Чун гуфта будем ки тани одами нусха оламаст , акнӯн бдонкаҳи тани мушобеҳ заминасту мушобеҳи осмону мушобеҳ соласт ки замонасту мушобеҳ шаҳраст ки маконаст . Пас мо дар ин рисолаи бҷҳти осонии толиби ин ташбеҳотро ҷудогона баён кунем :

چون گفته بودیم که تن آدم نسخۀ عالم است، اکنون بدانکه تن مشابه زمین است و مشابه آسمان و مشابه سال است که زمان است و مشابه شهر است که مکان است. پس ما در این رساله بجهت آسانی طالب این تشبیهات را جداگانه بیان کنیم:

Аммо мушобеҳати тан бо замин онаст ки дар замин кӯҳҳо ҳаст ки дар бадани устихон монанд онаст , ва дар замини дрхт​ҳоӣ бузург ҳаст ва дар мардуми мӯии сару риш монанд онаст , ва дар замини набототи хирад бисёраст ки мўиҳои андом мисол онаст ,у маҷмӯи олами ҳафт иқлӣмаст ва дар бадан низ ҳафт андомаст : як сар ва ду дасту пушту шикам ва ду дасту пой . Ва заминро зилзилаи ми​бошдўи атса ба ҷой онаст ва дар замини ҷӯйҳои оби равон ва чшмҳ​ҳо ҳаст ва дар бадани рагҳо ва равадҳо ҳасту чшмҳ​ҳои олами баъзе талх ва баъзе шӯр ва баъзе хуш ва баъзе нохуш ҳаст , дар тан низ чшмҳгўши талху чашми шӯру бинии нохушу даҳони хушу чашма гӯш бидон сабаб талхаст то ҳашарот чун хоҳад ки ба гӯш равад талхии гӯш ба ҳис ӯ расад аз онҷо боз гардад вмрдм роҳлок накунад .

اما مشابهت تن با زمین آنست که در زمین کوهها هست که در بدن استخوان مانند آنست، و در زمین درخت​های بزرگ هست و در مردم موی سر و ریش مانند آنست، و در زمین نباتات خرد بسیار است که مویهای اندام مثال آنست، و مجموع عالم هفت اقلیم است و در بدن نیز هفت اندام است: یک سر و دو دست و پشت و شکم و دو دست و پای. و زمین را زلزله می​باشدو عطسه به جای آن است و در زمین جویهای آب روان و چشمه​ها هست و در بدن رگها و رودها هست و چشمه​های عالم بعضی تلخ و بعضی شور و بعضی خوش و بعضی ناخوش هست، در تن نیز چشمۀگوش تلخ و چشم شور و بینی ناخوش و دهان خوش و چشمۀ گوش بدان سبب تلخ است تا حشرات چون خواهد که به گوش رود تلخی گوش به حس او رسد از آنجا باز گردد ومردم راهلاک نکند.

Аммо чашмаи чашм аз он ҷиҳат шӯраст ки чашми мардуми пар аз пиҳасту пиҳ бе намаки ботили ми​шўди пиҳи чашмаи чашмро шӯри офарид то чашми пайвастаи тоза ва равшан бошад . Аммо чашмаи даҳони бҷҳти он хушаст то қӯти зоиқаҳ дар лиззат бошаду чашмаи бинии бҷҳти он нохушаст то аз буиҳои хуш лиззат ёбад вдри зимни ин чшмҳ​ҳои ҳикматҳои илоҳӣ бисёраст агар ба тақрири он машғӯл шавем ба ттўили анҷомад .

اما چشمۀ چشم از آن جهت شور است که چشم مردم پر از پیه است و پیه بی نمک باطل می​شود پیه چشمۀ چشم را شور آفرید تا چشم پیوسته تازه و روشن باشد. اما چشمۀ دهان بجهت آن خوش است تا قوت ذایقه در لذت باشد و چشمۀ بینی بجهت آن ناخوش است تا از بویهای خوش لذت یابد ودر ضمن این چشمه​ها حکمتهای الهی بسیار است اگر به تقریر آن مشغول شویم به تطویل انجامد.

Аммо мушобеҳати тани мардум бо афлок онаст ки дар фалаки дувоздаҳ бурҷаст мисли ҳамлу савру тоҳўт , дар тани мардуми дувоздаҳ роҳаст аз зоҳир ба ботин , чунонкӣ дар чашм ва ду гӯш ва ду сӯрохи бинӣу даҳон ва ду пистони вноФ ва ду урат . Ва дар фалаки бист ва ҳашт манзиласт аз манозили қамар , чун шартину бтин то охир , дар тани мардум низ бист ва ҳашт асабаст ва чунонк маҷмӯи дараҷоти фалаки сесад ва шастаст , дар тан низ сесад вшст рагасту чунонкӣ дар фалаки ҳафт кавкаб сайёранд , дар тан низ ҳафт аъзои рӣисҳ​онду чунонкӣ дар фалаки собитот бисёраст , дар тан низ қӯтҳои табиӣ бисёраст , чун ҷозибау маскау ҳозимау ғайри он ки дар аввал гуфта шуд . Ва чунонкии афлок бар аносир муҳӣтанд , тан низ муҳӣтаст бар ахлоти арбаъа , яъне сафроу хӯни вблғму савдо ва ба ғайр аз ин мушобеҳот бисёраст ки лоиқи ин мухтасар нест .

اما مشابهت تن مردم با افلاک آنست که در فلک دوازده برج است مثل حمل و ثور و تاحوت، در تن مردم دوازده راه است از ظاهر به باطن، چنانکه در چشم و دو گوش و دو سوراخ بینی و دهان و دو پستان وناف و دو عورت. و در فلک بیست و هشت منزل است از منازل قمر، چون شرطین و بطین تا آخر، در تن مردم نیز بیست و هشت عصب است و چنانک مجموع درجات فلک سیصد و شصت است، در تن نیز سیصد وشصت رگ است و چنانکه در فلک هفت کوکب سیارند، در تن نیز هفت اعضای رئیسه​اند و چنانکه در فلک ثابتات بسیار است، در تن نیز قوتهای طبیعی بسیار است، چون جاذبه و ماسکه و هاضمه و غیر آن که در اول گفته شد. و چنانکه افلاک بر عناصر محیطند، تن نیز محیط است بر اخلاط اربعه، یعنی صفرا و خون وبلغم و سودا و به غیر از این مشابهات بسیار است که لایق این مختصر نیست.

Аммо мушобеҳати тан ба сол онаст ки соли дувоздаҳ моҳасту дртни дувоздаҳ роҳасту соли чаҳор фасласт дар тани мардуми чаҳор асласту ҳафта мунҳасираст бар ҳафт рӯзи тан низ мунҳасираст бар ҳафт узву соли сесад ва шаст рӯзаст , рагҳои мардум низ сисдў шастаст .

اما مشابهت تن به سال آنست که سال دوازده ماه است و درتن دوازده راه است و سال چهار فصل است در تن مردم چهار اصل است و هفته منحصر است بر هفت روز تن نیز منحصر است بر هفت عضو و سال سیصد و شصت روز است، رگهای مردم نیز سیصدو شصت است.

Танро мушобеҳат бо шаҳр онаст ки дар шаҳри аввал подшоҳаст вабаъд аз он вазиру шаҳнау хароҷи хоҳу раияту сноъ чун таббоху қасору ғайра ,у подшоҳро хазина бошаду расӯлон ва ҷосусон бошанд аз он гўӣим ки тан монанди шаҳрасту рӯҳ монанди подшоҳу ақли вазири вайу шаҳвати хароҷи хоҳу ғазаби шаҳна ва қӯтҳои дигар ҳар як мушобеҳ сноъӣасту олоти дигар монанд раиятанд , чунонкии ҳозима таббохасту мусаввараи қасор ва ҳамчунин гӯшҳо ва чашмҳо монанди ҷосусон ки аз атрофи чизҳо ми​шнўнду ми​биннд ва ба подшоҳи ми​рсоннди вбоқии ҳавос ҳар як мушобеҳи расӯлӣу ҷосўси​онд ва қӯтҳои дигар ки ёд кардем ҳар як мушобеҳи снът​гри​онд чун ҳаддоду наҷҷор ва ғайриҳаму мушобеҳати дигар бисёраст аммо ӣнҷои ин миқдор кофӣаст .

تن را مشابهت با شهر آنست که در شهر اول پادشاه است وبعد از آن وزیر و شحنه و خراج خواه و رعیت و صناع چون طباخ و قصار و غیره، و پادشاه را خزینه باشد و رسولان و جاسوسان باشند از آن گوئیم که تن مانند شهر است و روح مانند پادشاه و عقل وزیر وی و شهوت خراج خواه و غضب شحنه و قوتهای دیگر هر یک مشابه صناعی است و آلات دیگر مانند رعیتند، چنانکه هاضمه طباخ است و مصوّره قصّار و همچنین گوشها و چشمها مانند جاسوسان که از اطراف چیزها می​شنوند و می​بینند و به پادشاه می​رسانند وباقی حواس هر یک مشابه رسولی و جاسوسی​اند و قوتهای دیگر که یاد کردیم هر یک مشابه صنعت​گری​اند چون حدّاد و نجار و غیرهم و مشابهت دیگر بسیار است اما اینجا این مقدار کافی است.

Ва чун мушобеҳати бадану муқобила ӯ бо олам маълум шуд , акнӯн бидон ки ҳақи таъолиро сФт​ҳо ҳаст ки мардум бидон сифат мавсуфанд , яъне чунонкии ҳақи субҳонау таъолии олам ва биноасту шунаво ва гуёу қодиру ҳӣ ва мутакаллимаст , одамӣ низ доноу биноу шунаво ва гуёу ҳӣ ва мутакаллимаст , валикин дар ин сифоти муҳтоҷ олотасту ҳақи таъолии муҳтоҷ олот нест . Ва ҳамчинонкӣ то иродат мардум набошад даст нагираду по равон нашавад ва чашм набинад , ҳамчунин то иродати ҳақ таъолӣ набошад афлок ҳаракат накунад ва кавокиб нтобад въноср мураккаб нашаваду маволед мавҷӯд нагардаду ҳазрати Мустафои алайҳи ассалом аз ин маънӣ хабар додааст ки : « тхлқўои бохаллоқи аллоҳу атсФўои бсФотаҳ » , ва мо мисоли он ба тамомии бнмоӣим .

و چون مشابهت بدن و مقابلۀ او با عالم معلوم شد، اکنون بدان که حق تعالی را صفت​ها هست که مردم بدان صفت موصوفند، یعنی چنانکه حق سبحانه و تعالی عالم و بینا است و شنوا و گویا و قادر و حی و متکلم است، آدمی نیز دانا و بینا و شنوا و گویا و حی و متکلم است، ولیکن در این صفات محتاج آلات است و حق تعالی محتاج آلات نیست. و همچنانکه تا ارادت مردم نباشد دست نگیرد و پا روان نشود و چشم نبیند، همچنین تا ارادت حق تعالی نباشد افلاک حرکت نکند و کواکب نتابد وعناصر مرکب نشود و موالید موجود نگردد و حضرت مصطفی علیه السلام از این معنی خبر داده است که: «تخلّقوا باخلاق اللّه و اتّصفوا بصفاته»، و ما مثال آن به تمامی بنمائیم.

Акнӯн бидон ки фармон рондани ҳақи таъолӣ дар олам монанди фармон рондани рӯҳ моаст дар бадан . Маслан агар мо хоҳем то чизе банависем аввали иродати азрўҳ ба дил мо расад тодли рагҳоу пи​ҳоро дар ҳаракати орад , онгоҳи рагҳо ангуштони родри ҳаракати орад , онгоҳи ангуштони қаламро дар ҳаракати орад , онгоҳи қалами мидодро дар ҳаракати орад , пас ончии иродат мо бошад навишта шавад аз арабӣу форсӣ аз назму наср . Ва ҳамчунин чун ҳақ таъолӣ хоҳад ки дар ин олами чизе пайдо шавад аввали иродати ҳақи субҳонау таъолӣ ба арш расад ва аз арш ба млоикаҳ ва аз млоикаҳ ба афлок ва аз афлок ба аносир , то ончии амри ҳақи таъолӣ бошдпидо шавад дар олам аз наботу ҳайвоноту маъданӣот .

اکنون بدان که فرمان راندن حق تعالی در عالم مانند فرمان راندن روح ما است در بدن. مثلاً اگر ما خواهیم تا چیزی بنویسیم اول ارادت ازروح به دل ما رسد تادل رگها و پی​ها را در حرکت آرد، آنگاه رگها انگشتان رادر حرکت آرد، آنگاه انگشتان قلم را در حرکت آرد، آنگاه قلم مداد را در حرکت آرد، پس آنچه ارادت ما باشد نوشته شود از عربی و فارسی از نظم و نثر. و همچنین چون حق تعالی خواهد که در این عالم چیزی پیدا شود اول ارادت حق سبحانه و تعالی به عرش رسد و از عرش به ملایکه و از ملایکه به افلاک و از افلاک به عناصر، تا آنچه امر حق تعالی باشدپیدا شود در عالم از نبات و حیوانات و معدنیات.

Пас дар ин мисоли иродати рӯҳ бар дил , мисоли иродат ҳақаст бар аршу дил ба ҷой аршаст ва рагҳо ба ҷои млоикаҳу ангуштон ба ҷои афлоку кавокиб ба ҷои қаламу аносир ба ҷои мидоду маволеди биҷои хутут ва чун орифи бад-ӣн мақом расад гуяд ҳамаи чизро нек бояд дид ба ҷои худ , бҷҳти онкии мавҷӯдоти офарӣда ҳақасту ҳамаи нақши яд қудрат ӯйанд , агар хаттии рогўӣӣ бадаст хаттотро бад гуфта бошӣу айб хаттот бошад вдри ин маънии бузургони гФтҳ​онд :

پس در این مثال ارادت روح بر دل، مثال ارادت حق است بر عرش و دل به جای عرش است و رگها به جای ملایکه و انگشتان به جای افلاک و کواکب به جای قلم و عناصر به جای مداد و موالید بجای خطوط و چون عارف بدین مقام رسد گوید همه چیز را نیک باید دید به جای خود، بجهت آنکه موجودات آفریدۀ حق است و همه نقش ید قدرت اویند، اگر خطی راگوئی بد است خطاط را بد گفته باشی و عیب خطاط باشد ودر این معنی بزرگان گفته​اند: