیر از تحیر رهِ جست پیش
На ҳар лаҳзаи кории кушояди зи шоҳ
نه هر لحظه کاری گشاید ز شاه
Ба рағбати ҷавоб хуш ояд зи шоҳ
به رغبت جواب خوش آید ز شاه
Басӣ бошад андешаҳои ниҳон
بسی باشد اندیشههای نهان
Ки ӯ донаду баси зи халқи ҷаҳон
که او داند و بس ز خلق جهان
Чу хомӯш бошад сари афкандаи пеш
چو خاموش باشد سر افکنده پیش
Дар он лаҳза машғӯл бошад ба хеш
در آن لحظه مشغول باشد به خویش
Дар андеша ҷое буд он замон
در اندیشه جایی بوَد آن زمان
Ки онҷо ндонӣ яқин аз гумон
که آنجا ندانی یقین از گُمان
Бибояд чу ҳангом кардӣ дуруст
بباید چو هنگام کردی درست
Ба тартиб берун шуд кори ҷуст
به ترتیب بیرون شد کار جست
Ба рФқу тлтФ аъодт намой
به رفق و تلطُّف اعادت نمای
Ба мифтоҳи такрор дар бргшоӣ
به مفتاح تکرار در برگشای
Замон то ба шасти афканди ҳалқи ҳут
زمان تا به شست افکند حلق حوت
Сабурии биомуз аз анкабут
صبوری بیاموز از عنکبوت
Ба кунҷӣ буд мунтазири мустадом
به کنجی بوَد منتظر مستدام
Ки то кӣ збобии дроФтд ба дом
که تا کَی ذُبابی درافتد به دام
Ту ҳам сабр кун ҳозир вақт бош
تو هم صبر کن حاضر وقت باش
Чу ҳангом куштан набошад мапош
چو هنگام کِشتن نباشد مپاش
Мабар аз паии ҳоҷат ҳар касе
مبر از پی حاجت هر کسی
зи анвоъи заҳмат ба ҳазрати басӣ
ز انواع زحمت به حضرت بسی
Агар чаҳ салоҳасту хайру савоб
اگر چه صلاح است و خیر و صواب
Ҳазар кун зи ифрот дар кули боб
حذر کن ز افراط در کلّ باب
Гаронӣ ва хорӣ фазояд савол
گرانی و خواری فزاید سؤال
Азин ҳар ду парҳез дар кули ҳол
ازین هر دو پرهیز در کلّ حال
Яқини дон кигар бар забони ноидш
یقین دان که گر بر زبان نایدش
Ба дил дар кроҳити аФзоидш
به دل در کراهیت افزایدش
Таҷовуз макун дар ҳудӯд эй писар
تجاوز مکن در حدود ای پسر
Чунон тоз кандар ноФтӣ ба сар
چنان تاز کاندر نَاُفتی به سر
Чу дархостии корӣ аз подшоҳ
چو درخواستی کاری از پادشاه
Зиёдати зи миқдор тоъат махоҳ
زیادت ز مقدار طاعت مخواه
Ки он кас ба ҳурмони сазовори гашт
که آن کس به حِرمان سزاوار گشت
Каз андозаи ҳад худ даргузашт
کز اندازۀ حدِّ خود درگذشت
Вагар худ нахоҳӣ писандида тар
وگر خود نخواهی پسندیدهتر
Қаноати з ҳар чизи бгзидаҳ тар
قناعت ز هر چیز بگزیدهتر
Тақозо кунад бар дили подшоҳ
تقاضا کند بر دل پادشاه
Қазои ҳақи хизматгари неки хоҳ
قضا حقِّ خدمتگر نیکخواه
Буд ҳам каз ончат умедасту хост
بُوَد هم کز آنچت امید است و خواست
Ба азъоФ дар хотири подшост
به اَضعاف در خاطر پادشاست
Вагар мустаҳаққӣу надиҳади кафоф
وگر مستحقی و ندهد کفاف
Мазан бар сари кӯйу ҳангомаи лоф
مزن بر سر کوی و هنگامه لاف
На бар тест , он айб биравӣ буд
نه بر تست، آن عیب بروی بوَد
Вагар худ ҳамаи ҳотами тай буд
وگر خود همه حاتم طی بوَد
Вагар низ лозим шавад хостан
وگر نیز لازم شود خواستن
Зарурати бад-ӣни кори бархестан
ضرورت بدین کار برخاستن
Кафофи маишати зиёдати мҷўӣ
کفاف معیشت زیادت مجوی
Ба ҳирс аз паии касби пешии мҷўӣ
به حرص از پی کسب پیشی مجوی
Чунин гуфт бо хоҷаи рӯзии ғулом
چنین گفت با خواجه روزی غلام
Ки бар худ макун ҳақи хизмати ҳаром
که بر خود مکن حقِّ خدمت حرام
Кунад хизмат онгаҳ кифояти диҳӣ
کند خدمت آنگه کفایت دهی
Ки Нонаш ба қадари кифояти диҳӣ
که نانش به قدر کفایت دهی
Чу дории тамаъи суду бинии зиён
چو داری طمع سود و بینی زیان
Буд луқмаи устихон дар миён
بوَد لقمۀ استخوان در میان
Ба хории зи иззат баридани умед
به خواری ز عزّت بریدن امید
Сумумӣ буд ҳосил аз зилли бед
سمومی بود حاصل از ظلّ بید
Чу бардоштии ҳоҷатии пеши шоҳ
چو برداشتی حاجتی پیش شاه
зи мақсӯди худ ё зи ёрони роҳ
ز مقصود خود یا ز یارانِ راه
Тағайюр макун гар наёбӣ ҷавоб
تغیّر مکن گر نیابی جواب
Ба навъе ки рой ту бинад савоб
به نوعی که رای تو بیند صواب
Кроҳити ту дили подшоҳ
کراهیت تو دل پادشاه
Бибинад , кроҳит ӯ махоҳ
ببیند، کراهیت او مخواه
Чу дар вай асар кард икроҳи ту
چو در وی اثر کرد اکراه تو
Равад шоҳ бар зиди дилхоҳи ту
روَد شاه بر ضد دلخواه تو
Вазони пас ба карт дар ояд халал
وزان پس به کارت در آید خَلَل
Шавад манфиат бо музирати бадал
شود منفعت با مضرّت بَدَل
Дили хештани шод ва хурсанд кун
دل خویشتن شاد و خرسند کن
Аъодт ба рой хирадманд кун
اعادت به رای خردمند کن
Агар буд вагар на бигӯ ломҳол
اگر بود و گر نه بگو لامحال
Ки душвор ва номумкин омад савол
که دشوار و ناممکن آمد سؤال
Набудам магари мустаҳаққи қабул
نبودم مگر مستحقّ قبول
Вагар шоҳ буд аз шўоғли малул
وگر شاه بود از شواغل ملول
Касоне ки дар хилваташ раҳ баранд
کسانی که در خلوتش رَه برند
Ҳадисат ба гӯш шҳншаҳ баранд
حدیثت به گوش شهنشه بَرَند
Карами остинати гирифта ба даст
کَرَم آستینت گرفته به دست
Сипорад ба дасти Муродӣ ки ҳаст
سپارد به دست مرادی که هست
Хирадманди ҳаргизи зиён эй ҳаким
خردمند هرگز زیان ای حکیم
Накардаст бар подшоҳи Карим
نکردست بر پادشاه کریم
?герат шоҳ хонд вагар худ рӯй
گرت شاه خواند و گر خود رَوِی
Макун ибтидо то сухан нашнавӣ
مکن ابتدا تا سخن نشنوی
Чу ҳозир шудӣ пеш дастӣ макун
چو حاضر شدی پیش دستی مکن
Бҳл то нахуст ӯ бигӯед сухан
بِهِل تا نخست او بگوید سخن
Чу оғоз фармӯда бошад бакӯш
چو آغاز فرموده باشد بکوش
Ки то ҷон ва тан карда бошӣ ду гӯш
که تا جان و تن کرده باشی دو گوش
Машав дар миён то ба қатъи калом
مشو در میان تا به قطع کلام
Ҳама фаҳм кун ҳар чаҳ гуяд тамом
همه فهم کن هر چه گوید تمام
Вазони пас ҷавобӣ ба андешаи гӯй
وزان پس جوابی به اندیشه گوی
Магардон зи сӯй дигар чашм ва рӯй
مگردان ز سوی دگر چشم و روی
Сухани ҷуз ба ҳоҷат магӯ дар ҷавоб
سخن جز به حاجت مگو در جواب
Мёмизи дарҳами хатоу савоб
میامیز درهم خطا و صواب
Ба ваҷҳи ғарази вақти арзи сухан
به وجهِ غَرَض وقت عرض سخن
зи каси пеши хусрав съоит макун
ز کس پیش خسرو سعایت مکن
Ба тӯҳмат шавад бар ту ҳамвора шоҳ
به تهمت شود بر تو همواره شاه
Кунад ради ҳадиси ту якбораи шоҳ
کند رَد حدیث تو یکباره شاه
Ту чун ҷониби хеши бинӣу бас
تو چون جانب خویش بینی و بس
Набинӣ дигар ҳеҷ ҷониби зи кас
نبینی دگر هیچ جانب ز کس
Ту дар фикри он каз чаҳ рӯй ва чаҳ роҳ
تو در فکر آن کز چه روی و چه راه
Ба рангӣ умедат барояд зи шоҳ
به رنگی امیدت برآید ز شاه
Вазони сӯ дигар шоҳ дар ҷусту ҷӯй
وزان سو دگر شاه در جُست و جوی
Ки чун бар ту бандад дар гуфту гӯй
که چون بر تو بندد در گفت و گوی
Чу дар маъраз тӯҳмат афтод мард
چو در معرض تهمت افتاد مرد
Ҳбои гашт ҳар кору хизмат ки кард
هَبا گشت هر کار و خدمت که کرد
Агар сад сухан гуфт аз он пас савоб
اگر صد سخن گفت از آن پس صواب
Якеро ба воҷиб наёяд ҷавоб
یکی را به واجب نیاید جواب
Нахонанд ҷузи хоину ҳосидаш
نخوانند جز خائن و حاسِدش
Ҳамаи нақд иззат шавад косдш
همه نقد عزّت شود کاسِدش
Агар чанд бошӣ хрдмндўор
اگر چند باشی خردمندوار
Макун арза бисёр бар шаҳриёр
مکن عرضه بسیار بر شهریار
з бисёр манимоӣ ҷузи андакӣ
ز بسیار منمای جز اندکی
Вагар рост май хоҳӣ аз сад яке
وگر راست می خواهی از صد یکی
Ба фазл ва ба дониш макун чирагӣ
به فضل و به دانش مکن چیرگی
Ки ҳосид кунад ҳамл бар хирагӣ
که حاسد کند حمل بر خیرگی
Чу даъвӣ басӣ карда бошӣ нахуст
چو دعوی بسی کرده باشی نخست
Ба даъвии дарун бояд омад дуруст
به دعوی درون باید آمد درست
Буд каз ту ояд хатоеи падед
بوَد کز تو آید خطایی پدید
Каз онат бибояд хиҷолат кашид
کز آنت بباید خجالت کشید
Ҳунари корфармоӣ ва даъвӣ макун
هنر کارفرمای و دعوی مکن
Ки андаки амали беҳтар аз пари сухан
که اندک عمل بهتر از پُر سخن
Машав дарҳам эй ёр агар бади куниш
مشو درهم ای یار اگر بد کنش
Кушояди забон бар ту дар сарзаниш
گشاید زبان بر تو در سرزنش
Чу хоҳӣ ки тайраи шӯии пеши шоҳ
چو خواهی که طیره شوی پیش شاه
Ба қасдат накӯҳиш кунад айби хоҳ
به قصدت نکوهش کند عیب خواه
Гар он айб дар тести ков боз гуфт
گر آن عیب در تست کاو باز گفت
Дар он дам кун он ошкоро наҳуфт
در آن دم کن آن آشکارا نهفت
Дар он кӯш то брнёиии баҳам
در آن کوش تا برنیایی بهم
Ба тундӣ муҳаққиқ шавад муттаҳам
به تندی محقَّق شود متّهم
Ҷавобаш ба оҳистагии бози даҳ
جوابش به آهستگی باز ده
Ки оҳистагӣ дар чунин ҷой ба
که آهستگی در چنین جای به
Вагар набӯд он айб дар нафаси ту
وگر نبود آن عیب در نَفْس تو
Ба тӯҳмат дар уфтанд аз нафаси ту
به تهمت در افتند از نفس تو
Чу зон айб нокӣ ки бад гӯй гуфт
چو زان عیبناکی که بد گوی گفت
Чаро боядат кӣна дар дил гирифт
چرا بایدت کینه در دل گرفت
з ботил машав тайра дар гуфту гӯй
ز باطل مشو طیره در گفت و گوی
Ба ҷузи роҳи ҳақ то туоне мҷўӣ
به جز راه حق تا توانی مجوی
Балии нусрат аз ҷониби ҳақ буд
بلی نصرت از جانب حق بوَد
Ҷавоби муҳаққиқи Мусаддиқ буд
جواب محقّق مصدّق بوَد
Ба ҳақгар ҷавобаши диҳӣ ҳақ ӯст
به حق گر جوابش دهی حقّ اوست
Дарин мавзе ар ҳазл гӯйӣ накӯаст
درین موضع ار هزل گویی نکوست
Агар чанд бошад сухани ногузир
اگر چند باشد سخن ناگزیر
Магӯ бар сар хон қалилу касӣр
مگو بر سر خوان قلیل و کثیر
Ки албата ҳангом гуфтор нест
که البتّه هنگام گفتار نیست
Дар он ҳоли ҷузи хомшӣ кор нест
در آن حال جز خامُشی کار نیست
Ҳаловат макун талх бар подшоҳ
حلاوت مکن تلخ بر پادشاه
Мазан иштиҳоро ба беҳудаи роҳ
مزن اشتها را به بیهوده راه
Агар шаҳ кунад ибтидои сухан
اگر شه کند ابتدای سخن
Таваҳҳуми истимоъаш ба таъзим кун
توهم استماعش به تعظیم کن
Ба пайванд бар гуфт ӯ гуфт хеш
به پیوند بر گفتِ او گفتِ خویش
Чу хомӯш гардад срондози пеш
چو خاموش گردد سرانداز پیش
« нзорӣ » дарин нуктае низ ҳаст
«نزاری» درین نکته ای نیز هست
Хирадмандрогар чаҳ тмииз ҳаст
خردمند را گر چه تمییز هست
Муҳимотрогар чаҳ ҳам фурсатӣ аст
مهمات را گر چه هم فرصتی است
Мақомоту авқотро рухсатӣ аст
مقامات و اوقات را رخصتی است
Валикини маро чун муҳиммӣ фитод
ولیکن مرا چون مهمی فتاد
Ки рӯйиш ба хайрасту инсоф ва дод
که رویش به خیرست و انصاف و داد
Надорам ба назд худовандгор
ندارم به نزد خداوندگار
На мавқуфи вақт ва на ҳангоми бор
نه موقوف وقت و نه هنگام بار
Бакӯшам ки корӣ барояд магар
بکوشم که کاری برآید مگر
Надонам аз он фурсатии хуб тар
ندانم از آن فرصتی خوب تر
Нигаҳ дорам аввали ҳуқуқи Наим
نگه دارم اول حقوق نعیم
Ки дорам ба гардани зи шоҳи Карим
که دارم به گردن ز شاه کریم
Савобии ктми ҳосил аз адл ва дод
ثوابی کتم حاصل از عدل و داد
Дили рофеъи қиссаи хушнӯду шод
دل رافع قصه خشنود و شاد
Раво нест ман дар шаробу кабоб
روا نیست من در شراب و کباب
Буд мустаҳаққ бар дар андари азоб
بوَد مستحق بر در اندر عذاب
Ҳаромаст бар ман шаробу таом
حرام است بر من شراب و طعام
Ба гардани гирифтаи зи мазлӯми вом
به گردن گرفته ز مظلوم وام
Бакӯшам дилӣ то ба даст оварам
بکوشم دلی تا به دست آورم
Вазин баҳри сайдӣ ба шаст оварам
وزین بحر صیدی به شست آورم
Дилии сайд кардан ба ъзи қабул
دلی صید کردن به عزّ قبول
Буд маҳзи тоъат ба қавли расӯл
بوَد محضِ طاعت به قول رسول