Бидон ки маҷмӯи олами баъзе зоҳираст ва баъзе ботин . Ончӣ зоҳираст аз олам , афлокасту аносиру маволед ;у ончӣ ботинаст аз олам , нуфусасту уқулу мардумро низ зоҳирӣ ва ботинӣ ҳаст , зоҳир чун бадану ботин чун қўт​ҳо ки бидон идрок ашё кунад мисли қӯти биноӣӣу шнўоӣӣу гўёӣӣ ва ғайриҳаму ончии ҳақи субҳонау таъолии фармӯда : « снриҳми оётнои фии алоФоқу фии анФсҳм ҳатто итбини ?лаами ана алҳақ » ; мурод аз офоқ , олам зоҳираст яъне олами аҷсому мурод аз анфус , олам ботинаст яъне олами арвоҳ ва он оёт назд муҳаққиқон на оятаст ки ҳақи таъолӣ ба Мӯсо дода қавлаи таъолӣ : « влқди отинои Мӯсои тсъи оёти байнот » . Ва мо низ дар ин китоби ҳамон на оятро баён кунем дар олами зоҳиру ботину олами зоҳирро малик хонему олами ботинро малакӯт , пас бҳқиқти он оёт ҳаждаҳ бошад на дар олами малик ва на дар олами малакӯт .

بدان که مجموع عالم بعضی ظاهر است و بعضی باطن. آنچه ظاهر است از عالم، افلاک است و عناصر و موالید؛ و آنچه باطن است از عالم، نفوس است و عقول و مردم را نیز ظاهری و باطنی هست، ظاهر چون بدن و باطن چون قوّت​ها که بدان ادراک اشیا کند مثل قوّت بینائی و شنوائی و گویائی و غیرهم و آنچه حق سبحانه و تعالی فرموده: «سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم حتّی یتبیّن لهم انّه الحق»؛ مراد از آفاق، عالم ظاهر است یعنی عالم اجسام و مراد از انفس، عالم باطن است یعنی عالم ارواح و آن آیات نزد محققان نُه آیت است که حق تعالی به موسی داده قوله تعالی: «ولقد آتینا موسی تسع آیات بینات». و ما نیز در این کتاب همان نه آیت را بیان کنیم در عالم ظاهر و باطن و عالم ظاهر را مُلک خوانیم و عالم باطن را ملکوت، پس بحقیقت آن آیات هجده باشد نه در عالم ملک و نه در عالم ملکوت.

Акнӯн бидон ки ин на оят ки дар олам маликаст кадомаст , аз он ҷумлаи яке афлокаст ва чаҳор унсуру маъдану наботу ҳайвону инсон , ва ин на оятаст дар олами малик . Ва ҳамчунин на ояти малакӯти яке аз он ҷумлаи нафас куласт ва ӯ малакӯт афлокаст ва чаҳор малик муқаррабанд чун Ҷабраилу Микоилу исрофилу ъзроӣил ва ин чаҳор , малакӯт чаҳор аносиранд . Ва малакӯти инсонии нафас ӯаст ва он се маволедро малакӯт ҳар яке нафас эшонаст венаи оёт дар олами малакӯт ба тамомӣ инаст ки гуфта шуд ва чун гуфта будем ки одам нсхҳ​оӣаст аз маҷмӯи олам ки ҳарчӣ дар маҷмӯ оламаст дар одам мавҷӯдаст ва мо ин на оёти зоҳири венаи оёти ботин дар одами бнмоӣим .

اکنون بدان که این نه آیت که در عالم مُلک است کدام است، از آن جمله یکی افلاک است و چهار عنصر و معدن و نبات و حیوان و انسان، و این نه آیت است در عالم مُلک. و همچنین نه آیت ملکوت یکی از آن جمله نفس کل است و او ملکوت افلاک است و چهار ملک مقربند چون جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل و این چهار، ملکوت چهار عناصرند. و ملکوت انسانی نفس او است و آن سه موالید را ملکوت هر یکی نفس ایشان است ونه آیات در عالم ملکوت به تمامی این است که گفته شد و چون گفته بودیم که آدم نسخه​ای است از مجموع عالم که هرچه در مجموع عالم است در آدم موجود است و ما این نه آیات ظاهر ونه آیات باطن در آدم بنمائیم.

Акнӯн бидон ки аз ин на оёти зоҳирии ду гӯшаст ва ду чашм ва ду бинӣ ва як даҳон ва ду даст . Ва ин на оёт ба ҷои афлок ва чаҳор унсураст , чунонкӣ баён кунем аммо на оёти ботин дар одами қӯти шнўоӣӣу биноӣӣу гўёӣӣу бўёӣӣу идроки ламсу фикру ҳифзу ваҳм ва хаёласт . Инаст на оёт ки дар ботин гуфта шуда буд .

اکنون بدان که از این نه آیات ظاهری دو گوش است و دو چشم و دو بینی و یک دهان و دو دست. و این نه آیات به جای افلاک و چهار عنصر است، چنانکه بیان کنیم اما نه آیات باطن در آدم قوت شنوائی و بینائی و گویائی و بویائی و ادراک لمس و فکر و حفظ و وهم و خیال است. این است نه آیات که در باطن گفته شده بود.

Бидон ки акнӯн зоҳири оламро офоқи бузурги гўӣиму ботини оламро нафаси бузургу зоҳири одамро офоқи кучаку ботини одамро нафаси кучаку баъд аз он оёти офоқи бузургро бо офоқи кучак мутобиқ кунем то ҳар ду яке шўндўи оёти анфуси бузургро бо нафаси кучак мутобиқ кунем то ҳар ду яке шавад . Онгоҳ ба тамомӣ маълум шавад ки одами бҳқиқт оламаст аммо кучаку олами бҳқиқт одамаст аммо бузург . Онгоҳ аз олами касрат ба олам ваҳдат расему маънии ин оят ки : « ҳўолоўлу алохру аззоҳиру алботну ҳўи бакули шийъи алӣам » бидонему муҳаққиқон чун бад-ӣни мақоми рсидҳ​онди гФтҳ​онд :

بدان که اکنون ظاهر عالم را آفاق بزرگ گوئیم و باطن عالم را نفس بزرگ و ظاهر آدم را آفاق کوچک و باطن آدم را نفس کوچک و بعد از آن آیات آفاق بزرگ را با آفاق کوچک مطابق کنیم تا هر دو یکی شوندو آیات انفس بزرگ را با نفس کوچک مطابق کنیم تا هر دو یکی شود. آنگاه به تمامی معلوم شود که آدم بحقیقت عالم است اما کوچک و عالم بحقیقت آدم است اما بزرگ. آنگاه از عالم کثرت به عالم وحدت رسیم و معنی این آیت که: «هوالاوّل و الآخر و الظّاهر و الباطن و هو بکل شیء علیم» بدانیم و محققان چون بدین مقام رسیده​اند گفته​اند:

Акнӯн бидон ки ба ҷои афлок ва чаҳор аносир , панҷ ҳис зоҳираст дар вҷўдодм , чунонкии гӯши биҷои афлоку чашм ба ҷои оташу бинӣ ба ҷои ҳавоу даҳон ба ҷои обу даст ба ҷои хок ва ин муносибатро далоил бисёраст аз он маҷмӯ яке онаст ки агар афлок нагардад аз об , ҳайвон ҳосил нагардад ва ҳамчунин гӯш ки ба ҷой афлокаст агар набошад дар зоиқаҳи оби нутқ ҳосил нашавад , бҷҳти онкии кари модарзод гунг бошад , аз онкӣ ҳар ҳадис ки аз роҳи гӯш дар наравад аз забон берун наёяд ва аз ҷиҳат онаст ки ҳар гуруҳе ки дар кӯдакии забонии шнидҳ​онди ҳамон забони ми​доннду ми​гўинд , чунонкии араб ҳиндӣ надонаду тарк арабӣ надонад то нашунӯд .

اکنون بدان که به جای افلاک و چهار عناصر، پنج حس ظاهر است در وجودآدم، چنانکه گوش بجای افلاک و چشم به جای آتش و بینی به جای هوا و دهان به جای آب و دست به جای خاک و این مناسبت را دلایل بسیار است از آن مجموع یکی آنست که اگر افلاک نگردد از آب، حیوان حاصل نگردد و همچنین گوش که به جای افلاک است اگر نباشد در ذایقه آب نطق حاصل نشود، بجهت آنکه کر مادرزاد گنگ باشد، از آنکه هر حدیث که از راه گوش در نرود از زبان بیرون نیاید و از جهت آنست که هر گروهی که در کودکی زبانی شنیده​اند همان زبان می​دانند و می​گویند، چنانکه عرب هندی نداند و ترک عربی نداند تا نشنود.

Пас маълум шуд ки то калом ба самъи дрнрўд аз забон бадар наёяд , яъне агар гӯш набошад сухан набошаду муносибати чашм бо оташ онаст ки агар оташ набошад ҳеҷ набот аз замин наравед ва ба камол нарасад ; ва ҳамчунин агар чашм набошад аз дасти ҳеҷ кифоят наёяд . Пас дар олами бузург ба воситаи афлок аз обу ҳайвону набот пайдо шаванд ва ба воситаи оташ ба камол расанд ва ин ҳолат ба миёнҷӣ ҳаво бошад ҳамчунин дар олами кучак низ ба воситаи самъу басари взўқу ламс , нутқу китобат ҳосил шавад ва ин низ ба миёнҷӣ бинӣ бошад ки агар бинӣ набошад нафас натавон задан ва ин ҳолот муяссар нагардад .

پس معلوم شد که تا کلام به سمع درنرود از زبان بدر نیاید، یعنی اگر گوش نباشد سخن نباشد و مناسبت چشم با آتش آنست که اگر آتش نباشد هیچ نبات از زمین نروید و به کمال نرسد؛ و همچنین اگر چشم نباشد از دست هیچ کفایت نیاید. پس در عالم بزرگ به واسطۀ افلاک از آب و حیوان و نبات پیدا شوند و به واسطۀ آتش به کمال رسند و این حالت به میانجی هوا باشد همچنین در عالم کوچک نیز به واسطۀ سمع و بصر وذوق و لمس، نطق و کتابت حاصل شود و این نیز به میانجی بینی باشد که اگر بینی نباشد نفس نتوان زدن و این حالات میسر نگردد.

Пас бад-ӣни мисол маълум шуд ки гӯш ба ҷои афлоку чашм ба ҷои оташу бинӣу зоиқаҳ ба ҷои ҳавоу обу даст ба ҷой хокаст .

پس بدین مثال معلوم شد که گوش به جای افلاک و چشم به جای آتش و بینی و ذایقه به جای هوا و آب و دست به جای خاک است.

Акнӯн бидон ки ба ҷои адади як инсонаст ва ба ҷои адади даҳ ҳайвон ва ба ҷои адади сад набот ва ба ҷои адади ҳазор маодин . Чунонкии адади як аз дигари ададҳо камтараст инсони нисбат бо соири ҳайвонот камтарасту ҳамчинонкии даҳ аз сад камтараст ҳайвон аз набот камтарасту ҳамчинонкии сад аз ҳазор камтараст наботи азмъодн камтараст . Пас маълум шуд ки олами бузурги мутобиқи олам кучакасту бҳқиқти ин олами кучаки нусхаи олам бузургаст чунонкӣ тақрир карда шуд ва ҳамчунин фикр ба ҷои адади яку ҳифз ба ҷои адади даҳу нутқ ба ҷои адади саду китобат ба ҷои адад ҳазораст ; бҷҳти онкӣ чун чизеро дар фикри вуҷӯд пайдо шуд он вуҷӯдро чандон бқоӣӣ набошад ва чун ба ҳифз расад он чизро вуҷӯду бақои даҳ чандон шавад ва чун ба нутқ расад сад чандон шавад ва чун ба китобат расад вуҷӯди он ҳазор чандон шавад ки дар фикр буд .

اکنون بدان که به جای عدد یک انسان است و به جای عدد ده حیوان و به جای عدد صد نبات و به جای عدد هزار معادن. چنانکه عدد یک از دیگر عددها کمتر است انسان نسبت با سایر حیوانات کمتر است و همچنانکه ده از صد کمتر است حیوان از نبات کمتر است و همچنانکه صد از هزار کمتر است نبات ازمعادن کمتر است. پس معلوم شد که عالم بزرگ مطابق عالم کوچک است و بحقیقت این عالم کوچک نسخۀ عالم بزرگ است چنانکه تقریر کرده شد و همچنین فکر به جای عدد یک و حفظ به جای عدد ده و نطق به جای عدد صد و کتابت به جای عدد هزار است؛ بجهت آنکه چون چیزی را در فکر وجود پیدا شد آن وجود را چندان بقائی نباشد و چون به حفظ رسد آن چیز را وجود و بقا ده چندان شود و چون به نطق رسد صد چندان شود و چون به کتابت رسد وجود آن هزار چندان شود که در فکر بود.

Ва ҳамчунин қӯти нутқ ба ҷой Ҷабраиласту кори Ҷабраил ваҳй гузорданасту нутқ низ аз олами ботини хабари ми​дҳду қӯти китобат ба ҷой ъзроӣиласту кор ъзроӣил онаст ки рӯҳ аз тани ҷудои кандӯи қӯти китобат низ маъниро аз лафзи ҷудои ми​кнд ва бесавту лафзи он маъниро ба дайгарии ми​рсонду ҳифз ба ҷой Микоиласт ки арзоқро муҳофизати ми​кнду ҳифз низ ончии бадви ми​рсди муҳофизати ми​кнди вФкр ба ҷой исрофиласту кор исрофил онаст ки сувар хоҳад дамид то амвот аз қубӯри срброрнду фикр низ дар муқаддамот тасарруф кунаду натиҷаи барангезад ва ин миқдор дар ин мақом кофӣ бошад аз мутобиқ кардан оламин бо якдигар .

و همچنین قوت نطق به جای جبرئیل است و کار جبرئیل وحی گزاردن است و نطق نیز از عالم باطن خبر می​دهد و قوت کتابت به جای عزرائیل است و کار عزرائیل آنست که روح از تن جدا کندو قوّت کتابت نیز معنی را از لفظ جدا می​کند و بی صوت و لفظ آن معنی را به دیگری می​رساند و حفظ به جای میکائیل است که ارزاق را محافظت می​کند و حفظ نیز آنچه بدو می​رسد محافظت می​کند وفکر به جای اسرافیل است و کار اسرافیل آنست که صور خواهد دمید تا اموات از قبور سربرآرند و فکر نیز در مقدمات تصرف کند و نتیجه برانگیزد و این مقدار در این مقام کافی باشد از مطابق کردن عالمین با یکدیگر.

Акнӯн бидон ки агар дар олами бузург млоикаҳ набошанд афлоку анҷуму аносирро таъсир ва тасарруф набошад ва бекор бошанд ; ва он чаҳор нафас низ агар набошад аз он анвоъи ҳайвоноту наботот пайдо нашавад ва агар пайдо шавад чун мурда бехабар бошанд ҳамчунин дар олами кучак низ агар чашму гӯшу бинӣу даҳани нбошдўи даст , ин ҳавос низ ки сомъаҳу босирау зоиқаҳу шомау ломсҳ​онди фориғ ва бехабар бошанд ва ҳеҷ корӣ аз эшон наёяд . Пас бақоӣ ҳавос бидон қўт​ҳоасту бақои қўт​ҳо ба нафаси инсонӣ , ва ҳамчунин бақои олами бузург ба воситаи нуфус ва уқуласту бақои нуфусу уқул ба воситаи зот ҳақаст ва ҳамчунон агар ба аҷзоу аъзоу ҳавосу қўт​ҳои ҷисмонӣ назар кунем дар тани шахси касрат бисёр воқеъ бошаду ҳоли онкии як тан буд . Ҳамчунин низ чун дар олами бузург назар кунем касрат бисёр бошад ба воситаи афлоку аносиру маволеду муфрадоту мураккабот , аммо чун назар ба зот ҳақ кунем ҳамаи родртсрФи амру қудрати як зоти бубинем , ӣнҷои маънии ваҳдат рӯй намояди ани шоаллоҳи таъолӣ .

اکنون بدان که اگر در عالم بزرگ ملایکه نباشند افلاک و انجم و عناصر را تأثیر و تصرف نباشد و بیکار باشند؛ و آن چهار نفس نیز اگر نباشد از آن انواع حیوانات و نباتات پیدا نشود و اگر پیدا شود چون مرده بی خبر باشند همچنین در عالم کوچک نیز اگر چشم و گوش و بینی و دهن نباشدو دست، این حواس نیز که سامعه و باصره و ذایقه و شامّه و لامسه​اند فارغ و بی خبر باشند و هیچ کاری از ایشان نیاید. پس بقای حواس بدان قوّت​ها است و بقای قوّت​ها به نفس انسانی، و همچنین بقای عالم بزرگ به واسطۀ نفوس و عقول است و بقای نفوس و عقول به واسطۀ ذات حق است و همچنان اگر به اجزا و اعضا و حواس و قوّت​های جسمانی نظر کنیم در تن شخص کثرت بسیار واقع باشد و حال آنکه یک تن بُوَد. همچنین نیز چون در عالم بزرگ نظر کنیم کثرت بسیار باشد به واسطۀ افلاک و عناصر و موالید و مفردات و مرکبات، اما چون نظر به ذات حق کنیم همه رادرتصرف امر و قدرت یک ذات ببینیم، اینجا معنی وحدت روی نماید ان شاءاللّه تعالی.

Темати рисолаи мроаҳи алмҳққини ман тасонифи қдўаҳи алўослини ашшайхи алокмли мҳмўдолҷбстрии алии идолъбди алФқири абдураҳими алхўорзмии фии ъушрин алрбиъи алаввали санаи хумсу тсъину смонмоӣаҳ .

تمّت رسالة مرآة المحقّقین من تصانیف قدوة الواصلین الشیخ الاکمل محمودالجبستری علی یدالعبد الفقیر عبدالرّحیم الخوارزمی فی عشرین الربیع الاوّل سنة خمس و تسعین و ثمانمائة.