Бутӣ дидам аз оҷ дар сўмнот

بتی دیدم از عاج در سومنات

Мурассаъ чу дар ҷоҳилияти манот

مرصع چو در جاهلیت منات

Чунон сӯраташи бастаи тимсолгар

چنان صورتش بسته تمثالگر

Ки сӯрат набандад аз он хубтар

که صورت نبندد از آن خوبتر

з ҳар ноҳити корвонҳо равон

ز هر ناحیت کاروانها روان

Ба дидори он сӯрат бе равон

به دیدار آن صورت بی روان

Тамаъ карда роён чину чгл

طمع کرده رایان چین و چگل

Чу саъдии вафои зи он бути сахти дил

چو سعدی وفا ز آن بت سخت دل

Забони оварони рафта аз ҳар макон

زبان آوران رفته از هر مکان

Тазаррӯъи кунони пеши он бе забон

تضرع کنان پیش آن بی زبان

Фурӯ мондам аз кашфи он моҷаро

فرو ماندم از کشف آن ماجرا

Ки ҳеи ҷамодии пурситад чаро ?

که حیی جمادی پرستد چرا؟

Муғиро ки бо ман сару кор буд

مغی را که با من سر و کار بود

Нкўгўӣ ва ҳам ҳуҷрау ёр буд

نکوگوی و هم حجره و یار بود

Ба нармии бпрсидм эй брҳмн

به نرمی بپرسیدم ای برهمن

Аҷаб дорам аз кори ин буқъаи ман

عجب دارم از کار این بقعه من

Ки мадҳуши ин нотавон пайкаранд

که مدهوش این ناتوان پیکرند

Муқайяд ба чоҳ залол андаранд

مقید به چاه ضلال اندرند

На неруии дасташ , на рафтори пой

نه نیروی دستش، نه رفتار پای

Вараш бификанӣ бар нахезад зи ҷой

ورش بفکنی بر نخیزد ز جای

Набинӣ ки чашмонаш аз каҳрабост ?

نبینی که چشمانش از کهرباست؟

Вафо ҷустан аз санг чашмон хатост

وفا جستن از سنگ چشمان خطاست

Бар ин гуфтам он дӯст душман гирифт

بر این گفتم آن دوست دشمن گرفت

Чу оташ шуд аз хашм ва дар ман гирифт

چو آتش شد از خشم و در من گرفت

Муғонро хабар карду перони дайр

مغان را خبر کرد و پیران دیر

Надидам дар он анҷуман рӯй хайр

ندیدم در آن انجمن روی خیر

Фитоданд габрон познд хон

فتادند گبران پازند خوان

Чу саг дар ман аз баҳри он устихон

چو سگ در من از بهر آن استخوان

Чу он роҳи кажи пешашони рост буд

چو آن راه کژ پیششان راست بود

Раҳи рост дар чашмашон каж намӯд

ره راست در چشمشان کژ نمود

Ки мард ар чаҳ доно ва соҳибдил аст

که مرد ار چه دانا و صاحبدل است

Ба наздик бедонишон ҷоҳил аст

به نزدیک بی‌دانشان جاهل است

Фурӯ мондам аз чора ҳамчун ғариқ

فرو ماندم از چاره همچون غریق

Бурун аз мудоро надидам тариқ

برون از مدارا ندیدم طریق

Чу бинӣ ки ҷоҳил ба кин андар аст

چو بینی که جاهل به کین اندر است

Саломат ба таслиму лин андар аст

سلامت به تسلیم و لین اندر است

Маин брҳмнро ситудам баланд

مهین برهمن را ستودم بلند

Ки эй пери тафсири асто ва занад

که ای پیر تفسیر استا و زند

Маро низ бо нақши ин бут хуш аст

مرا نیز با نقش این بت خوش است

Ки шаклии хушу қоматӣ дилкаш аст

که شکلی خوش و قامتی دلکش است

Бадеъ оядам сӯраташ дар назар

بدیع آیدم صورتش در نظر

Валикини з маънӣ надорам хабар

ولیکن ز معنی ندارم خبر

Ки солўки ин манзилами ани қариб

که سالوک این منزلم عن قریب

Бад аз неки камтари шиносади ғариб

بد از نیک کمتر شناسد غریب

Ту доне ки фарзини ин рқъаҳ Эй

تو دانی که فرزین این رقعه‌ای

Насиҳатгари шоҳи ин буқъа Эй

نصیحتگر شاه این بقعه‌ای

Чаҳ маънӣаст дар сӯрати ин санам

چه معنی است در صورت این صنم

Ки аввали прстндгонши манам

که اول پرستندگانش منم

Ибодат ба тақлид гумроҳӣ аст

عبادت به تقلید گمراهی است

Хунаки раҳравиро ки огоҳӣ аст

خنک رهروی را که آگاهی است

Брҳмни зи шодӣ бар афрӯхт рӯй

برهمن ز شادی بر افروخت روی

Писандид ва гуфт эй писандидаи гӯй

پسندید و گفت ای پسندیده گوی

Саволат савобасту феълати ҷамил

سؤالت صواب است و فعلت جمیل

Ба манзил расад ҳар ки ҷӯяд далел

به منزل رسد هر که جوید دلیل

Басӣ чун ту гардидам андари сафар

بسی چون تو گردیدم اندر سفر

Батон дидам аз хештан бе хабар

بتان دیدم از خویشتن بی خبر

Ҷузи ин бут ки ҳар субҳ аз ӣнҷо ки ҳаст

جز این بت که هر صبح از اینجا که هست

برارد ба яздони додари даст

برآرد به یزدان دادار دست

Вагар хоҳии имшаби ҳминҷои ббош

وگر خواهی امشب همینجا بباش

Ки фардо шавад сари ин бар ту фош

که فردا شود سر این بر تو فاش

Шаби онҷои ббўдм ба фармони пер

شب آنجا ببودم به فرمان پیر

Чу бежан ба чоҳи бало дар асир

چو بیژن به چاه بلا در اسیر

Шабии ҳамчуи рӯзи қиёмати дароз

شبی همچو روز قیامت دراز

Муғони гирди ман бевузӯ дар намоз

مغان گرد من بی وضو در نماز

Кашишони ҳаргизи нёзрдаҳи об

کشیشان هرگز نیازرده آب

Бағалҳо чу мурдор дар офтоб

بغلها چو مردار در آفتاب

Магар карда будам гуноҳии азим

مگر کرده بودم گناهی عظیم

Ки барадам дар он шаб азобӣ ?илем

که بردم در آن شب عذابی الیم

Ҳамаи шаб дар ин қайди ғами мубтало

همه شب در این قید غم مبتلا

Якум даст бар дил , яке бар дуо

یکم دست بر دل، یکی بر دعا

Ки ногуҳи дуҳули зани фурӯи кӯфти кӯс

که ناگه دهل زن فرو کوفت کوس

Бихонад аз фазои брҳмни хурӯс

بخواند از فضای برهمن خروس

Хатиби сияҳи пӯши шаб бе хилоф

خطیب سیه پوش شب بی خلاف

Бар оҳхти шамшери рӯз аз ғилоф

بر آهخت شمشیر روز از غلاف

Фитод оташи субҳ дар сӯхта

فتاد آتش صبح در سوخته

Ба як дам ҷаҳонӣ шуд афрӯхта

به یک دم جهانی شد افروخته

Ту гуфтӣ ки дар хиттаи Зангбор

تو گفتی که در خطهٔ زنگبار

зи як гӯшаи ногуҳ дар омад ттор

ز یک گوشه ناگه در آمد تتار

Муғони табаи рои ношстаҳ рӯй

مغان تبه رای ناشسته روی

Ба дайр омаданд аз дару дашту кӯй

به دیر آمدند از در و دشت و کوی

Кас аз мард дар шаҳр ва аз зан намонад

کس از مرد در شهر و از زن نماند

Дар он бткдаҳи ҷой дрзн намонад

در آن بتکده جای درزن نماند

Ман аз ғуссаи ранҷур ва аз хоби маст

من از غصه رنجور و از خواب مست

Ки ногоҳ тимсоли бардошти даст

که ناگاه تمثال برداشت دست

Ба як бор аз эшон баромади хурӯш

به یک بار از ایشان برآمد خروش

Ту гуфтӣ ки дарё бар омад ба ҷӯш

تو گفتی که دریا بر آمد به جوش

Чу бтхонаҳ холӣ шуд аз анҷуман

چو بتخانه خالی شد از انجمن

Брҳмн нигаҳ кард хандон ба ман

برهمن نگه کرد خندان به من

Ки донам туро беш мушкил намонад

که دانم تو را بیش مشکل نماند

Ҳақиқати аёни гашт ва ботил намонад

حقیقت عیان گشت و باطل نماند

Чу дидам ки ҷаҳли андар ӯ муҳкам аст

چو دیدم که جهل اندر او محکم است

Хаёли маҳоли андар ӯ мдғм аст

خیال محال اندر او مدغم است

Нёрстм аз ҳақ дигар ҳеҷ гуфт

نیارستم از حق دگر هیچ گفت

Ки ҳақи зи аҳли ботил бибояд наҳуфт

که حق ز اهل باطل بباید نهفت

Чу бинии зибри дастро зӯри даст

چو بینی زبر دست را زور دست

На мардӣ буд панҷаи худ шикаст

نه مردی بود پنجهٔ خود شکست

Замонӣ ба солус гирён шудам

زمانی به سالوس گریان شدم

Ки ман зончаҳ гуфтам пушаймон шудам

که من زآنچه گفتم پشیمان شدم

Ба гиряи дил кофарон кард майл

به گریه دل کافران کرد میل

Аҷаб нест санг ар бигардад ба сайл

عجب نیست سنگ ار بگردد به سیل

Давиданд хизмати кунони сӯии ман

دویدند خدمت کنان سوی من

Ба иззат гирифтанд бозуии ман

به عزت گرفتند بازوی من

Шудам ъзргўён бар шахси оҷ

شدم عذرگویان بر شخص عاج

Ба курсии зари кӯфт бар тахти соҷ

به کرسی زر کوفت بر تخت ساج

Бткро яке бӯса додам ба даст

بتک را یکی بوسه دادم به دست

Ки лаънат бар ӯ бод ва бар бути параст

که لعنت بر او باد و بر بت پرست

Ба тақлид кофар шудам рӯз чанд

به تقلید کافر شدم روز چند

Брҳмн шудам дар мақолот занад

برهمن شدم در مقالات زند

Чу дидам ки дар дайри гаштами амин

چو دیدم که در دیر گشتم امین

Нгнҷидм аз хуррамӣ дар замин

نگنجیدم از خرمی در زمین

Дар дайр муҳкам бибастам шабӣ

در دیر محکم ببستم شبی

Давидами чапу рост чун ақрабӣ

دویدم چپ و راست چون عقربی

Нигаҳ кардам аз зери тахту зибр

نگه کردم از زیر تخت و زبر

Яке парда дидам мклл ба зар

یکی پرده دیدم مکلل به زر

Пас пардаи мтронии озрпрст

پس پرده مطرانی آذرپرست

Муҷовири сари ресмонӣ ба даст

مجاور سر ریسمانی به دست

Ба Фўрм дар он ҳол маълум шуд

به فورم در آن حال معلوم شد

Чу Довӯди коҳн бар ӯ мум шуд

چو داود کآهن بر او موم شد

Ки ночор чун дар кашад ресмон

که ناچار چون در کشد ریسمان

Бар оради санами даст , Фрёдхўон

بر آرد صنم دست، فریادخوان

Брҳмн шуд аз рӯй ман шармсор

برهمن شد از روی من شرمسار

Ки шнът буд бахя бар рӯй кор

که شنعت بود بخیه بر روی کار

Битозед ва ман дар пеши тохтам

بتازید و من در پیش تاختم

Нигунаш ба чоҳӣ дар андохтам

نگونش به چاهی در انداختم

Ки донистам ар зиндаи он брҳмн

که دانستم ار زنده آن برهمن

Бимонад , кунад саъй дар хӯни ман

بماند، کند سعی در خون من

Писандад ки аз ман бар ояд дамор

پسندد که از من بر آید دمار

Мабодо ки сараш кунам ошкор

مبادا که سرش کنم آشکار

Чу аз кори муфсид хабар ёфтӣ

چو از کار مفسد خبر یافتی

зи дасташи баровар чу дарёфтӣ

ز دستش برآور چو دریافتی

Кигар зиндааш Монӣ , он бе ҳунар

که گر زنده‌اش مانی، آن بی هنر

Нахоҳад туро зиндагонӣ дигар

نخواهد تو را زندگانی دگر

Вагар сар ба хизмат наад бар дарат

وگر سر به خدمت نهد بر درت

Агар даст ёбад бабради сарат

اگر دست یابد ببرد سرت

Фарибандаро пой дар пай манеҳ

فریبنده را پای در پی منه

Чу рафтӣ ва дидӣамонаш мада

چو رفتی و دیدی امانش مده

Тамомаш бикуштам ба санги он хабис

تمامش بکشتم به سنگ آن خبیث

Ки аз мурда дигар наёяд ҳадис

که از مرده دیگر نیاید حدیث

Чу дидам ки ғавғое ангехтам

چو دیدم که غوغایی انگیختم

Раҳо кардам он бум ва бигурехтам

رها کردم آن بوم و بگریختم

Чу андар нестоне оташ задӣ

چو اندر نیستانی آتش زدی

з шерон бипарҳез агар бхрдӣ

ز شیران بپرهیز اگر بخردی

Макаши бачаи мори мардуми гзоӣ

مکش بچهٔ مار مردم گزای

Чу киштӣ дар он хона дигар мапоӣ

چو کشتی در آن خانه دیگر مپای

Чу занбӯри хонаи бёшўФтӣ

چو زنبور خانه بیاشوفتی

Гурез аз маҳалат ки гарми аўФтӣ

گریز از محلت که گرم اوفتی

Ба чобуктар аз худ миндози тир

به چابک‌تر از خود مینداز تیر

Чу афтод , доман ба дандон бигир

چو افتاد، دامن به دندان بگیر

Дар авроқи саъдии чунин панд нест

در اوراق سعدی چنین پند نیست

Ки чун пои девор кундӣ моиаст

که چون پای دیوار کندی مایست

Ба ҳинди омадами баъд аз он растхез

به هند آمدم بعد از آن رستخیز

Вази онҷо ба роҳи Яман то ҳҷиз

وز آنجا به راه یمن تا حجیز

Аз он ҷумлаи сахтӣ ки бар ман гузашт

از آن جمله سختی که بر من گذشت

Даҳонами ҷузи имрӯз ширин нагашт

دهانم جز امروز شیرین نگشت

Дар иқболу таъӣди бўбкри саъд

در اقبال و تأیید بوبکر سعد

Ки модар назояд чуну қаблу баъд

که مادر نزاید چنو قبل و بعد

зи ҷаври фалаки додхоҳи омадам

ز جور فلک دادخواه آمدم

Дар ин сояи густари паноҳи омадам

در این سایه‌گستر پناه آمدم

Дуъогӯии ин давлатами бандаи вор

دعاگوی این دولتم بنده‌وار

Худоёи ту ин сояи пояндаи дор

خدایا تو این سایه پاینده دار

Ки марҳами ниҳодам на дар хӯрд риш

که مرهم نهادم نه در خورد ریش

Ки дар хӯрд анъому икроми хеш

که در خورد انعام و اکرام خویش

Кӣ ин шукри неъмат ба ҷой оварам

کی این شکر نعمت به جای آورم

Вагар пой гардад ба хизмати серум ?

و گر پای گردد به خدمت سرم؟

Фараҷ ёфтам баъд аз он бандҳо

فرج یافتم بعد از آن بندها

Ҳанузам ба гӯшаст аз он пандҳо

هنوزم به گوش است از آن پندها

Яке он ки ҳар гуҳ ки дасти ниёз

یکی آن که هر گه که دست نیاز

Барорам ба даргоҳи донои роз

برآرم به درگاه دانای راز

Ба ёд ояд он лаъибат чинем

به یاد آید آن لعبت چینیم

Кунад хок дар чашм худбинем

کند خاک در چشم خودبینیم

Бидонам ки дастӣ ки бардоштам

بدانم که دستی که برداشتم

Ба неруии худ бар ниФроштм

به نیروی خود بر نیفراشتم

На соҳибдилони даст бар май кашанд

نه صاحبدلان دست بر می‌کشند

Ки сарришта аз ғайб дар май кашанд

که سررشته از غیب در می‌کشند

Дар хайр бозасту тоъат валек

در خیر باز است و طاعت ولیک

На ҳар кас тавоност бар феъли нек

نه هر کس تواناست بر فعل نیک

Ҳаминаст монеъ ки дар боргоҳ

همین است مانع که در بارگاه

Нишоед шудани ҷуз ба фармони шоҳ

نشاید شدن جز به فرمان شاه

Калид қадар нест дар дасти кас

کلید قدر نیست در دست کس

Тавонои мутлақ худоӣасту бас

توانای مطلق خدای است و بس

Пас эй марди пӯянда бар роҳи рост

پس ای مرد پوینده بر راه راست

Туро нест миннат , худованди рост

تو را نیست منت، خداوند راست

Чу дар ғайби некӯи ниҳодати сиришт

چو در غیب نیکو نهادت سرشت

Наёяд зи хуии ту кирдори зишт

نیاید ز خوی تو کردار زشت

з занбӯр кард ин ҳаловати падед

ز زنبور کرد این حلاوت پدید

Ҳамон кас ки дар мори заҳри офарид

همان کس که در مار زهر آفرید

Чу хоҳад ки малики ту вайрон кунад

چو خواهد که ملک تو ویران کند

Нахуст аз ту халқӣ парешон кунад

نخست از تو خلقی پریشان کند

Вагар бошадаш бар ту бахшоишӣ

وگر باشدش بر تو بخشایشی

Расонад ба халқ аз ту осоишӣ

رساند به خلق از تو آسایشی

Такаббур макун бар раҳи ростӣ

تکبر مکن بر ره راستی

Ки дастат гирифтанд ва бархестӣ

که دستت گرفتند و برخاستی

Сухан сӯдмандаст агар бишинавӣ

سخن سودمند است اگر بشنوی

Ба мардони рисигар тариқат рӯй

به مردان رسی گر طریقت روی

Мақомӣ биёбӣ ?герат раҳ диҳанд

مقامی بیابی گرت ره دهند

Ки бар хон иззат смотт ниҳанд

که بر خوان عزت سماطت نهند

Валикин набояд ки танҳо хурӣ

ولیکن نباید که تنها خوری

зи дарвеши дрмндаҳи ёд оварӣ

ز درویش درمنده یاد آوری

Фиристӣ магари раҳматӣ дар пем

فرستی مگر رحمتی در پیم

Ки бар карда хеши восиқи ним

که بر کردهٔ خویش واثق نیم