1 . Саволи хоҷаи шамси аддӣни соҳбдиўон

۱. سؤال خواجه شمس الدین صاحبدیوان

Соҳиби соҳибқирон , хоҷаи замон , никўсирту сӯрати ҷаҳон , шамси алднёу аддӣн , соҳиби девони алмозии алайҳи алрҳмаҳи алўосъаҳи коғазӣ ба хизмати шайхи орифони солик , қдўаҳи алмҳққин , муфаххари алсолкин , муслеҳи аддӣни алсъдии раҳмаи аллоҳ алайҳ навишт ва аз хизмат ӯ панҷ савол кард . Саволи аввали он буд ки деви беҳтар ё одамӣ . Саволи дувуми онкии маро душманӣ ҳаст ба ҳеҷ гӯна бо ман дӯст намегардад . Саволи сеюм онкии ҳоҷии беҳтар ё ғайри ҳоҷӣ . Саволи чаҳоруми онкии алавии беҳтар ё омӣ . Саволи панҷуми онкӣ ба дасти дорандаи хати дасторӣ аз баҳри он падар мерасад ва панҷсад динори зари онро қабул фармойанд ки баъд аз он узр хоста шавад . Он шахс ки коғаз ва зар меоварад чун ба Исфаҳон расед бо худ андеша кард ки ман борҳо дидаам ки хоҷа ба харвори зар ба хизмат шайх медод ва ӯ қабул намекард ва аз баҳри алафаи мурғон май ситад . Ман худро дар маърази мурғони дароварам ки сад ва панҷоҳ динор аз он бар гирифт ва дар Исфаҳон дар дукон тоҷирӣ биниҳоду шайх чун бар коғаз вуқуф ёфт бидонаст ки ғулом тхлитӣ кардааст , аммо бо ӯ нагуфт ва гуфт фардои биё то ҷавоб бинивисам . Рӯзи дигар ба хизмат шайх рафту шайхи коғази сарбаста ба вай дод ӯ бархест ва равон шуд . Чун коғаз ба хизмати хоҷаи баради онҷои навишта буд :

صاحب صاحبقران، خواجهٔ زمان، نیکوسیرت و صورت جهان، شمس الدّنیا و الدّین، صاحب دیوان الماضی علیه الرّحمة الواسعه کاغذی به خدمت شیخ عارفان سالک، قدوة المحققین، مفخر السالکین، مصلح الدین السعدی رحمة‌الله علیه نوشت و از خدمت او پنج سؤال کرد. سؤال اول آن بود که دیو بهتر یا آدمی. سؤال دوم آنکه مرا دشمنی هست به هیچ گونه با من دوست نمی‌گردد. سؤال سوم آنکه حاجی بهتر یا غیر حاجی. سؤال چهارم آنکه علوی بهتر یا عامی. سؤال پنجم آنکه به دست دارندهٔ خط دستاری از بهر آن پدر می‌رسد و پانصد دینار زر آن را قبول فرمایند که بعد از آن عذر خواسته شود. آن شخص که کاغذ و زر می آورد چون به اصفهان رسید با خود اندیشه کرد که من بارها دیده‌ام که خواجه به خروار زر به خدمت شیخ می‌داد و او قبول نمی‌کرد و از بهر علفهٔ مرغان می‌ستد. من خود را در معرض مرغان درآورم که صد و پنجاه دینار از آن بر گرفت و در اصفهان در دکان تاجری بنهاد و شیخ چون بر کاغذ وقوف یافت بدانست که غلام تخلیطی کرده است، اما با او نگفت و گفت فردا بیا تا جواب بنویسم. روز دیگر به خدمت شیخ رفت و شیخ کاغذ سربسته به وی داد او برخاست و روان شد. چون کاغذ به خدمت خواجه برد آنجا نوشته بود:

ШроиФи авқоти фарзанди азизи доми бқоӣаҳ ба вазоифи тоъоти оростаи бод .

شرایف اوقات فرزند عزیز دام بقائه به وظایف طاعات آراسته باد.

Дигар дар ҷавоби саволи душмани навишта буд :

دیگر در جواب سؤال دشمن نوشته بود:

Дар ҷавоби савол ҳоҷӣ бинвишта буд ки алъҷби пиёдаи оҷ чун арсаи шатранҷ ба сар май барад фарзин мешавад яъне ба аз он мешавад ки буду пиёдаи ҳоҷ бодия мепаймоед ва бтар аз он мешавад ки буд .

در جواب سؤال حاجی بنوشته بود که العجب پیاده عاج چون عرصهٔ شطرنج به سر می‌برد فرزین می‌شود یعنی به از آن می شود که بود و پیاده حاج بادیه می‌پیماید و بتر از آن می‌شود که بود.

Ва дар ҷавоби саволи алавӣу омии фармӯда :

و در جواب سؤال علوی و عامی فرموده:

Ва ба ҷавоби дастору зари навишта буд :

و به جواب دستار و زر نوشته بود:

Хоҷа рӯй ба ғулом кард ва гуфт эй нокас чаро чунин кардӣу зари куҷои барадӣ ? гуфт борҳо дидаам ки хоҷаи харвори харвори зари вайро медод ва ӯ қабул намекард ва ин зар аз барои алафаи мурғон буд . Ман низ худро дар муқобилаи мурғӣ дар оварадам ва сад ва панҷоҳ динор аз он барграфтам . Хоҷаи алоиддини бародари хоҷаи мамолики соҳбдиўони фии ашшарқу алғрби тоб сроҳм фармуд ки дар ин соъат бархезу рӯ ба тарафи Широз на ва ин коғаз ба хоҷаи ҷалоли аддӣни хутании даҳ то даҳ ҳазор баргирад ва дар бадараи ниҳодаи хизмати шайхи барад ва узр хоҳад ки баъд аз ин ба хизматаши астзҳор ҳо хоҳад буд . Он ғулом равона шуд , чун ба Широз расед иттифоқан шаш рӯз буд ки хоҷаи ҷалоли аддӣн вафот ёфта буд он коғазро ба хизмати шайх барда биспурад . Шайх чун ба мазмуни мактуб вуқуф ёфт дар ҳоли ин абёт бинвишту бФрстод :

خواجه روی به غلام کرد و گفت ای ناکس چرا چنین کردی و زر کجا بردی؟ گفت بارها دیده‌ام که خواجه خروار خروار زر وی را می‌داد و او قبول نمی‌کرد و این زر از برای علفه مرغان بود. من نیز خود را در مقابله مرغی در آوردم و صد و پنجاه دینار از آن برگرفتم. خواجه علاءالدّین برادر خواجه ممالک صاحبدیوان فی الشرق و الغرب طاب ثراهم فرمود که در این ساعت برخیز و رو به طرف شیراز نه و این کاغذ به خواجه جلال الدین ختنی ده تا ده‌هزار برگیرد و در بدره نهاده خدمت شیخ برد و عذر خواهد که بعد از این به خدمتش استظهار‌ها خواهد بود .آن غلام روانه شد، چون به شیراز رسید اتفاقاً شش روز بود که خواجه جلال‌الدین وفات یافته بود آن کاغذ را به خدمت شیخ برده بسپرد. شیخ چون به مضمون مکتوب وقوف یافت در حال این ابیات بنوشت و بفرستاد:

Ғуломи бози хизмат хоҷагон рафту сӯрати ҳол арза дошт . Хоҷа соҳбдиўон бифармуд то панҷоҳ ҳазор дирам дар сраҳ карданд ва ба хизмат шайх оварда биниҳоданд ва шафоат карданд ки ин зари бустон ва дар Широз аз барои ояндау равандаи буқъа Эй бисоз . Шайх чун фармони хоҷа ва савгандҳо бихонад ва бишунид зар қабул кард ва дар ваҷҳи ин работ ки дар зери қалъа қҳдзаст сарф кард .

غلام باز خدمت خواجگان رفت و صورت حال عرضه داشت. خواجه صاحبدیوان بفرمود تا پنجاه هزار درم در صرّه کردند و به خدمت شیخ آورده بنهادند و شفاعت کردند که این زر بستان و در شیراز از برای آینده و رونده بقعه‌ای بساز. شیخ چون فرمان خواجه و سوگندها بخواند و بشنید زر قبول کرد و در وجه این رباط که در زیر قلعه قهدز است صرف کرد.

2 . Мулоқоти шайх бо обоқо

۲. ملاقات شیخ با آباقا

Шайхи саъдии алайҳи алрҳмаҳу алғФрони фармӯда ки дар вақти муроҷиат аз зиёрати каъба чун ба доролмлки табризи расидаму фузалоу уламоу слҳои он мавзеро дарёфтам ва ба ҳузури он азизон ки суҳбати эшон аз ҷумлаи фароиз буд мушарраф шудам , хостам ки соҳибони аъзамони хоҷаи алоиддину хоҷаи шамси аддӣни соҳбдиўонро бубинам ки ҳуқуқ бисёр дар миёни мо собит буд .

شیخ سعدی علیه الرّحمة و الغُفران فرموده که در وقت مراجعت از زیارت کعبه چون به دارالملک تبریز رسیدم و فضلا و علما و صلحای آن موضع را دریافتم و به حضور آن عزیزان که صحبت ایشان از جمله فرایض بود مشرف شدم، خواستم که صاحبان اعظمان خواجه علاءالدین و خواجه شمس‌الدین صاحبدیوان را ببینم که حقوق بسیار در میان ما ثابت بود.

Шайхи саъдии алайҳи алрҳмаҳу алғФрони фармӯда ки дар вақти муроҷиат аз зиёрати каъба чун ба доролмлки табризи расидаму фузалоу уламоу слҳои он мавзеро дарёфтам ва ба ҳузури он азизон ки суҳбати эшон аз ҷумлаи фароиз буд мушарраф шудам , хостам ки соҳибони аъзамони хоҷаи алоиддину хоҷаи шамси аддӣни соҳбдиўонро бубинам ки ҳуқуқ бисёр дар миёни мо собит буд .

شیخ سعدی علیه الرّحمة و الغُفران فرموده که در وقت مراجعت از زیارت کعبه چون به دارالملک تبریز رسیدم و فضلا و علما و صلحای آن موضع را دریافتم و به حضور آن عزیزان که صحبت ایشان از جمله فرایض بود مشرف شدم، خواستم که صاحبان اعظمان خواجه علاءالدین و خواجه شمس‌الدین صاحبدیوان را ببینم که حقوق بسیار در میان ما ثابت بود.

Чун султони обоқои ин ҳолро мушоҳида кард гуфт чандини сол то ин шамси аддӣни пеш ман мебошад ва бо вуҷӯд онкӣ медонад ки подшоҳ рӯй замин ҳастам ҳаргизи хидматӣу тлтФӣ ки ин лаҳза кард ба ин мард , бо ман накард . Чун бародарон ҳар ду бози гардиданд ва бар асб савор шуданд султон рӯй ба хоҷаи шамс аддӣн кард ва гуфт ин мард ки шумо ӯро хизмат кардеду чандини адаб ба ҷои овардед чаҳ касе буд ? хоҷаи шамс аддӣн гуфт эй худованди ин падари ман буд . Пас фармуд ки ман борҳои аҳволи падари шумо пурсидам ва гуфтед ки ӯ ба ҷавор ҳақ расед . Ин соъат мегуед ин падари мост ? гуфт эй худованд ӯ падару шайхи мост . Зоҳиран ба самъи подшоҳ рӯй замин расида бошад ному овозаи шайхи саъдии широзӣ ки сухан ӯ дар ҷаҳон машҳураст ин буд . Обоқо хон фармуд ки ӯро пеш ман оваред . Гуфтанд смъоу тоъто . Баъд аз чанд рӯз ки эшон ба анвоъ бо хизматаш бигуфтанду шайх қабул намекард ва гуфт ин аз ман дафъ кунед ва узрӣ бигӯед . Эшон гуфтанд албата шайх аз баҳри дили мо як дамӣ ташриф фармоеду баъд аз он ҳокимаст .

چون سلطان آباقا این حال را مشاهده کرد گفت چندین سال تا این شمس‌الدین پیش من می‌باشد و با وجود آنکه می‌داند که پادشاه روی زمین هستم هرگز خدمتی و تلطّفی که این لحظه کرد به این مرد، با من نکرد. چون برادران هر دو باز گردیدند و بر اسب سوار شدند سلطان روی به خواجه شمس الدین کرد و گفت این مرد که شما او را خدمت کردید و چندین ادب به جای آوردید چه کسی بود؟ خواجه شمس الدین گفت ای خداوند این پدر من بود. پس فرمود که من بارها احوال پدر شما پرسیدم و گفتید که او به جوار حق رسید. این ساعت می گویید این پدر ماست؟ گفت ای خداوند او پدر و شیخ ماست. ظاهرا به سمع پادشاه روی زمین رسیده باشد نام و آوازه شیخ سعدی شیرازی که سخن او در جهان مشهور است این بود. آباقا خان فرمود که او را پیش من آورید. گفتند سمعاً و طاعتاً. بعد از چند روز که ایشان به انواع با خدمتش بگفتند و شیخ قبول نمی‌کرد و گفت این از من دفع کنید و عذری بگویید. ایشان گفتند البته شیخ از بهر دل ما یک دمی تشریف فرماید و بعد از آن حاکم است.

Шайх гуфт аз баҳри хотир эшон бирафтам ва ба суҳбати подшоҳи расидам . Дар вақти бозгрдидн подшоҳ фармуд ки марои пандии даҳ . Гуфтам аз дунё ба охирати чизе наме тавон баради магари савобу уқоб , акнӯн ту мғирӣ . Обо қо фармуд ин маънӣ ба шеъри тақрири фармой , шайх дар ҳоли ин қитъа дар адл ва инсоф бифармуд :

شیخ گفت از بهر خاطر ایشان برفتم و به صحبت پادشاه رسیدم. در وقت بازگردیدن پادشاه فرمود که مرا پندی ده. گفتم از دنیا به آخرت چیزی نمی‌توان برد مگر ثواب و عقاب‌، اکنون تو مغیری. آبا قا فرمود این معنی به شعر تقریر فرمای، شیخ در حال این قطعه در عدل و انصاف بفرمود:

Обоқо бигирист ва чанд навбат фармуд ки ман роъӣам ё на ? ва ҳар навбати шайх ҷавоб мефармуд агар роъӣ ӣӣ байти аввали туро кифояти волои байти охири тамом . Фии алҷмлаҳ шайх фармуд дар вақти бози гардидани ин чанд байт бар ӯ хондам :

آباقا بگریست و چند نوبت فرمود که من راعی‌ام یا نه؟ و هر نوبت شیخ جواب می فرمود اگر راعی‌یی بیت اول تو را کفایت والّا بیت آخر تمام. فی الجمله شیخ فرمود در وقت باز گردیدن این چند بیت بر او خواندم:

Обоқоро азим хуш омаду инсоф онаст ки дар ин вақт ки моием уламоу машойихи рӯзгори чунин насоеҳ бо баққолӣ ва қассобӣ натавонанд гуфт . Лоҷарами рӯзгори бад-ӣн нсқаст ки май бинӣ . Валлоҳи аълам .

آباقا را عظیم خوش آمد و انصاف آن است که در این وقت که ماییم علما و مشایخ روزگار چنین نصایح با بقالی و قصابی نتوانند گفت. لاجرم روزگار بدین نسق است که می‌بینی. والله اعلم.

3 . Ҳикояти шамси аддӣни тозикўӣ

٣. حکایت شمس‌الدّین تازیکوی

Дар замони ҳукӯмати малики одили марҳӯми шамси аддӣни тозикўии тоби сроаҳи асФҳсолорони мамолики Ширози ҳмоаҳи аллоҳи таъолии ман алоФот , хурмое чанд аз раоё ситада буданд ба тсъири андак ва ба нархии гарон ба баққолон медоданд ба тарҳ ,у малик аз ин зулм бехабар . Иттифоқан чанд пораи хурмо ба бародар шайх фиристоданду бародари шайх бар дар хонаи атобак дукон дошт , чун ҳол бидон ҷиҳат бидид ба работ ҳФиФ рафт ба хизмати бародари худ шайхи саъдӣ ,у сӯрати ҳол дар хизматаш арза дошт . Шайх аз он ҳоли кӯфта хотир шуд ва бо худ андеша кард ки баравад ва ин балоро аз сари даравишони Широз дафъ кунад ба тахсӣс аз он бародари худ . Андеша кард ки аввали коғазӣ бояд навишт . Порае коғази бардошт ва ин қитъа бинвишт :

در زمان حکومت ملکِ عادل مرحوم شمس‌الدین تازیکوی  طاب ثراه اسفهسالاران ممالک شیراز حماهُ الله تعالی من الآفات، خرمایی چند از رعایا ستده بودند به تسعیر اندک و به نرخی گران به بقالان می‌دادند به طرح، و ملک از این ظلم بی‌خبر. اتفاقاً چند پاره خرما به برادر شیخ فرستادند و برادر شیخ بر در خانهٔ اتابک دکان داشت، چون حال بدان جهت بدید به رباط حفیف رفت به خدمت برادر خود شیخ سعدی، و صورت حال در خدمتش عرضه داشت. شیخ از آن حال کوفته‌خاطر شد و با خود اندیشه کرد که برود و این بلا را از سر درویشان شیراز دفع کند به تخصیص از آن برادر خود. اندیشه کرد که اول کاغذی باید نوشت. پاره‌ای کاغذ برداشت و این قطعه بنوشت:

Малики шамси аддӣни тозикўӣ чун рқъаҳ бархонад бихандед ва дар ҳол бифармуд то мунодӣ карданд ки ҳар кас ки аз он хурмо ба тарҳ ситадаанд пеш ман оред . Тамомати баққолони пеш худ хонду сӯрати ҳол аз эшон бипурсед ки ҳар кас ки зар додааст асФҳсолоронро боз мехонду баъд аз молаш мефармуд то дар ҳоли зари эшон боз медоданду ҳаркас ки зар надода буд мефармуд то хурмо аз ваии бозстоннд . Баъд аз он малики шамси аддӣн ба хизмати шайхи алайҳ алрҳмаҳ рафту узри хизматаши бхўосту баъд аз истимдод ҳиммат гуфт эй шайх ҳукм кардам ки чанд пораи хурмо ки ба дукон ба бародари шайх бардаанд ба вай арзонӣ доранду қимати он аз ваии нтлбнду илтимос аз хизмати шайх онаст ки чун маълум шуд ки бародари шайх дарвешаст мухтасари қуроза Эй оварадам то шайхи онро бадв диҳад . Ҳазор динор бабўсед ва дар хизмати шайхи ниҳод ва чун медонист ки шайхи худ чизе қабул намекунад зуд бархест ва берун рафт ва машҳур шуд ки малики одили шамси аддӣни тозикўӣ аз баҳри хотири мубораки шайхи саъдии раҳмаи аллоҳи алайҳи тарки хурмоу баҳоии он хурмо ки ба баққолон дода буданд бигуфт ва ҳеҷ аз эшон бози нстднд .

ملک شمس‌الدین تازیکوی چون رقعه برخواند بخندید و در حال بفرمود تا منادی کردند که هر کس که از آن خرما به طرح ستده‌اند پیش من آرید. تمامت بقالان پیش خود خواند و صورت حال از ایشان بپرسید که هر کس که زر داده است اسفهسالاران را باز می‌خواند و بعد از مالش می‌فرمود تا در حال زر ایشان باز می‌دادند و هرکس که زر نداده بود می‌فرمود تا خرما از وی بازستانند. بعد از آن ملک شمس‌الدین به خدمت شیخ علیه الرحمه رفت و عذر خدمتش بخواست و بعد از استمداد همت گفت ای شیخ حکم کردم که چند پاره خرما که به دکان به برادر شیخ برده‌اند به وی ارزانی دارند و قیمت آن از وی نطلبند و التماس از خدمت شیخ آن است که چون معلوم شد که برادر شیخ درویش است مختصر قراضه‌ای آوردم تا شیخ آن را بدو دهد. هزار دینار ببوسید و در خدمت شیخ نهاد و چون می‌دانست که شیخ خود چیزی قبول نمی کند زود برخاست و بیرون رفت و مشهور شد که ملک عادل شمس الدین تازیکوی از بهر خاطر مبارک شیخ سعدی رحمة الله علیه ترک خرما و بهای آن خرما که به بقالان داده بودند بگفت و هیچ از ایشان باز نستدند.