Ҳарчӣ дар зери чархи нек ва баданд
هرچه در زیر چرخ نیک و بدند
Хӯшаи чинон хирман хираданд
خوشهچینان خرمن خردند
Чун даромад зи боргоҳи азал
چون درآمد ز بارگاه ازل
Шуд бадви рости кори илму амал
شد بدو راست کار علم و عمل
Ҳам калиди умӯр дар дасташ
هم کلیدِ امور در دستش
Ҳам раҳи амри баста дар ҳасташ
هم ره امر بسته در هستش
Мояи неку соя бад ӯст
مایهٔ نیک و سایهٔ بد اوست
Сабаб буд ва ҳаст ва бошад ӯст
سبب بود و هست و باشد اوست
Дар ҳуруфӣ ки парда нақласт
در حروفی که پردهٔ نقلست
Охири шаръ аввал ақласт
آخر شرع اول عقلست
Аз барои салоҳи давлату дайн
از برای صلاحِ دولت و دین
Чашми ақли аўлисти охири байн
چشم عقل اوّلیست آخر بین
Мари турои ақл ҷумла бинмоед
مر ترا عقل جمله بنماید
Ончӣ рафт ончӣ ҳаст ва онч ояд
آنچه رفت آنچه هست و آنچ آید
Сухани ақли савт ва ҳарфӣ нест
سخن عقل صوت و حرفی نیست
Зонкаҳи торикӣ аз шигарфӣ нест
زآنکه تاریکی از شگرفی نیست
Ҳркҷои нутқи ақл бар зад дам
هرکجا نطق عقل بر زد دم
Ҳарфу овоз дар хазад ба адам
حرف و آواز در خزد به عدم
Ақли ҳам гавҳараст ва ҳам конаст
عقل هم گوهر است و هم کانست
Ҳам расӯласт ва ҳам нигаҳбонаст
هم رسولست و هم نگهبانست
Хушк бандӣ надид некӯтар
خشک بندی ندید نیکوتر
Ҳеҷ хомӯши азуи сухани гӯтар
هیچ خاموش ازو سخنگوتر
Ҷисмро ҷону бурдбории даҳ
جسم را جان و بردباری ده
Нафасро илми бахшу ёрии даҳ
نفس را علم بخش و یاری ده
На з рӯй фусуну афсона
نه ز روی فسون و افسانه
Суханӣ гӯямат ҳакӣмона
سخنی گویمت حکیمانه
Машриқу мағрибӣ ки ақл турост
مشرق و مغربی که عقل تراست
Фавқи неи таҳти неу неи чапу рост
فوق نی تحت نی و نی چپ و راست
Машриқи офтоби ақли азал
مشرق آفتاب عقلِ ازل
Мағриб ӯ худои ъзи вҷл
مغرب او خدای عزّ وجل
Даври бинии шиносади ин маънӣ
دور بینی شناسد این معنی
Каз хиради ҳамчуи ҷаҳл бар дар не
کز خرد همچو جهل بر در نی
Кандарин манзили фиребу ҳавас
کاندرین منزل فریب و هوس
Ҳаст баҳри шикасти банду қафас
هست بهر شکست بند و قفس
Ақл дар манзили азали зи аввал
عقل در منزل ازل ز اوّل
Охираш авваласт ҳамчуи азал
آخرش اوّلست همچو ازل
Ки барин рӯй пушт дайн омад
که برین روی پشت دین آمد
Он чунон буд вена чунин омад
آن چنان بود وین چنین آمد
Зон дарин боргоҳандау ғам
زان درین بارگاه انده و غم
Аз паии шодӣ банӣ одам
از پی شادی بنی آدم
Иллати фаҳму ваҳм ва ҳуш омад
علّت فهم و وهم و هوش آمد
Ки бараҳнаи бараҳна пӯш омад
که برهنه برهنهپوش آمد
Ғайбро баҳри давлати ду сарой
غیب را بهر دولت دو سرای
Гоҳи пӯшидаи гуҳ сариҳ намой
گاه پوشیده گه صریحنمای
Шуда бе ҳеҷ айбу рибу шаккӣ
شده بیهیچ عیب و ریب و شکی
Ақлу маъқӯлу оқили ин се яке
عقل و معقول و عاقل این سه یکی
Ақл дар роҳи ҳақи далели ту бас
عقل در راهِ حق دلیل تو بس
Ақл ҳар ҷойгаҳи халили ту бас
عقل هر جایگه خلیل تو بس
Чанг дар зан ба ақл то барраӣ
چنگ در زن به عقل تا برهی
Варна гардӣ ба ҳар раҳе чу раҳе
ورنه گردی به هر رهی چو رهی
Кун макун дар пазирад аз фармон
کن مکن در پذیرد از فرمان
Пас ба ҷон гуяд ин бикун макун он
پس به جان گوید این بکن مکن آن
Хонда аз қадари соибони араб
خوانده از قدر صایبان عرب
Зот ӯро мудаббири алоқрб
ذات او را مدبّر الاقرب
Ақли фаъоли ном ӯ карда
عقل فعال نام او کرده
Панҷ ҳисро ғулом ӯ карда
پنج حس را غلام او کرده
Ҳису атбоъи хонда ӯро мейр
حس و اَطباع خوانده او را میر
Нафаси куллӣ варои басони вазир
نَفْس کلّی ورا بسان وزیر
Файз ӯ нақшҳои ҷоФии шӯй
فیض او نقشهای جافی شوی
Феъл ӯ нафасҳои софии ҷӯй
فعل او نفسهای صافی جوی
Файз ӯ дар сафои сакинаи рӯҳ
فیض او در صفا سکینهٔ روح
Фазл ӯ дар вафои сафинаи Нӯҳ
فضل او در وفا سفینهٔ نوح
Аз паии маслиҳат на баҳри ҳавас
از پی مصلحت نه بهر هوس
Бештари майл ӯ буд ба ду кас
بیشتر میل او بود به دو کس
ё ба таъӣди хусрави одил
یا به تأیید خسرو عادل
ё ба тавҳиди олами омил
یا به توحید عالم عامل
Арча ӯ ҷавҳари ин ду кас арзанд
ارچه او جوهر این دو کس عرضند
Лекин ӯро мтобъ ғаразанд
لیکن او را متابع غرضند
Бар муҷарради риояташ беш аст
بر مجرد رعایتش بیش است
Бар хлиФти анояташ беш аст
بر خلیفت عنایتش بیش است
Зонка бе ин ду малик ва дайн набӯд
زانکه بی این دو ملک و دین نبود
Ҳркҷо он набошад ин набӯд
هرکجا آن نباشد این نبود
Инс дорад ҳамеша бо зӯҳҳод
انس دارد همیشه با زهّاد
Зонка зӯҳҳоди бартар аз ибод
زانکه زهّاد برتر از عبّاد
Ҷавҳарии ҳамчуи ақл бояду бас
جوهری همچو عقل باید و بس
Каз паии нафас кам занад чу нафас
کز پی نفس کم زند چو نفس
Вориси расми шаръ ва дайн бошад
وارث رسم شرع و دین باشد
Аз азал то абад чунин бошад
از ازل تا ابد چنین باشد
Зираконро дар ин сарои куҳан
زیرکان را در این سرای کهن
Ҳеҷ ғмхўораҳ эй мадон чу сухан
هیچ غمخوارهای مدان چو سخن
Ақлрогар сӯй ту ҳаст қарор
عقل را گر سوی تو هست قرار
Ҷон ҳикмат физойро магузор
جان حکمت فزای را مگذار
Аз ҷаҳолат туро раҳанд ақл
از جهالت ترا رهاند عقل
Ба ҳақиқати турои расонади ақл
به حقیقت ترا رساند عقل
Мари турои ақли дастгир бас аст
مر ترا عقل دستگیر بس است
Ақли роҳи турои хФир бас аст
عقل راه ترا خفیر بس است
Ақли мари нафасро диҳад пайғом
عقل مر نفس را دهد پیغام
К-эии зи ман мари турои дуруду салом
کای ز من مر ترا درود و سلام
Ҳаркии мари ақлро бинбўид
هرکه مر عقل را بینبوید
Аз ҳадисаши ҳамаи нкти равед
از حدیثش همه نکت روید
Марди оқил ҳамеша тндорст
مرد عاقل همیشه تندارست
Марди ҷоҳили залилу ғмхўорст
مرد جاهل ذلیل و غمخوارست
Дили ҷоҳили з тамаъ бошад пар
دل جاهل ز طمع باشد پُر
Тамаъ аз моли халқи ҷумлаи бабр
طمع از مال خلق جمله ببُر
Ози худро ба зери пои дрор
آز خود را به زیر پای درآر
Ақлро ҷӯйу ҷаҳлро бигзор
عقل را جوی و جهل را بگذار
Оз чун аждаҳост мардуми хор
آز چون اژدهاست مردم خوار
То надории ту ози худро хор
تا نداری تو آز خود را خوار
Оз монанди хӯку хирси шинос
آز مانند خوک و خرس شناس
Оз бигзор ва аз касе мҳрос
آز بگذار و از کسی مهراس
Синаи ту дарин ҳаваси доим
سینهٔ تو درین هوس دایم
Чун саробасту ваҳм азу ҳоем
چون سرابست و وهم ازو هایم