Қоли аллоҳи таъолии втўбўои илои аллоҳи ҷмиъои аиҳо алмؤмнўни лълкми тФлҳўн . Инс молик гуяд аз пайғамбари слии аллоҳи алайҳ вслм шунидам ки гуфт тоӣб аз гуноҳ ҳамчунон буд кӣ гуноҳ накардаст . Ва чун худои бандаро дӯст дорад гуноҳаш зиён надорад пас ин оя бархонад ки ани аллоҳи иҳби алмттҳрин . Гуфтанд ё расӯли аллоҳи аломат тавба чист гуфт надомат .

قال اللّه تعالی وَتُوبُوا اِلَی اللّه جمیعاً اَیُّها الْمُْؤمِنُونَ لَعَلَّکُم تُفلِحوُنَ. انس مالک گوید از پیغمبر صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وسَلَّمَ شنیدم که گفت تائب از گناه همچنان بود کی گناه نکردست. و چون خدای بندۀ را دوست دارد گناهش زیان ندارد پس این آیه برخواند که اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ المتَطَهِّرینَ. گفتند یا رسول اللّه علامت توبه چیست گفت ندامت.

Ва инси бен молик ривоят кунад ки пайғомбари слии аллоҳи алайҳ вслм гуфт ҳеҷ чиз нест дӯсттар бар худои ъзўҷл аз бурнои тоӣб .

و انس بن مالک روایت کند که پیغامبر صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم گفت هیچ چیز نیست دوست تر بر خدای عزّوجلّ از برنای تائب.

Ва тавбаи аввали мнзлист аз мнзлҳоءи ин роҳу аввал мақомӣаст аз мақомҳои ҷуиндагону ҳақиқати тавба дар луғат бозгаштан буду тавбаи андари шаръ бозгаштан буд аз накӯҳидаҳо бози ончӣ писандидааст аз шаръи вқоли слии аллоҳи алайҳи вслми надомат тавбааст .

و توبه اوّل منزلیست از منزلهاء این راه و اوّل مقامی است از مقامهای جویندگان و حقیقت توبه در لغت بازگشتن بود و توبه اندر شرع بازگشتن بود از نکوهیده ها باز آنچه پسندیده است از شرع وَقَالَ صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ ندامت توبه است.

Ва худовандони усӯл аз аҳл суннат гуфтаанд шарти тавба то дуруст ояд се чизаст , пушаймонӣ бар ончӣ рафта бошад аз мухолифат ,у дасти бдоштни зулати андари ҳол ,у ният кардан ки низ бози он маъсият нагардад , азин арқон чора нест то тавба дуруст ояд .

و خداوندان اصول از اهل سنت گفته اند شرط توبه تا درست آید سه چیز است، پشیمانی بر آنچه رفته باشد از مخالفت، و دست بداشتن زلّت اندر حال، و نیّت کردن که نیز باز آن معصیت نگردد، ازین ارکان چاره نیست تا توبه درست آید.

Ва ин гуруҳ гуфтанд онч дар хабараст кӣ пушаймонӣ тавбааст яъне муаззамтарин рукнӣ аз вай пушаймонӣаст чунонк дар хабар меояд алҳҷи арафа яъне муаззамтарин арафааст эй истодан ба арафа на онк рукн нест андари ҳаҷи ҷузи истодан ба арафаи валикини муаззами арқони вуқуф буд бърФот . Ҳамчунинаст қавл ӯ слии аллоҳи алайҳи вслм ки алндми тавбаи тавба надоматаст ва аз аҳли таҳқиқ кас ҳаст ки гӯйанд надомати кифоят буд андари таҳқиқи ин , зеро ки он ду рукни дигари андари ваии баста буду андар вай бозёбанду маҳол буд ки аз ончии гузашта буд бар пушаймонӣ буд ва бар он Миср бӯдан монанди ӯ ё бар он азм буд ки низ он гуноҳ кунад . Ин маънӣ тавбааст бар ҷиҳати таҳдеду иҷмол , ва аммо бар ҷиҳати шарҳи тавбаро сббҳост ва тартибҳоу ақсом .

و این گروه گفتند آنچ در خبرست کی پشیمانی توبه است یعنی معظم ترین رکنی از وی پشیمانی است چنانک در خبر می آید اَلْحَجُّ عَرَفَةٌ یعنی معظم ترین عرفه است ای ایستادن به عرفه نه آنک رکن نیست اندر حج جز ایستادن به عرفه ولیکن معظم ارکان وقوف بود بعرفات. همچنین است قول او صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ که النّدَمُ تَوْبَةٌ توبه ندامت است و از اهل تحقیق کس هست که گویند ندامت کفایت بود اندر تحقیق این، زیرا که آن دو رکن دیگر اندر وی بسته بود و اندر وی بازیابند و محال بود که از آنچه گذشته بود بر پشیمانی بود و بر آن مصرّ بودن مانند او یا بر آن عزم بود که نیز آن گناه کند. این معنی توبه است بر جهت تحدید و اجمال، و امّا بر جهت شرح توبه را سببهاست و ترتیبها و اقسام.

Аввал аз он бедорӣ диласт аз хоби ғифлат ва дидани ончӣ бар вай меравад аз аҳвол бад бирав то ин ҷумлаи бипайвандад бтўФиқ бигӯаш доштан бидонча бар хотираши даройад аз заҷркунандагон аз ҷиҳат ҳақ бигӯаш дил .

اوّل از آن بیداری دلست از خواب غفلت و دیدن آنچه بر وی می رود از احوال بد برو تا این جمله بپیوندد بتوفیق بگوش داشتن بدانچه بر خاطرش درآید از زجر کنندگان از جهت حق بگوش دل.

Хабараст ки андари дил ҳар мусулмонӣ аз ҷиҳати худои субҳонаи втъолӣ воъизӣаст . Ва хабарӣ дигараст ки андари тани пора гӯштаст чун ӯ бслоҳ буд ҳамаи тани бслоҳ буд , ва чун ӯ бФсод буд ҳамаи тани бФсод буд ва он диласт чун бадал фикрат кунад ончӣ бар вай рафта бошад аз ношоистҳо тавбаи андари дили ваии фаро дидор ояд ва аз мъомлти зишти бозоистд ,у ҳақ ӯро мадад фиристад бъзми дуруст кардану корҳоء некӯ барадаст гирифтану асбоби тавбаро сохтан , аввали он бариданаст аз ёрони бад ки рафиқи бади бадсигол буду дурустии азм бар вай бшўлидаҳ кунаду тамомии дўоъӣ кӣ ӯро бад-ӣн роҳ хонд хавф ва раҷоаст чун ин омад ҳамаи нкўҳидҳо аз дил нафрат гираду ҳазимати пазирад ва аз ношоистҳо бозоистду лагоми нафаси бозкшд аз мтобъти шаҳавот ,у андари ҳол аз зулат мФорқт кунад ,у азм дуруст кунад кӣ низ бози он ношоистҳо нагардад ва агар бар мӯҷиби қасд хеш баравад ва бар ончии муқтазӣ азмаст пеш гирад муваффақӣ бошад содиқ . Ва агар чунон буд ки тавбаи бишиканади якбор ва ду бор ва бар он буд ки тавба кунад , ин чунин бисёр буд бояд ки навмед нашавад аз тавбаи ин чунин кас ки ҳарчизиро вақтеаст , ?фони лкли аҷали ктобо .

خبرست که اندر دل هر مسلمانی از جهت خدای سُبْحانَهُ وَتَعالی واعظی است. و خبری دیگر است که اندر تن پارۀ گوشت است چون او بصلاح بود همه تن بصلاح بود، و چون او بفساد بود همه تن بفساد بود و آن دلست چون بدل فکرت کند آنچه بر وی رفته باشد از ناشایستها توبه اندر دل وی فرا دیدار آید و از معاملت زشت بازایستد، و حق او را مدد فرستد بعزم درست کردن و کارهاء نیکو بردست گرفتن و اسباب توبه را ساختن، اوّل آن بریدن است از یاران بد که رفیق بد بدسگال بود و درستی عزم بر وی بشولیده کند و تمامی دواعی کی او را بدین راه خواند خوف و رجا است چون این آمد همه نکوهیدها از دل نفرت گیرد و هزیمت پذیرد و از ناشایستها بازایستد و لگام نفس بازکشد از متابعت شهوات، و اندر حال از زلّت مفارقت کند، و عزم درست کند کی نیز باز آن ناشایستها نگردد و اگر بر موجب قصد خویش برود و بر آنچه مقتضی عزم است پیش گیرد موفقی باشد صادق. و اگر چنان بود که توبه بشکند یکبار و دو بار و بر آن بود که توبه کند، این چنین بسیار بود باید که نومید نشود از توبه این چنین کس که هرچیزی را وقتی است، فانَّ لِکُلِّ اَجَلٍ کِتاباً.

Аз Абусулаймони дороне ҳикоят кунанд ки гуфт бмҷлси қасаси гўӣӣ ҳаме шудам сухан ӯ андари ман асар кард чун аз наздик ӯ бархестам ҳеҷ чизи андари дил ман бинмоанд дигари бора боз шудам ва самоъ кардам бархе андар роҳ бимонад , се дигари бор боз шудам асари сухан ӯ андар дилам бимонад то бо сарой шудаму аноء мухолифот бишикастаму роҳи савоб пеш гирифтам ин ҳикояти пеши яҳёи бен мъозолрозӣ бигуфтанд гуфт гнҷшгии клнкиро шикор кард бнҷшги он қасаси гӯро хосту клнки Абусулаймонро .

از ابوسلیمان دارانی حکایت کنند که گفت بمجلس قصص گوئی همی شدم سخن او اندر من اثر کرد چون از نزدیک او برخاستم هیچ چیز اندر دل من بنماند دیگر باره باز شدم و سماع کردم برخی اندر راه بماند، سه دیگر بار باز شدم اثر سخن او اندر دلم بماند تا با سرای شدم و اناء مخالفات بشکستم و راه صواب پیش گرفتم این حکایت پیش یحیی بن معاذالرّازی بگفتند گفت گنجشگی کلنکی را شکار کرد بنجشگ آن قصص گو را خواست و کلنک ابوسلیمان را.

АбўҳФси ҳаддоди рост , гуфт чанд бори даст аз кори бдоштму бозон май гаштам чун кори даст аз ман бдошт низ бозон нагаштам .

ابوحفص حدّاد راست، گفت چند بار دست از کار بداشتم و بازان می گشتم چون کار دست از من بداشت نیز بازان نگشتم.

Ва ҳикоят кунанд кӣ бўъмрўи нҷиди андари ибтидои бмҷлси бўъсмон ихтилоф дошт сухани бўъсмони андрў асар кард тавба кард . Пас аз он фатратӣ афтод аз АбуУсмон ҳаме гурехтӣ ва аз маҷлиси бози истоди рӯзии АбуАмри АбуУсмонро пеш омад , аўбўъмрў аз роҳи бгшту броҳии дигар бурун шуд , АбуУсмон аз пас ӯ бишуд то бадв расед гуфт ё писар бо касе суҳбат макун ки турои ҷуз маъсӯм надорад , бўъсмони туро дар чунин вақте суд дорад АбуАмр тавба кард ва бо иродат омад ва бинишаст .

و حکایت کنند کی بوعمرو نُجَیْد اندر ابتدا بمجلس بوعثمان اختلاف داشت سخن بوعثمان اندرو اثر کرد توبه کرد. پس از آن فترتی افتاد از ابوعثمان همی گریختی و از مجلس باز ایستاد روزی ابوعمرو ابوعثمان را پیش آمد، اوبوعمرو از راه بگشت و براهی دیگر برون شد، ابوعثمان از پس او بشد تا بدو رسید گفت یا پسر با کسی صحبت مکن که ترا جز معصوم ندارد، بوعثمان ترا در چنین وقتی سود دارد ابوعمرو توبه کرد و با ارادت آمد و بنشست.

Аз устоди Абӯалии дқоқи раҳма аллоҳ шунидам кӣ яке аз мурӣдон тавба кард ва фатратӣ афтод вайро ва андеша мекард кӣ агар вақте тавба кунам ҳукми ман чигуна бошад ҳотифӣ овоз дод ва гуфт ё фалони моро тоъатӣ доштӣ шукрат кардем пас баргаштии муҳлатати додем агар бозоӣӣ фаро пазирем , мард тавба кард ва бинишаст .

از استاد ابوعلی دقّاق رَحِمَهُ اللّهُ شنیدم کی یکی از مریدان توبه کرد و فترتی افتاد وی را و اندیشه میکرد کی اگر وقتی توبه کنم حکم من چگونه باشد هاتفی آواز داد و گفت یا فلان ما را طاعتی داشتی شکرت کردیم پس برگشتی مهلتت دادیم اگر بازآئی فرا پذیریم، مرد توبه کرد و بنشست.

Аммо чун маъсият даст бидораду банди исрор аз дили бозгшоид ва азм кунад бо хештан кӣ низ маъсият накунад қасди дил ӯ маҳз надомат бошад чун бад-ӣн қарор гирифт тавбаи вай тамом бошаду азлат пеша гирад ва аз ёрони бади бабраду шабу рӯз бар сар таъассуф бошаду баборони дидаи осор ъсрот бишӯяду бмрҳми тавбаи ҷароҳати гуноҳро дору кунад , собиқ ақрон гардаду далел бар сиҳҳати тавба ӯ он буд кӣ ӯро миёни ақрони хеши гудохтау Фрўшдаҳи бенанд , шаб дар рӯзи пайвандад дар таъассуф хӯрдан бар он чаҳ бар ваии гузашта буд аз маосӣу мухолифоту кори вай онгаҳ тамом шавад кӣ хасмро хушнӯд кунад чунонк тавонад кард ки аввали ртбти андари тавба , хушнӯд кардан хасмаст бидонча тавонад агар дасти рисӣ буд бхшнўд кардан эшон ё эшон гардани вай аз он мзлмаҳ озод кунанд бо андари дил ҳаме дорад ки аз ҳақи эшон берун ояд онгоҳ ки тавонад ва бо худоӣ гардад бсдқи тавбау дуои некӯ баришон .

امّا چون معصیت دست بدارد و بند اصرار از دل بازگشاید و عزم کند با خویشتن کی نیز معصیت نکند قصد دل او محض ندامت باشد چون بدین قرار گرفت توبۀ وی تمام باشد و عزلت پیشه گیرد و از یاران بد ببرد و شب و روز بر سر تأسف باشد و بباران دیده آثار عَثَرات بشوید و بمرهم توبه جراحت گناه را دارو کند، سابق اقران گردد و دلیل بر صحّت توبۀ او آن بود کی او را میان اقران خویش گداخته و فروشده بینند، شب در روز پیوندد در تأسّف خوردن بر آن چه بر وی گذشته بود از معاصی و مخالفات و کار وی آنگه تمام شود کی خصم را خشنود کند چنانک تواند کرد که اوّل رتبت اندر توبه، خشنود کردن خصم است بدانچه تواند اگر دست رسی بود بخشنود کردن ایشان یا ایشان گردن وی از آن مظلمه آزاد کنند با اندر دل همی دارد که از حق ایشان بیرون آید آنگاه که تواند و با خدای گردد بصدق توبه و دعای نیکو بریشان.

Ва тоӣбонрои сФтҳост аз пас ин ки аз ҷумлаи тавба буд чунонк перон ишора кардаанд . Аз устоди Абӯали дқоқ шунидам раҳма аллоҳ гуфт тавба бар се қисмат буд , аввали вай тавбааст ,у аўсти инобату охири аўбту тавбаро бдоит карду аўбтро ниҳояту инобатро воситау ҳркӣ тавба кунад аз бими уқубат ӯ соҳиби тавба буду ҳарки тавба кунад бтмъи савоб , соҳиби аноба буду ҳарки тавба кунад мурооти амрро на аз бими уқубат ва на тамаъи савоби соҳиби аўбт буд .

و تائبانرا صفتهاست از پس این که از جملۀ توبه بود چنانک پیران اشارة کرده اند. از استاد ابوعلی دقّاق شنیدم رَحِمَهُ اللّهُ گفت توبه بر سه قسمت بود، اوّل وی توبه است، و اوسط اِنابت و آخر اَوْبت و توبه را بدایت کرد و اوبت را نهایت و انابت را واسطه و هرکی توبه کند از بیم عقوبت او صاحب توبه بود و هرکه توبه کند بطمع ثواب، صاحب اِنابة بود و هرکه توبه کند مراعات امر را نه از بیم عقوبت و نه طمع ثواب صاحب اوبت بود.

Ва гуфтаанд тавбаи сифати муъминон буд қоли аллоҳи таъолӣу тўбўои илои аллоҳи ҷмиъои аиҳо алмؤмнўну инобати сифати анбиё буд ва он муқаррабони алайҳими ассаломи қоли аллоҳи таъолии нъми алъбди анаи аўоб .

و گفته اند توبه صفت مؤمنان بود قالَ اللّهُ تَعالی و توبُوا اِلَی اللّهِ جَمیِعاً اَیُّها الْمُْؤمِنونَ و انابت صفت انبیا بود و آنِ مقرّبان عَلَیهِمُ السَّلامُ قال اللّه تعالی نِعْمَ العَبْدَ اِنَّهُ اَوّابٌ.

Ҷунайд гуяд тавбаро се маънӣ буд аввали надомату дигари азм бар тарки мъоўдт ва се дигари хештани пок кардан аз мазолиму хусумат .

جنید گوید توبه را سه معنی بود اوّل ندامت و دیگر عزم بر ترک معاودت و سه دیگر خویشتن پاک کردن از مظالم و خصومت.

Саҳли бен Абдуллоҳ гуяд тавбаи тарки тсўиФ буд .

سهل بن عبداللّه گوید توبه ترک تسویف بود.

Ҷунайд гуяд аз ҳорис муҳосибӣ шунидам ки гуфт ҳаргиз нагуфтам аллоҳами ании асأлки алтўбаҳи магар ҳама гуфтам асأлки шҳўаҳи алтўбаҳ .

جنید گوید از حارث محاسبی شنیدم که گفت هرگز نگفتم اللهُمَّ اّنّی اَسألُکَ التَّوْبَةَ مگر همه گفتم اَسْألُکَ شَهْوَةَ التَّوْبةِ.

Ҷунайд гуяд рӯзии андари наздик сиррӣ шудам ва ӯро мутағаййир дидам гуфтам чаҳ будаст туро гуфт ҷавонии даромада буд аз тавба пурсед гуфтам онаст кӣ гуноҳро фаромӯш накунӣ суханро муъориза кард ва гуфт тавбаи фаромӯш кардан гуноҳаст , ҷунайд гуяд ман гуфтам кори бнздик ман онаст ки ин ҷавон гуфт сиррӣ гуфт чаро гуфтам зеро ки чун ман дар ҳол ҷафо будаму маро бо ҳол вафо оварад ёд кардани ҷафои андари ҳоли сафои ҷафо буд хомӯш шуд .

جنید گوید روزی اندر نزدیک سری شدم و او را متغیّر دیدم گفتم چه بودست ترا گفت جوانی درآمده بود از توبه پرسید گفتم آنست کی گناه را فراموش نکنی سخن را معارضه کرد و گفت توبه فراموش کردن گناهست، جنید گوید من گفتم کار بنزدیک من آنست که این جوان گفت سری گفت چرا گفتم زیرا که چون من در حال جفا بودم و مرا با حال وفا آورد یاد کردن جفا اندر حال صفا جفا بود خاموش شد.

Абунасри Сироҷ тӯсӣ гуяд саҳли бен Абдуллоҳро пурседанд ҳам аз тавбаи вай низ гуфт онки гуноҳро фаромӯш накунӣ , ҷунайдро пурседанд ҳам аз тавба вай гуфт онки гуноҳро фаромӯш кунӣ . Абунаср гуфт саҳли ишорати боҳўол мурӣдон кард кӣ якбори аишонро буду якбор бар эшону ҷунайди ишорати фарои тавба муҳаққиқон кард ки гуноҳ ёд накунанд аз ончии андари дили эшон буд аз азимати худои ъзўҷлу давоми зикр .

ابونصر سرّاج طوسی گوید سهل بن عبداللّه را پرسیدند هم از توبه وی نیز گفت آنک گناه را فراموش نکنی، جنید را پرسیدند هم از توبه وی گفت آنک گناه را فراموش کنی. ابونصر گفت سهل اشارت باحوال مریدان کرد کی یکبار ایشانرا بود و یکبار بر ایشان و جنید اشارت فرا توبۀ محقّقان کرد که گناه یاد نکنند از آنچه اندر دل ایشان بود از عظمت خدای عَزَّوَجَلَّ و دوام ذکر.

Рӯемро пурседанд аз тавба гуфт тавба кардан аз тавба .

روُیَم را پرسیدند از توبه گفت توبه کردن از توبه.

Зўолнўни мисриро пурседанд аз тавба , гуфт тавбаи авом аз гуноҳ буду тавбаи хавос аз ғифлат .

ذوالنّون مصری را پرسیدند از توبه، گفت توبۀ عوام از گناه بود و توبۀ خواصّ از غفلت.

Нуриро пурседанд аз тавба , гуфт тавба онаст ки аз ҳарчӣ дун аз хдоисти ъзўҷл тавба кунӣ .

نوری را پرسیدند از توبه، گفت توبه آنست که از هرچه دون از خدایست عَزَّوَجَلَّ توبه کنی.

Абдуллоҳи бен алии бен мҳмдолтмимӣ гуяд фарқ бисёр буд миёни тоӣбӣ кӣ тавбаи вай аз зулот буду миёни тоӣбӣ кӣ тавбаи вай аз ғФлот буду миёни тоӣбӣ ки тавбаи вай аз руяти ҳасанот буд .

عبداللّه بن علیّ بن محمّدالتمیمی گوید فرق بسیار بود میان تائبی کی توبۀ وی از زلّات بود و میان تائبی کی توبۀ وی از غفلات بود و میان تائبی که توبۀ وی از رؤیت حسنات بود.

Воситӣ гуяд тавбаи насӯҳи он буд кӣ бар соҳиб ӯ асар маъсият намонад пинҳону ошкоро ва ҳар ки тавбаи ваии насӯҳ буд бок надорад ки чун хусбад ва чун хезад .

واسطی گوید توبۀ نصوح آن بود کی بر صاحب او اثر معصیت نماند پنهان و آشکارا و هر که توبۀ وی نصوح بود باک ندارد که چون خسبد و چون خیزد.

Яҳёи бен маоз гуяд ёрб нагӯям ки тавба кардам ва низ боз он нигарадам ва змон накунам ки низ гуноҳ накунам ки заъифӣ хеш донам . Пас гӯям низ накунам магари бимирам то беш гуноҳ накунам .

یحیی بن معاذ گوید یارب نگویم که توبه کردم و نیز باز آن نگردم و ضمان نکنم که نیز گناه نکنم که ضعیفی خویش دانم. پس گویم نیز نکنم مگر بمیرم تا بیش گناه نکنم.

Зўолнўн гуяд истиғфор беонк аз гуноҳи бозоистии тавбаи дурӯғи занон буд . Ибни издоинорро пурседанд кӣ банда чун бо худоӣ гардад бар кадоми асл берун ояд , гуфт онк ҳарчӣ аз он берун омад боз он нагардаду муроот кас накунад алои мурооти онки бозўгшту сар нигоҳ дорад аз нигаристан бидонча азу бпрҳизидаҳаст , гуфтанд ин ҳукми он буд ки аз вуҷӯди берун омада бошад на ҳукми онк аз адами берун омада бошад гуфт вуҷӯди ҳаловат дар мстأнФи бохри иваз буд аз ёфтан талхӣҳо бовел . Бўшнҷаҳро аз тавба пурседанд , гуфт он буд кӣ гуноҳ ёд кунӣ аз он ҳаловат наёбӣ .

ذوالنّون گوید استغفار بی آنک از گناه بازایستی توبۀ دروغ زنان بود. ابن یزداینار را پرسیدند کی بنده چون با خدای گردد بر کدام اصل بیرون آید، گفت آنک هرچه از آن بیرون آمد باز آن نگردد و مراعات کس نکند الّا مراعات آنک بازوگشت و سرّ نگاه دارد از نگریستن بدانچه ازو بپرهیزیده است، گفتند این حکم آن بود که از وجود بیرون آمده باشد نه حکم آنک از عدم بیرون آمده باشد گفت وجود حلاوت در مستأنف بآخر عوض بود از یافتن تلخیها باوّل. بوشنجه را از توبه پرسیدند، گفت آن بود کی گناه یاد کنی از آن حلاوت نیابی.

Зўолнўн гуяд ҳақиқати тавбаи он буд ки ҷаҳон бар ту танг кунанд чунонк қарорат набошад чунонк қуръон хабар додааст взоқти алайҳими анФсҳми взнўои ани ломлҷأи ман аллоҳи алои илайҳи сами тоби алайҳими литўбўо .

ذوالنّون گوید حقیقت توبه آن بود که جهان بر تو تنگ کنند چنانک قرارت نباشد چنانک قرآن خبر داده است وَضَاقَت عَلَیْهِمْ اَنْفُسُهُم وظنّوا اَنْ لامَلْجَأَ مِنَ اللّهِ اِلّا اِلَیْهِ ثُمَّ تابَ عَلَیْهِم لِیَتُوبُوا.

Ибн ато гуяд тавба давост тавбаи инобату тавбаи астҷобаҳ , тавбаи инобати он буд ки аз бими уқоб буду тавбаи истиҷобати он буд ки тавба кунад шарми доштан аз карам ӯ .

ابن عطا گوید توبه دواست توبۀ انابت و توبۀ استجابة، توبۀ انابت آن بود که از بیم عقاب بود و توبۀ استجابت آن بود که توبه کند شرم داشتن از کرم او.

АбўҳФсро гуфтанд чаро тоӣби дунёро душман дорад гуфт аз баҳри онк сроӣӣаст ки дар онҷо гуноҳ кардаст гуфтанд ӯро , ҳам ин саройаст ки худояш дар онҷо гиромӣ кард бтўбаҳ гуфт аз гуноҳ бар яқинаст ва аз тавбаи фаро пазируфтан бар шак .

ابوحفص را گفتند چرا تائب دنیا را دشمن دارد گفت از بهر آنک سرائی است که در آنجا گناه کردست گفتند او را، هم این سرای است که خدایش در آنجا گرامی کرد بتوبه گفت از گناه بر یقین است و از توبه فرا پذیرفتن بر شک.

Воситӣ гуяд тарабии андари Довӯди алайҳи ассаломи фаро дидор омад аз ҳаловати тоъат , бондўаҳ ва аз ҳасрат бадал шуд ва ӯ андарин ҳоли тамомтар буд аз онк дар он вақт ки кор бар ваии пӯшида буд . Перӣ гуфтааст ки тавбаи дурӯғи занон бар сар забон бошад яъне қавлаи астағфируллоҳ .

واسطی گوید طربی اندر داود علیه السلام فرا دیدار آمد از حلاوت طاعت، باندوه و از حسرت بدل شد و او اندرین حال تمامتر بود از آنک در آن وقت که کار بر وی پوشیده بود. پیری گفته است که توبۀ دروغ زنان بر سر زبان باشد یعنی قوله اَسْتَغْفِرُاللّهَ.

АбўҳФзро пурседанд аз тавба гуфт бандаро аз тавбаи ҳеҷ чиз нест зеро ки тавбаи бозўост на азу .

ابوحفض را پرسیدند از توبه گفت بنده را از توبه هیچ چیز نیست زیرا که توبه بازواست نه ازو.

Гӯйанд худои ъзўҷл ваҳй кард бодм ки ё одами ту Фрзндонрои ранҷу андӯҳ мирос гузоштӣ , ва ман эшонро тавба гузоштам ҳарки маро бихонад аз эшон бдъои ту лаббайк кунам аишонро чунонк туро кардам . ё одами мардумони тоӣбро барангезам аз гӯри ҳамаи шодону хандону дуои эшон ҳама мустаҷоб кунам .

گویند خدای عزّوجلّ وحی کرد بآدم که یا آدم تو فرزندانرا رنج و اندوه میراث گذاشتی، و من ایشان را توبه گذاشتم هرکه مرا بخواند از ایشان بدعای تو لبّیک کنم ایشانرا چنانک ترا کردم. یا آدم مردمان تائب را برانگیزم از گور همه شادان و خندان و دعای ایشان همه مستجاب کنم.

Мардии робиъаро гуфт гуноҳ бисёр кардаам агар тавба кунам фаро пазирад гуфт на валикин агар тавба диҳад тавба кунӣ .

مردی رابعه را گفت گناه بسیار کرده ام اگر توبه کنم فرا پذیرد گفت نه ولیکن اگر توبه دهد توبه کنی.

Ва бдонки худоӣ таъолӣ гуфт ани аллоҳи иҳби алтўобину иҳби алмттҳрини ҳарки злтӣ кунад азон зулат бар яқин бошад чун тавба кунад аз қабули тавба бар шак буд . Кӣ шарт тавба онаст кӣ мустаҳаққ муҳаббат гардад ва то банда осӣ бидон расад ки Имороти муҳаббат худоӣ биёбад давраст воҷиб бошад бар банда чун бидонаст ки чизе кард ки тавба бар вай воҷибаст фикрати доиму узр хостани омурзиш чунонк гуфтаанд андари дил гирифтан вҷласт то аҷал , қоли аллоҳи таъолии қул ани кантами тҳбўни аллоҳи Фотбъўнии иҳббкми аллоҳ . Ва аз суннат пайғамбараст слии аллоҳи алайҳи вслми давоми истиғфор чунонк гуфт андари шбонрўзии ҳафтод бор омурзиш хоҳам . Яҳёи бен маоз гуяд як зулат аз пас тавбаи зштр буд аз ҳафтод зулат аз пеши тавба . АбуУсмон гуяд андари маънии ани алинои аёбҳм боз оянд агарчӣ саргардон шуда бошанд аз мухолифатҳо .

و بدانک خدای تعالی گفت اِنَّ اللّهُ یحبُّ التَّوّابینَ و یُحبُّ المُتَطهَّرِینَ هرکه زلّتی کند ازان زلّت بر یقین باشد چون توبه کند از قبول توبه بر شک بود. کی شرط توبه آنست کی مستحقّ محبّت گردد و تا بندۀ عاصی بدان رسد که امارات محبّت خدای بیابد دورست واجب باشد بر بنده چون بدانست که چیزی کرد که توبه بر وی واجب است فکرت دائم و عذر خواستن آمرزش چنانک گفته اند اندر دل گرفتن وَجَل است تا اجل، قال اللّهُ تَعالی قُلْ اِنْ کُنْتُم تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونی یُحْبِبْکُم اللّهُ. و از سنّت پیغمبر است صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم دوام استغفار چنانک گفت اندر شبانروزی هفتاد بار آمرزش خواهم. یحیی بن معاذ گوید یک زلّت از پس توبه زشتر بود از هفتاد زلّت از پیش توبه. ابوعثمان گوید اندر معنی اِنَّ اِلَیْنا اِیَابَهُم باز آیند اگرچه سرگردان شده باشند از مخالفتها.

Гӯйанд алии бен исо барнишаста буд бмўкбии азим ва ғрбо мегуфтанд ин кист . Занӣ бар боми истода буд гуфт то кӣ гӯйанд ин кист ин бандааст аз чашми худои таъолии биФтодаҳ ӯро бад-ӣн мубтало кардааст . Алии бен исо бишунид ва бо сарой шуд ва аз вазорати истеъфои хост ва бимика шуд ва муҷовир бинишаст . Вболлаҳи алтўФиқ .

گویند علّی بن عیسی برنشسته بود بموکبی عظیم و غُربا میگفتند این کیست. زنی بر بام ایستاده بود گفت تا کی گویند این کیست این بندۀ است از چشم خدای تعالی بیفتاده او را بدین مبتلا کرده است. علیّ بن عیسی بشنید و با سرای شد و از وزارت استعفا خواست و بمکّه شد و مجاور بنشست. وباللّه التّوفیق.