Аҳли доролъбодаҳи ғайр аз шоҳ

اهل دارالعباده غیر از شاه

Каш худо дорад аз газанди нигоҳ

کَش خدا دارد از گزند نگاه

Кимиёии ҳаёти хастаи дилон

کیمیای حیات خسته‌دلان

Хуй задой ҷабини мунфаилон

خوی زدای جبین منفعلان

Чашми ҳлмши ?хитои пӯши ҳама

چشم حلمش خطای‌پوش همه

Бонги манъаши буруни зи гӯши ҳама

بانگ منعش برون ز گوش همه

Дорам аз бала то ба донишманд

دارم از بله تا به دانشمند

Ба тариқи адаби саволӣ чанд

به طریق ادب سؤالی چند

Авлои як саволами ин з шумост

اولا یک سؤالم این ز شماست

Ки бигӯед ихтироъ куҷост

که بگویید اختراع کجاست؟

Ки ҳунармандӣ афсарӣ созад

که هنرمندی افسری سازد

На ба тарҳӣ ки дайгарӣ созад

نه به طرحی که دیگری سازد

Афсарӣ аз зараши ъсобаҳу тарк

افسری از زرش عصابه و ترک

Хира зу чашми ақлу дидаи дарак

خیره زو چشم عقل و دیدهٔ درک

Карда перояаш зи гавҳар ва дар

کرده پیرایه‌اش ز گوهر و دُر

Аз дараш гӯши ҳӯшмандони пар

از درش گوش هوشمندان پر

Тарҳи он ихтироъи табъи салим

طرح آن اختراع طبع سلیم

На ба андоми тоҷҳои қадим

نه به اندام تاج‌های قدیم

Баради онро буруни зи маҷлиси шоҳ

برد آن را برون ز مجلس شاه

Истода ки кӣ биёбад роҳ

ایستاده که کی بیابد راه

Чун шавад бахти ёр ва ёбад бор

چون شود بخت یار و یابد بار

Кораш уфтад ба арзи санъати кор

کارش افتد به عرض صنعت‌کار

Фурсати арзи он ҳунар ёбад

فرصت عرض آن هنر یابد

Андакии роҳ бештар ёбад

اندکی راه بیشتر یابد

Оварад нои гуҳ аз сафи боло

آورد ناگه از صف بالا

Пеши баҳри шикасти он коло

پیش بهر شکست آن کالا

Тоҷи дузӣ ба расми ҳамкорӣ

تاج دوزی به رسم همکاری

Тоҷӣ аз тоҷҳои бозорӣ

تاجی از تاج‌های بازاری

На ки тоҷ навай , куҳани тоҷӣ

نه که تاج نوی، کهن‌تاجی

Тарки он ҳар яке зи ҳаллоҷӣ

ترک آن هر یکی ز حلاجی

Порае шолу порае махмал

پاره‌ای شال و پاره‌ای مخمل

Шоли он хубу махмалаши мӯҳмал

شال آن خوب و مخملش مهمل

Бӯрё бо ҳарири пайваста

بوریا با حریر پیوسته

Бар ҳам аз лиФи порае баста

بر هم از لیف پاره‌ای بسته

Карда муҳкам бар ӯ ба мӯии дамӣ

کرده محکم بر او به موی دمی

Сахти хрмҳраҳ эй ба пордмӣ

سخت خرمهره‌ای به پاردمی

Муҳраеро ки бардаи накбате

مهره‌ای را که برده نکبتیی

Ҳар як аз таҳи бисоти меҳнате

هر یک از ته بساط محنتیی

Дӯхта бемуносибат ҳар сӯаш

دوخته بی‌مناسبت هر سوش

Ки манам Авестоади тоҷи фуруш

که منم اوستاد تاج‌فروش

Ҳаст тоҷи мурассаъии тоҷам

هست تاج مرصعی تاجم

Май фурушам ба шаҳ ки муҳтоҷам

می‌فروشم به شه که محتاجم

Аввали ин тоҷро бибинад шоҳ

اول این تاج را ببیند شاه

Зонка тоҷии сети сахти хотири хоҳ

زآن که تاجی‌ست سخت خاطرخواه

Подшоҳони ҳинди ин афсар

پادشاهان هند این افسر

намехариданд сади баробари зар

می‌خریدند سد برابر زر

Ман надодам ки муфту арзон буд

من ندادم که مفت و ارزان بود

Қиматаши сади баробари он буд

قیمتش صد برابر آن بود

Хирад аз санъаташ фурӯ монад

خرد از صنعتش فرو ماند

Ҳар ки ин ҷинс дӯхт , ӯ донад

هر که این جنس دوخت، او داند

Чун ки таърифи он ба ҷои орад

چون که تعریف آن به جای آرد

Назар аз ҷамъи зери пои орад

نظر از جمع زیر پای آرد

Гуяд эй марди тоҷи зари пироӣ

گوید ای مرد تاج زر پیرای

Ки чу кафшии фитода дар таҳи пой

که چو کفشی فتاده در ته پای

Мо намудем кору ҳарфати хеш

ما نمودیم کار و حرفت خویش

Ту биё ва биор санъати хеш

تو بیا و بیار صنعت خویش

Навбати тест , кор худ бинмоӣ

نوبت توست، کار خود بنمای

Тоҷи гавҳарнигор худ бинмоӣ

تاجِ گوهرنگار خود بنمای

Кин бузургон ҳунар шиносонанд

کاین بزرگان هنر شناسانند

Ноқдоннд ва зар шиносонанд

ناقدانند و زر شناسانند

Воқифон дақоиқ ҳунаранд

واقفان دقایق هنرند

Ҳар яке беҳтар аз яке дигаранд

هر یکی بهتر از یکی دگرند

ӯ дар ин гуфту гӯии хотири ҷамъ

او در این گفت و گوی خاطر جمع

Ки дигарҳо чу дӯд ва ӯст чу шамъ

که دگرها چو دود و اوست چو شمع

Ваа чаҳ шамъӣ ки офтоби мунир

وه چه شمعی که آفتاب منیر

Пеш ӯ ҷумлаи ҳамчуи зарраи ҳақир

پیش او جمله همچو ذره حقیر

Воқифи ранҷ ҳар сухан санҷӣ

واقف رنج هر سخن‌سنجی

Уқдаи дони тилисм ҳар ганҷӣ

عقده‌دان طلسم هر گنجی

Сари зи одоби донеи андари пеш

سر ز آداب‌دانی اندر پیش

ӯ ба таърифи тоҷи куҳнаи хеш

او به تعریف تاج کهنهٔ خویش

Риш карда сифеду инаши ҳуш

ریش کرده سفید و اینش هوش

Ки куҷои шоҳу куҳнаи тоҷи фуруш

که کجا شاه و کهنه‌تاج فروش؟

Он ки аз тоҷи зари намояди ор

آن که از تاج زر نماید عار

Бо чунон тоҷи куҳнаи аиш чаҳ кор

با چنان تاج کهنه‌ایش چه کار؟

Зини саволам ки рафт чист ҷавоб

زین سؤالم که رفت چیست جواب؟

Зу бинолам нахуст ё зи асҳоб

زو بنالم نخست یا ز اصحاب

Ҳамаи қодир ба манъ ӯ будед

همه قادر به منع او بودید

Ҳеҷ манъаш чаро нафармудед

هیچ منعش چرا نفرمودید؟

Муддаои зин чаҳ буд ҳайронам

مدعا زین چه بود حیرانم؟

Худ бигӯед , ман наме донам

خود بگویید، من نمی‌دانم

эй суханро қабулу ради зи шумо

ای سخن را قبول و رد ز شما

Хубяш аз шумоу бади зи шумо

خوبیش از شما و بد ز شما

Ҳизум аз иттифоқатони сндл

هیزم از اتفاقتان صندل

Бӯрёи зи илтифотатони махмал

بوریا ز التفاتتان مخمل

Занад рогар ба лутф бинавозанд

زند راگر به لطف بنوازند

Ҳукми фармои мусҳафаши созанд

حکم فرمای مصحفش سازند

Лекини ин симёст маҳз намӯд

لیکن این سیمی است محض نمود

Гар намӯдаш буд надорад буд

گر نمودش بود ندارد بود

Қалби моҳият аз шумо ноед

قلب ماهیت از شما ناید

Ончӣ ояд зи сар , з по ноед

آن چه آید ز سر، ز پا ناید

Ришу дастори нукта дон набӯд

ریش و دستار نکته‌دان نبود

Ин маҳаки ҷуз ба ҷайб ҷон набӯд

این محک جز به جِیبِ جان نبود

Маҳаки ҷон ба даст ҳар кас нест

محک جان به دست هر کس نیست

Нақди ҷайби қабоӣ атлас нест

نقد جیب قبای اطلس نیست

Нафаси зоҳир ки дар бурун дар аст

نفس ظاهر که در برون در است

Кӣ зи ҳоли даруняш хабар аст

کی ز حال درونیش خبر است؟

Мӯр дар чоҳ кӣ хабар дорад

مور در چاه کی خبر دارد

Ки ситораи куҷо гузар дорад

که ستاره کجا گذر دارد؟

Пари симурғ бар диҳад магарат

پر سیمرغ بر دهد مگرت

Ки шавад авҷи қофи паии сират

که شود اوج قاف پی سیرت

Пашша нозад бад-ӣн ки пар дорад

پشه نازد بدین که پر دارد

Лек анқои парӣ дигар дорад

لیک عنقا پری دگر دارد

Кӣ ба анқои рисии ту бо магасӣ

کی به عنقا رسی تو با مگسی؟

Пари анқои биҷавӣ то барисӣ

پر عنقا بجوی تا برسی

Съўаҳ каз бози ахз бол кунад

صعوه کز باز اخذ بال کند

Пари худ низ поймол кунад

پر خود نیز پایمال کند

Нест чун фару зӯри боли гушой

نیست چون فر و زور بال گشای

Гӯ ба худ банди пашшаи бол ҳамЭй

گو به خود بند پشه بال همای

Ман ба худ брнбстаҳам ин бол

من به خود برنبسته‌ام این بال

Ки зи авҷ аўФтм шавам помол

که ز اوج اوفتم شوم پامال

Ин париро ки ман баровардам

این پری را که من برآوردم

Бо худ аз ҷой дигар оварадам

با خود از جای دیگر آوردم

Тоири фитратами баланд пар аст

طایر فطرتم بلند پر است

Ҷои парвозгоҳи ман дигар аст

جای پروازگاه من دگر است

Гар ту бар авҷи ман гузари ёбӣ

گر تو بر اوج من گذر یابی

Ҳамаи айби марои ҳунари ёбӣ

همه عیب مرا هنر یابی

Ту чаҳ доне ба зери сақфи сарой

تو چه دانی به زیر سقف سرای

Ки бурун то куҷост сайр ҳамЭй

که برون تا کجاست سیر همای؟

Ту ҳамин сақфи хонаи бинӣу бас

تو همین سقف خانه بینی و بس

Каши пурди пашша дар ҳавои вмгс

کَش پرد پشه در هوا و مگس

Неи неи онсӯии сақф ҷое ҳаст

نِی نِی، آن سوی سقف جایی هست

Қуллаи қофро ҳавоӣ ҳаст

قلهٔ قاف را هوایی هست

Авҷи парвозам ар буд инсоф

اوج پروازم ار بود انصاف

Ҳаст қоими мақоми қуллаи қоф

هست قائم‌مقام قلهٔ قاف

Ин раёҳини зи қофи раведу бас

این ریاحین ز قاف روید و بس

Каш наёрӣ ту дар шумораи хас

کَش نیاری تو در شمارهٔ خس

Тӯбои он нахли боғи ризвонӣ

طوبی آن نخل باغ رضوانی

Нашавад хасгараш ту хаси хуоне

نشود خس گرش تو خس خوانی

Сидраи каши арш мунтаҳо гардад

سدره کش عرش منتها گردد

Кӣ ба нақс касе гё гардад

کی به نقص کسی گیا گردد؟

Ту тир бар дарахти сидраи занӣ

تو تیر بر درخت سدره زنی

Лек тарсам ки бех худ фиканӣ

لیک ترسم که بیخ خود فکنی

Май барии бех ва бар сари шохӣ

می‌بری بیخ و بر سر شاخی

Сахт бар қасди хеши густохӣ

سخت بر قصد خویش گستاخی

Гардании ков ба теғ ҷанг кунад

گردنی کاو به تیغ جنگ کند

Бар гулӯи роҳи луқма танг кунад

بر گلو راه لقمه تنگ کند

Сӯй боло кунад чу дӯди гурез

سوی بالا کند چو دود گریز

Дасти силии занони оташи тез

دست سیلی‌زنان آتش تیز

Марви ин роҳ кин раҳи хунхор

مرو این راه کاین ره خون‌خوار

Ҳарби пои тиҳии сет бо сари мор

حرب پای تهی‌ست با سر مار

Шуъларо теғи тез ва ту мискин

شعله را تیغ تیز و تو مسکین

Марди барфину ҷавшани мумин

مرد برفین و جوشن مومین

Трсмти шуълаи бенгарӣу зи бим

ترسمت شعله بنگری و ز بیم

Бўл бар худ кунӣ ту марди салим

بول بر خود کنی تو مرد سلیم

Ҳавли ин ҳарбгоҳи рӯҳонӣ

هول این حربگاه روحانی

То ниёе ба ҳарб кӣ доне

تا نیایی به حرب کی دانی؟

Зилли бктоши бег то ҷовид

ظل بکتاش بیگ تا جاوید

Бод чун чатр бар сари хуршед

باد چون چتر بر سر خورشید

Ломакони арзи арсаи гоҳаши бод

لامکان عرض عرصه گاهش باد

Чарху анҷуми сафи сипоҳаши бод

چرخ و انجم صف سپاهش باد

Бар камари офтоби қурси зараш

بر کمر آفتاب قرص زرش

Қуббаи сими моҳ бар сипараш

قبهٔ سیم ماه بر سپرش

Салтанат дар санои шавкат ӯ

سلطنت در ثنای شوکت او

Ошиқи хизмати адолат ӯ

عاشق خدمت عدالت او

Онкӣ дар кинаш устувор ояд

آن که در کینش استوار آید

Тан бесар ба пой дор ояд

تن بی‌سر به پای دار آید

Чун гиреҳ зад ба гӯшаи абрӯ

چون گره زد به گوشهٔ ابرو

Дили гардони гурези дори паҳлу

دل گردان گریز دار پهلو

Заҳри чашмаш ба ғоятии қаттол

زهر چشمش به غایتی قتال

Ки кашадгар гузар кунад ба хаёл

که کشد گر گذر کند به خیال

Ханда чун аз лабаш падед шавад

خنده چون از لبش پدید شود

Шоми мотами сабоҳ ид шавад

شام ماتم صباح عید شود

Дар бисотӣ ки ӯ ҷадал хоҳад

در بساطی که او جدل خواهد

Чун аҷали рухсат амал хоҳад

چون اجل رخصت عمل خواهد

Найзааш то сиррӣ биҷунбанд

نیزه‌اش تا سری بجنباند

Як ҷаҳони ҷисм беравон монад

یک جهان جسم بی‌روان ماند

Он камонро ки ҷон диҳад ба хаданг

آن کمان را که جان دهد به خدنگ

Чун кунад чошнӣ ба арсаи ҷанг

چون کند چاشنی به عرصه جنگ

Зон сад агар зиҳ камон ояд

زآن صد اگر زه کمان آید

Тир бар сади ҳазор ҷон ояд

تیر بر سد هزار جان آید

Гар каманди афканд бар ин айвон

گر کمند افکند بر این ایوان

Хамаш уфтад ба гардани кайвон

خمش افتد به گردن کیوان

Теғ ӯ нимкш нигардида

تیغ او نیمکش نگردیده

Сари сади сафи зи дӯши ғалтида

سر صد صف ز دوش غلتیده

Тираши андари камон ҳануз ки марг

تیرش اندر کمان هنوز که مرگ

Лашкариро намӯда ғорати барг

لشکری را نموده غارت برگ

Чобкиҳошгар бар он дорад

چابکی‌هاش گر بر آن دارد

Караи боди зери рони орад

کرهٔ باد زیر ران آرد

Карае ончунон гусастаи лагом

کره‌ای آن چنان گسسته لگام

Чун ба нахҷӣри тоздш ба ду гом

چون به نخجیر تازدش به دو گام

Дар раҳи оради камони сахт ва ба тир

در ره آرد کمان سخت و به تیر

Захм созад ду ҷониби нахҷӣр

زخم سازد دو جانب نخجیر

Шаҳсавории бад-ӣни сбкдстӣ

شهسواری بدین سبک‌دستی

Кас наёяд ба арса ҳастӣ

کس نیاید به عرصه هستی

Поиши андари рикоби давлати бод

پایش اندر رکاب دولت باد

Абадаш дар Аннани муддати бод

ابدش در عنان مدت باد

эй ба ту эътимоди ҷовидам

ای به تو اعتماد جاویدم

Пушт бар кӯҳ аз ту умедам

پشت بر کوه از تو امیدم

Барги умедам аз анояти тест

برگ امیدم از عنایت تست

Нозаши ҷонам аз ҳимояти тест

نازش جانم از حمایت تست

Гила Эй дорам аз туу гила Эй

گله‌ای دارم از تو و گله‌ای

Ки нагунҷад ба ҳеҷ ҳавсила Эй

که نگنجد به هیچ حوصله‌ای

Гилае дӯд дар димоғам аз он

گله‌ای دود در دماغم از آن

Гилае бод бар чароғам аз он

گله‌ای باد بر چراغم از آن

Гилаам ин ки дай ба маҷлиси ом

گله‌ام این که دی به مجلس عام

Ки дар ӯ буд халқи шаҳри тамом

که در او بود خلق شهر تمام

Зумрае дар шикаст ман буданд

زمره‌ای در شکست من بودند

Ҷад намуданд ва ҷаҳд фармуданд

جد نمودند و جهد فرمودند

Наақсоро ки пеши аҳли камол

ناقصی را که پیش اهل کمال

Ҷой ндиҳанд ҷуз ба сафи нъол

جای ندهند جز به صف نعال

Ҷузи дарини шаҳри зи аҳли айёмаш

جز دراین شهر ز اهل ایامش

Нашунида сети ҳечкас номаш

نشنیده‌ست هیچکس نامش

Гар варақҳо ҳамаи бгрдоннд

گر ورقها همه بگردانند

Кофарамгар ду байт аз ӯ хонанд

کافرم گر دو بیت از او خوانند

Умрӣ аз фикри хешро кушта

عمری از فکر خویش را کشته

Баста бар ҳам зи шеъри як пушта

بسته بر هم ز شعر یک پشته

Пуштаеро ки баста аз ашъор

پشته‌ای را که بسته از اشعار

Кас нахоҳад гушӯд ҷузи аттор

کس نخواهد گشود جز عطار

Шеъри хушкӣ кигар дар об уфтад

شعر خشکی که گر در آب افتد

Моҳӣ аз об дар сароб уфтад

ماهی از آب در سراب افتد

Бадали боруки аллоҳу таҳсин

بدل بارک الله و تحسین

Маънӣу лафзро бар ӯ нафрин

معنی و لفظ را بر او نفرین

Бар маниши ҳукм бартарӣ доданд

بر منش حکم برتری دادند

Ба шикаст маниш фиристоданд

به شکست منش فرستادند

наметавонистяш чу аз ҷои ҷуст

می‌توانستیش چو از جا جست

Каши нишоне ба як ишораи даст

کش نشانی به یک اشاره دست

Аз ту як заҳри чашм агар дидӣ

از تو یک زهر چشم اگر دیدی

Ба худогар касаш дигар дидӣ

به خدا گر کسش دگر دیدی

Буд як чини абрӯ аз ту басаш

بود یک چین ابرو از تو بسش

Ки шавад баста дар гулӯи нафасаш

که شود بسته در گلو نفسش

Гила чун набӯдаш дуои гӯйӣ

گله چون نبودش دعا گویی

Ки наярзад ба чини абрӯе

که نیرزد به چین ابرویی

Ҷовдони подшоҳу давлати шоҳ

جاودان پادشاه و دولت شاه

Шоҳ раҳмат физой заҳмати коҳ

شاه رحمت فزای زحمت کاه

Маснадаши пойтахти бахшишу ҷӯад

مسندش پایتخت بخشش و جود

Ҳимматаши подшоҳи малики вуҷӯд

همتش پادشاه ملک وجود

Дахли сади малики харҷи як нафасаш

دخل سد ملک خرج یک نفسش

Бастаи симурғи зулаи магасаш

بسته سیمرغ زله مگسش

Бар дараш истодаи дӯш ба дӯш

بر درش ایستاده دوش به دوش

Ҳар тарафи сади гадои махмали пӯш

هر طرف سد گدای مخمل پوش

Даст ӯро зи шуғли зари борӣ

دست او را ز شغل زر باری

Ҳичгаҳи каси надидаи бекорӣ

هیچگه کس ندیده بیکاری

То ба эҳсон кушода дорад даст

تا به احسان گشاده دارد دست

Ҳаргизи ангушт бо кафш нанишаст

هرگز انگشت با کفش ننشست

Бскаҳ эҳсон ӯст пайваста

بسکه احسان اوست پیوسته

Роҳи иғроқ бар сухани баста

راه اغراق بر سخن بسته

Шоҳи душмани гудози дӯсти навоз

شاه دشمن گداز دوست نواز

Ҳар дуро кор аз ӯ ба сӯз ва ба соз

هر دو را کار از او به سوز و به ساز

Дӯсти сӯзии сети ин ки бо ман кард

دوست سوزی‌ست این که با من کرد

Кори ман бар мурод душман кард

کار من بر مراد دشمن کرد

Чашм инам набӯд чун бошад

چشم اینم نبود چون باشد

Ки зи ман муддаӣ фузун бошад

که ز من مدعی فزون باشد

Ваа чаҳ гуфтам ки муддаии неи не

وه چه گفتم که مدعی نی نی

Бо ман ӯро чаҳ қудрати даъвӣ

با من او را چه قدرت دعوی

Кист ӯ ҳар ндон бар нашнос

کیست او هر ندان بر نشناس

Фарқи нокардаи фарбеҳии зи омос

فرق ناکرده فربهی ز آماس

Ман кӣми нуктаи дони мӯии шикоф

من کیم نکته دان موی شکاف

Сирау қалби даҳрро сарроф

سره و قلب دهر را صراف

ӯ агар шишааст ман сангам

او اگر شیشه است من سنگم

ӯ агар оинаи сети ман зангам

او اگر آینه‌ست من زنگم

То расидам ба ӯ табоҳ шудам

تا رسیدم به او تباه شدم

То гузашта бар ӯ сиёҳ шудам

تا گذشته بر او سیاه شدم

Кист ӯ хуш нишин хуш бошӣ

کیست او خوش نشین خوش باشی

Ки фитад чун магас ба ҳар ошӣ

که فتد چون مگس به هر آشی

Кистам ман эй гардуни пар

کیستم من همای گردون پر

Ки назд дар ҳавоӣ ҳар дуни пар

که نزد در هوای هر دون پر

ӯ агар тиҳуии сети ман бозам

او اگر تیهوی‌ست من بازم

ӯ агар саҳар шуд ман эъҷозам

او اگر سحر شد من اعجازم

Ҳаст тиҳуи забуни чнгли боз

هست تیهو زبون چنگل باز

Саҳар гум шуд чу рӯ намӯд эъҷоз

سحر گم شد چو رو نمود اعجاز

Кист ӯ пери пари киришмау ноз

کیست او پیر پر کرشمه و ناز

Аз ҷавононаши чашми арзи ниёз

از جوانانش چشم عرض نیاز

Ман кӣм гашта дар ҷавонии пер

من کیم گشته در جوانی پیر

Аз ҳама дар ниёзи ноз пазир

از همه در نیاز ناز پذیر

ӯ агар томъ хуш омад гӯаст

او اگر طامع خوش آمد گوست

Табъи ман қонеъ тағофул ҷӯаст

طبع من قانع تغافل جوست

Аўогр ҳар замони паии дрўист

اواگر هر زمان پی درویست

Пеши ман хирмани ҷаҳон ба ҷӯӣаст

پیش من خرمن جهان به جوییست

Шоири қонеъами муҷарради гирд

شاعر قانعم مجرد گرد

Аз ҳамаи чиз ва аз ҳамаи каси фард

از همه چیز و از همه کس فرد

Ду ҷаҳони пеши ман пашизӣ нест

دو جهان پیش من پشیزی نیست

Ҳеҷ чизам ба чашм чизе нест

هیچ چیزم به چشم چیزی نیست

Ор аз суҳбат ҷаҳон дорам

عار از صحبت جهان دارم

Фахр аз ин хок остон дорам

فخر از این خاک آستان دارم

Ғарази ман на қилғ ва на қабост

غرض من نه قیلغ و نه قباست

Таънаи шоирон даҳр балост

طعنهٔ شاعران دهر بلاست

Чун аз ин сарзаниш бар орми сар

چون از این سرزنش بر آرم سر

Ки чу ӯ бе зи ман буд беҳтар

که چو او بی ز من بود بهتر

Заҳр белутфе аҷаб хӯрдам

زهر بی‌لطفیی عجب خوردم

Ту бимони ҷовдон ки ман мардум

تو بمان جاودان که من مردم

Ман ки машҳури қоф то қофам

من که مشهور قاف تا قافم

Май занами лоф ва мерасад лофам

می‌زنم لاف و می‌رسد لافم

Аз дар рӯм то ба ҳинду хтоӣ

از در روم تا به هند و ختای

Ёдгорӣ буд зи ман ҳамаи ҷой

یادگاری بود ز من همه جای

Ҳаст бар ҳар ҷаридае номам

هست بر هر جریده‌ای نامم

Гашта номии сухан дар айёмам

گشته نامی سخن در ایامم

Нуктаи донон агар нав , ар куҳананд

نکته دانان اگر نو ، ار کهنند

Ҳамагии пайравон тарз мананд

همگی پیروان طرز منند

Дар хуросон ва дар Ироқи манам

در خراسان و در عراق منم

Ки набошад ъдил дар суханам

که نباشد عدیل در سخنم

Ҳар куҷои форсӣ забонӣ ҳаст

هر کجا فارسی زبانی هست

Аз маниш чанд достонӣ ҳаст

از منش چند داستانی هست

Ҳеҷам аз табъ бар забон нагузашт

هیچم از طبع بر زبان نگذشت

Ки ба як моҳ дар ҷаҳон нагузашт

که به یک ماه در جهان نگذشت

Як мусофир наомад аз ҷое

یک مسافر نیامد از جایی

Ки набӯдаш зи ман таманное

که نبودش ز من تمنایی

ё ғазали ҷуст ё қасидаи ман

یا غزل جست‌یا قصیده من

Каз ту сабтаст бар ҷаридаи ман

کز تو ثبت است بر جریده من

Карда маддоҳии ту машҳурам

کرده مداحی تو مشهورم

ӣнҳама зон ба хеши мағрурам

اینهمه زان به خویش مغرورم

Ғарра зонам ки мадҳ хон туам

غره زانم که مدح خوان توام

Шӯҳратами ин ки дар замони туам

شهرتم این که در زمان توام

Варна ман аз куҷо ва аз даъвӣ

ورنه من از کجا و از دعوی

Сӯратӣ чанд ҷумла бе маънӣ

صورتی چند جمله بی‌معنی

Он каз ва ҳаст ҳайдарии беҳтар

آن کز و هست حیدری بهتر

Набарди номи шоирии беҳтар

نبرد نام شاعری بهتر

эй ба шавкати ғиоси давлату дайн

ای به شوکت غیاث دولت و دین

Адли ту зевари шҳўру синӣн

عدل تو زیور شهور و سنین

Занги зулм аз замини зи дӯдаи тест

زنگ ظلم از زمین ز دودهٔ تست

Дар доду диҳиши гушӯдаи тест

در داد و دهش گشودهٔ تست

Кас дар ин давлати қавии пайванд

کس در این دولت قوی پیوند

Вази ду хӯнӣ надид ҷуз дар банд

وز دو خونی ندید جز در بند

Зон ба зиндони сарои танги ҳубоб

زان به زندان سرای تنگ حباب

Гашта маҳбӯси бод бар сари об

گشته محبوس باد بر سر آب

Ки равад шаби равона дар гулзор

که رود شب روانه در گلزار

Бардаи шохи шукуфаро дастор

برده شاخ شکوفه را دستار

Бскаҳ қаҳрат равад гусастаи ҷилав

بسکه قهرت رود گسسته جلو

Гар буд кӣса бар вагар шбрў

گر بود کیسه بر و گر شبرو

Дасти он як видоъ шона кунад

دست آن یک وداع شانه کند

Пои ин як зи рон карона кунад

پای این یک ز ران کرانه کند

Ҷмрёнро зи чӯби ту бару дӯш

جمریان را ز چوب تو بر و دوش

Нойиби дастгоҳи нили фуруш

نایب دستگاه نیل فروش

Ғазабати рози дори қаҳри худоӣ

غضبت راز دار قهر خدای

Марги пешаш ба хоки носиаҳи соӣ

مرگ پیشش به خاک ناصیه سای

Дасти фармони диҳии қавӣ аз ту

دست فرمان دهی قوی از تو

Расми инсофро навай аз ту

رسم انصاف را نوی از تو

Ҳар чаҳ ҳикмат бар он ишора намӯд

هر چه حکمت بر آن اشاره نمود

Роҳи табдили гашт аз он масдӯд

راه تبدیل گشت از آن مسدود

На ғам аз кам , на шодӣ аз бешат

نه غم از کم ، نه شادی از بیشت

Ҳастӣу нестии яке пешат

هستی و نیستی یکی پیشت

Баҳри меҳмону ғайри меҳмонат

بهر مهمان و غیر مهمانت

Ҳаст густарда доимӣ хонат

هست گسترده دایمی خوانت

Ходими матбах ту оварда

خادم مطبخ تو آورده

Баҳри як каси таоми даҳ мурда

بهر یک کس طعام ده مرده

Карда хонат зи фарти неъмати ноз

کرده خوانت ز فرط نعمت ناز

Сайри чашми ниёзу дидаи оз

سیر چشم نیاز و دیده آز

Маҳаки нақди ҳоли қалбу сира

محک نقد حال قلب و سره

Ҳол хон саҳифаи башара

حال خوان صحیفهٔ بشره

Зумраи пирои нуктаи ороён

زمره پیرای نکته آرایان

Мунтаҳои байни дурбин роён

منتها بین دوربین رایان

Мейри одили паноҳи дайну дувал

میر عادل پناه دین و دول

Адли ту посбони малику милал

عدل تو پاسبان ملک و ملل

эй ба адлат ъдил нобӯда

ای به عدلت عدیل نابوده

Шаҳрӣ аз адл ва додат осӯда

شهری از عدل و دادت آسوده

Зулм аз инсофи ту ҳазимат кард

ظلم از انصاف تو هزیمت کرد

Ба тариқӣ ки кас надидаш гирд

به طریقی که کس ندیدش گرد

Гирд зулмӣ нишаста бар рӯем

گرد ظلمی نشسته بر رویم

Ки надонам ки чун фурӯ шавем

که ندانم که چون فرو شویم

Гирди ин ғами з рӯй хӯни баста

گرد این غم ز روی خون بسته

Дида дарё шуд ва нашуд шаста

دیده دریا شد و نشد شسته

Ваа чаҳ гардӣ ки рӯй гирдолӯд

وه چه گردی که روی گردآلود

Зери ин гирд ғуссаам Фрсўд

زیر این گرد غصه‌ام فرسود

Гирди дардӣу гирди андӯҳӣ

گرد دردی و گرد اندوهی

Бор ҳар заррае аз он кӯҳӣ

بار هر ذره‌ای از آن کوهی

Нола фармост кӯҳи андӯҳам

ناله فرماست کوه اندوهم

Нола чун набудам магари кӯҳам

ناله چون نبودم مگر کوهم

Чун нанолам ки лаъл ва санг якеаст

چون ننالم که لعل و سنگ یکیست

Шаҳдро нарх бо шрнг якеаст

شهد را نرخ با شرنگ یکیست

Кош будӣ яке чаҳ гуфтам оҳ

کاش بودی یکی چه گفتم آه

Машкро нест қадари хоки сиёҳ

مشک را نیست قدر خاک سیاه

Ҷой дар дида карда хокистар

جای در دیده کرده خاکستر

Серумаро кас наёвард ба назар

سرمه را کس نیاورد به نظر

Кафш бар сар ниҳанду побри тоҷ

کفش بر سر نهند و پابر تاج

Лаъли созанди зери дасти зҷоҷ

لعل سازند زیر دست زجاج

Бар монанди андалеб аз боғ

بر مانند عندلیب از باغ

Ҷои гулбонг ӯ диҳанд ба зоғ

جای گلبانگ او دهند به زاغ

Сари тоўўс кам з по донанд

سر تاووس کم ز پا دانند

Бумро беҳтар аз ҳумо донанд

بوم را بهتر از هما دانند

Нофи оҳӯ ба хок ҷой диҳанд

ناف آهو به خاک جای دهند

Фазлаи гурбааш ба ҷой ниҳанд

فضلهٔ گربه‌اش به جای نهند

Танги созанди ҷо ба партави шамъ

تنگ سازند جا به پرتو شمع

Карами шаб тоб оваранд ба ҷамъ

کرم شب تاب آورند به جمع

Баҳри зхор хушк гардонанд

بحر زخار خشک گردانند

Манҷалобаш ба ҷой бинишонанд

منجلابش به جای بنشانند

Карда насхи збўрро исбот

کرده نسخ زبور را اثبات

Баҳри тарвиҷи анкролосўот

بهر ترویج انکرالاصوات

Сахт барбаста дасту пои паланг

سخت بربسته دست و پای پلنگ

Ҳамчуи шераши давонидаи мӯш ба ҷанг

همچو شیرش دوانده موش به جنگ

Гар ҳужабраст чун фитода ба чоҳ

گر هژبر است چون فتاده به چاه

Даст ёбад бар ӯ камӣни рӯбоҳ

دست یابد بر او کمین روباه

Марди каши даст ва пост дар занҷир

مرد کش دست و پاست در زنجیر

Ғолиб ояд бар ӯ мхнси пер

غالب آید بر او مخنث پیر

Фили нари ков ба кӯ дар афтода

فیل نر کاو به کو در افتاده

Оҷиз ояд зи пашшае мода

عاجز آید ز پشه‌ای ماده

Шерам ва беша ам нестоне сет

شیرم و بیشه‌ام نیستانی‌ست

Ки ба ҳар неи ҳазор дастонеи сет

که به هر نی هزار دستانی‌ست

Чаҳ Нитсаатон ки нешикари зорӣ

چه نیستان که نیشکر زاری

Ҳар неши тӯтии шукри борӣ

هر نیش توتی شکر باری

Неу тӯтии яке чаҳ булъаҷабии сет

نی و توتی یکی چه بلعجبی‌ست

Аҷамӣ нест ин сухани арабии сет

عجمی نیست این سخن عربی‌ست

Сари ин нуктаи нукта дон донад

سر این نکته نکته دان داند

Ин луғати соҳиб баён донад

این لغت صاحب بیان داند

Фаҳми ин мантиқи сулаймонӣ

فهم این منطق سلیمانی

Шоҳ медонад ва ту май доне

شاه می‌داند و تو می‌دانی

намерасад ҳазрати сулаймон ро

می‌رسد حضرت سلیمان را

Фаҳм кардани забони мурғон ро

فهم کردن زبان مرغان را

Он сулаймон ки исм аъзам ҳаст

آن سلیمان که اسم اعظم هست

Пеши нақши нигин ӯ пои баст

پیش نقش نگین او پا بست

Он казу инчунин гуҳари санҷам

آن کزو اینچنین گهر سنجم

Он ки басти ин тилисм бар ганҷам

آن که بست این طلسم بر گنجم

Дар нутқами чунин гушӯда аз ӯст

در نطقم چنین گشوده از اوست

Занг ойӣнаам задуда аз ӯст

زنگ آیینه‌ام زدوده از اوست

Он ки табъам чу фурсатӣ дарёфт

آن که طبعم چو فرصتی دریافت

Ба санои гӯйяши ду асбаи шитофт

به ثنا گوییش دو اسبه شتافت

Он ки дар мадҳ хоняш илмам

آن که در مدح خوانیش علمم

Ишқи варзад ба мадҳ ӯ қаламам

عشق ورزد به مدح او قلمم

Шерам ва бар дараш ба банди дирам

شیرم و بر درش به بند درم

Вақфи он остона гашта серум

وقف آن آستانه گشته سرم

Ғуррашами ин каломи ҳайбати зой

غرشم این کلام هیبت زای

Ки зи ҳавлаши ҷаҳди ҳужабр аз ҷой

که ز هولش جهد هژبر از جای

Гӯра хар ҳаст орамида ҳануз

گوره خر هست آرمیده هنوز

Шеру ғриднши надида ҳануз

شیر و غریدنش ندیده هنوز

Шерро банд гар шавад пора

شیر را بند گر شود پاره

Мерад аз бими гӯри бечора

میرد از بیم گور بیچاره

Гиря бар ҳоли он гавазни аввалии сет

گریه بر حال آن گوزن اولی‌ست

Ки ба шерони шарзааш даъвии сет

که به شیران شرزه‌اش دعوی‌ست

Шоирон кистанд , широннд

شاعران کیستند ، شیرانند

Гуруснаи хуфта , чашми сироннд

گرسنه خفته ، چشم سیرانند

Фориғ аз фикри сайд ва бе сайдӣ

فارغ از فکر صید و بی‌صیدی

Эмин аз нанги қайд ва бе қайдӣ

ایمن از ننگ قید و بی‌قیدی

Қайдҳоро ҳамаи гусастаи зи хеш

قیدها را همه گسسته ز خویش

Лавҳ ҳастӣ хеши шастаи зи хеш

لوح هستی خویش شسته ز خویش

Танашонро зи шоли орӣ на

تنشان را ز شال عاری نه

Ва зи либоси зари ифтихорӣ на

و ز لباس زر افتخاری نه

Гар буд шол пора ме пӯшанд

گر بود شال پاره می‌پوشند

Гар буд хушк пора ме нӯшанд

گر بود خشک پاره می‌نوشند

Чаҳ кунанд асбу астари раҳвор

چه کنند اسب و استر رهوار

Пойро боди қӯти рафтор

پای را باد قوت رفتار

Исо ар раҳи сипар ба по будӣ

عیسی ار ره سپر به پا بودی

Ғами коҳи хараши куҷо будӣ

غم کاه خرش کجا بودی

Пойро мондагӣ мабод ки пой

پای را ماندگی مباد که پای

Беҷӯ ва коҳ ҳаст раҳи паймоӣ

بی جو و کاه هست ره پیمای

Раҳ рӯй ков пиёда пуед роҳ

ره روی کاو پیاده پوید راه

Надӯд ҳар тарафи паии ҷӯу коҳ

ندود هر طرف پی‌جو و کاه

Астару асбу хонау асбоб

استر و اسب و خانه و اسباب

Хас ва хоранд дар раҳи сайлоб

خس و خارند در ره سیلاب

Сайл чун аз фароз шуд ба нишеб

سیل چون از فراز شد به نشیب

Кунад аз ҷоишон ба ним наҳиф

کند از جایشان به نیم نهیب

Ончӣ бо зоти омада сет накӯаст

آنچه با ذات آمده‌ست نکوست

Ғайр аз он ҷумлаи сабза лаб ҷӯаст

غیر از آن جملهٔ سبزهٔ لب جوست

Сабзаи тарафи ҷӯ буд хуррам

سبزهٔ طرف جو بود خرم

Лек то ҷӯй аз об дорад нам

لیک تا جوی از آب دارد نم

Чун нам аз сабза боз гирад пой

چون نم از سبزه باز گیرد پای

Гулханиро шавад матоъи сарой

گلخنی را شود متاع سرای

Сабзии сабзаи зотӣ ар будӣ

سبزی سبزه ذاتی ار بودی

Нашудӣ шуълаи сияҳи дӯдӣ

نشدی شعله سیه دودی

Оби рӯйиши набардии оташи тез

آب رویش نبردی آتش تیز

Бахт сабзаш наменамӯд гурез

بخت سبزش نمی‌نمود گریز

Ҳар чаҳ он гоҳ ҳаст ва гоҳе нест

هر چه آن گاه هست و گاهی نیست

Пеши ақлаши зиёда роҳӣ нест

پیش عقلش زیاده راهی نیست

Ба авориз ҷамоатӣ нозанад

به عوارض جماعتی نازند

Ки асирони неъмат ва нозанад

که اسیران نعمت و نازند

Ҳар ки ҳамчун ту ҳимматаши олии сет

هر که همچون تو همتش عالی‌ست

Фориғ аз кӣсаи пару холии сет

فارغ از کیسهٔ پر و خالی‌ست

Камӣ ва беш ин сарои ғурур

کمی و بیش این سرای غرور

Оқилон бингаранд лек аз давр

عاقلان بنگرند لیک از دور

Ҳар чаҳ ин нақшҳои берӯнии сет

هر چه این نقشهای بیرونی‌ست

Дар камии гоҳу гуҳ дар афзӯнии сет

در کمی گاه و گه در افزونی‌ست

Тифли табъон бар он назар доранд

طفل طبعان بر آن نظر دارند

Болиғони дида дигар доранд

بالغان دیده دگر دارند

Чашми сари ҳолат дарун бинад

چشم سر حالت درون بیند

Чашми сари халъат бурун бинад

چشم سر خلعت برون بیند

Чашми сар ҷбаҳ бинаду дастор

چشم سر جبه بیند و دستار

Чашми сар қавл бинаду кирдор

چشم سر قول بیند و کردار

Дидаи сари дарун дил нигарад

دیده سر درون دل نگرد

Дидаи сари бурун гул нигарад

دیده سر برون گل نگرد

Бас аз он чашму обу гул байн ҳаст

بس از آن چشم و آب و گل بین هست

Кам аз ин чашми нақши дил байн ҳаст

کم از این چشم نقش دل بین هست

Дод аз ин дидаҳои зоҳири байн

داد از این دیده‌های ظاهر بین

Ришу дастору вазъи шоири байн

ریش و دستار و وضع شاعر بین

Ришу дастор ҳар ки ба бенанд

ریش و دستار هر که به بینند

Аз ҳамаи шоиронаши бгзиннд

از همه شاعرانش بگزینند

Нодири асри хеши хўонндш

نادر عصر خویش خوانندش

Паҳлавии хештани ншонндш

پهلوی خویشتن نشانندش

Гўзи харгар ҷаҳди зи куни даҳонаш

گوز خر گر جهد ز کون دهانش

Офаринҳо шавад нисор беонаш

آفرینها شود نثار بیانش

Сади қалами зани қалам ба даст оянд

سد قلم زن قلم به دست آیند

Ки варақҳо бидон бёроинд

که ورقها بدان بیارایند

Лек он ҳшўро рақам кардан

لیک آن حشو را رقم کردن

Нест ҷузи зулм бар қалам кардан

نیست جز ظلم بر قلم کردن

На ҳамин зулм бар қалам бошад

نه همین ظلم بر قلم باشد

Бар мидоду варақ ситам бошад

بر مداد و ورق ستم باشد

Зулми андари ҷаҳони илму амал

ظلم اندر جهان علم و عمل

Вазъ ҳар шийъ буд ба ғайри маҳал

وضع هر شیء بود به غیر محل

Вазъи шиӣӣ ки он ба ҷо набӯд

وضع شیئی که آن به جا نبود

Зиддиадласт ва он раво набӯд

ضدعدل است و آن روا نبود

Ҳокими одилӣу донои дил

حاکم عادلی و دانا دل

Форқи маънии ҳақу ботил

فارق معنی حق و باطل

Адл бошад ки ман ба сафи нъол

عدل باشد که من به صف نعال

Ҷо кунам бо ҳазор ақди л

جا کنم با هزار عقد ل

Хасми ман кӣсаи пари зи муҳраи хар

خصم من کیسه پر ز مهرهٔ خر

Бар сари саф наад бисоти ҳунар

بر سر صف نهد بساط هنر

Зулм набӯд ки бо чунон суханӣ

ظلم نبود که با چنان سخنی

Ки буд мҳзл ҳар анҷуманӣ

که بود مهزل هر انجمنی

Зиддиман дасти рад дароз кунад

ضدمن دست رد دراز کند

Дар нутқи маро фароз кунад

در نطق مرا فراز کند

Бо вуҷӯди камоли пастии қадар

با وجود کمال پستی قدر

Баравад дар сафи сухан то садр

برود در صف سخن تا صدر

Муҳраи хар наад ба ҷои гуҳар

مهره خر نهد به جای گهر

Ҷой гавҳар диҳад ба муҳраи хар

جای گوهر دهد به مهره خر

Нест пӯшида кин ду феъли қабеҳ

نیست پوشیده کاین دو فعل قبیح

Буд зулм ва чаҳ зулм , зулми сариҳ

بود ظلم و چه ظلم ، ظلم صریح

Брмни ин зулм рафт вдри ?назарет

برمن این ظلم رفت ودر نظرت

Манъ нанамуд табъи додгарат

منع ننمود طبع دادگرت

Назари лутфат ар ба ман будӣ

نظر لطفت ار به من بودی

Ғайри беруни анҷуман будӣ

غیر بیرون انجمن بودی

Гар бадии ҳомии ман алтофат

گر بدی حامی من الطافت

Кӣ тағофул намӯдӣ инсофат

کی تغافل نمودی انصافت

Лаби зи озори рафтаи бастам ва рафт

لب ز آزار رفته بستم و رفت

Бар дили ин нештар шикастам ва рафт

بر دل این نیشتر شکستم و رفت

Даври адли ту боди поянда

دور عدل تو باد پاینده

Ки кунад хайр ӯ дар оянда

که کند خیر او در آینده