Ҳамду сноӣӣ ки рўоиҳи зикри он чун сноёии субҳи брнкҳти даҳони гул ханда занаду шукру сипосӣ ки Фўоиҳи нашри он чун насими сабои ҷаъдау турра сунбул шаканд , зоти поки карӣмиро ки аз аҳотти блтоиФи карамаши нутқро натоқ танги омада , қадӣмӣ ки ақли баборгоҳи кбрёءи қадамаши қадамии фаро пеш наниҳод , басирӣ ки дрмшкоаҳи зҷоҷии басари бчроғи идроки партави ҷамол ҳақиқаташ натавон дид , самиъӣ ки дар даҳлези самъ аз гнбдхонаҳи ваҳму хаёли садои мунодӣ азиматаш натавон шунид . Зўоҳри алавиро бо ҷавоҳири суфло дар як риштаи тартиби вуҷӯд ӯ кашид , ниҳоди одамро ки олам Асғараст аз силсилаи офариниш дар мартабаи ахрӣ ӯ андохт , ҷли ҷалолау таъолӣ ва ъам нўолаҳу таволӣу дуруду тҳёту салому салавотӣ ки аз мҳби анфоси раҳмонӣ бо нафаҳоти риёзи қудс ҳмъноиӣ кунад , бар равзаи мутаҳҳару турбати муаттари хоҷаи вуҷӯду нухбау нқоўаҳи кули мо ҳўи мавҷӯд ки раҳмат аз сднаҳи хобгоҳ истироҳат ӯсту ризвон аз хзнаҳи хилвати сарои селоат ӯ , раҳматаши ҳамаи шаби машъала нур дирафшанду ризвонаши гирди наълин бгисўӣ ҳур ифшоанд , бар тъоқби айёму лиёлии мттобъу мутаволӣ .

حمد و ثنائی که روایحِ ذکر آن چون ثنایایِ صبح برنکهت دهان گل خنده زند و شکر و سپاسی که فوایحِ نشر آن چون نسیم صبا جعده و طرة سنبل شکند، ذات پاک کریمی را که از اَحاطت بلطایف کرمش نطق را نطاق تنگ آمده ، قدیمی که عقل ببارگاه کبریاءِ قدمش قدمی فرا پیش ننهاد، بصیری که درمشکاةِ زجاجی بصر بچراغ ادراک پرتو جمال حقیقتش نتوان دید، سمیعی که در دهلیزِ سمع از گنبدخانة وهم و خیال صدای منادیِ عظمتش نتوان شنید. زواهر علوی را با جواهرِ سفلی در یک رشتة ترتیب وجود او کشید، نهادِ آدم را که عالم اصغرست از سلسلة آفرینش در مرتبة اخری او انداخت، جَلَّ جَلَالُهُ وَ تَعَالی وَ عَمَّ نَوالُهُ و تَوالی و درود و تحیّات و سلام و صلواتی که از مَهبّ انفاس رحمانی با نفحاتِ ریاض قدس همعنایی کند، بر روضة مطهّر و تربت معطّرِ خواجة وجود و نخبه و نقاوة کلّ ما هُوَ مَوجود که رحمت از سدنة خوابگاه استراحت اوست و رضوان از خزنة خلوت سرایِ سلوتِ او، رحمتش همه شب مشعلة نور درفشاند و رضوانش گرد نعلین بگیسوی حور افشاند، بر تعاقبِ ایام و لیالی متتابع و متوالی .

Сами алии ?алау أҳбобаҳу итратау أсҳобаҳи ман алтоҳрину алтоҳроту алтибину алтиботи أҷмъин .

ثُمَّ عَلَی آلِهِ وَ أََحبابِهِ وَ عِترَتِهِ وَ أَصحابِهِ مِنَ الطّاهِرِیِنَ وَ الطّاهِرَاتِ وَ الطَّیِّبِینَ وَ الطَّیِّباتِ أَجمَعینَ.

Аммо баъд пӯшида нест бар арбоби қроиҳи салиму табоиъи мустақӣм ки ҷамъи байни саноатии алнзму алнср таазур дорад , чунонк рӯй ин матлӯб аз бештари толибон дар парда имтиноъасту табъ аз аиФоءи ҳақ ҳар ду қосръ ,у ан сар манеҳ ҷониби соءи ҷониб ; ва ман банда , саъди алўроўинӣ аз мабодии кор ки авоили ғарраи шабоб буд илои иўмнои ҳозо ки айём албиз куҳулатаст , ъқуди манзумотро дар ақди эътибори Фҳўл фозил меоварадаму нқўди мансуротро сиккаи қабули мулӯку акобр май ниҳодам то бақадр вусъи ин ду Киримаро дар ҳаҷари тршиҳу тарбият чунон баровардам ки роғибону хотбонро бхтбтшони бўоъси рағбат бо дид омаду бъдмо ки суханони аҳли асру гузаштагони қариби алъҳд мутолиа кардаму бмсбори астқсои ғӯри маҳосину мқобҳ ҳама бишнохтам , хабисотро аз таййиботи даври андохтаму абкорро аз сибот тамиз кардаму аҳтўоءи назар бар ракику рақиқу ҷалилу дақиқ ҳосил омад , баъзе аз он кутуби асмор ва ҳикоёт ёфтам бсёқти муҳаззабу иборати мстъзби оростау алфози тозӣ дар порсии бҳсни таркибу трсиФ истеъмол кардау ҷамоли он таснифи фии أбҳии мулаббасу أшҳии манзар бар абсори аҳли басират ҷилва дода чун Калила ки аклилисти фарқи мафохирони броътро бғрри лолӣу дрри мтлолии мурассаъу Синдбоднома ки бод қабулаш наУмия рғботро дар табоиъ таҳрик додаст ва бар хондани он тҳриз кардау тайифаи онро мстҳсн доштау ъндии лأтоӣли таҳтау мақомаи ҳамидӣ ки ҳаммомаи табъ ӯ ҳамаи саҷъ сарой будаст ва қадаҳҳои мамзуҷ аз қадаҳу мадҳи он (ро ) асмоъи хонандагон бар навой асҷоъ ӯ аз якдигари фарои гирифта ва аз қабили расоъли маҷмӯӣ аз мукотиботи мунтаҷаби бадеъӣ ки ббдоиъу рўоиъи калимот ва нукот машҳунаст лутф аз метанат дар овехтау ҷзолт бо слости омехтау онрои Утбаи кутуба ном карда . Китоби муҳаққиқи он Утбаро басӣ бӯсидаанду бмроқӣ ғоётш нарасидау гуруҳеи онрои хўдғниаҳи хонда ки мғнии шеваи ист аз талаби ғўонии афкори дабирона ва фароед қлоиди ршидолдину тўот ки гӯшу гардан офоқ бидон мтҳлисту хавотири зўии алолбоб аз Фзолоти фазли аўмли ءолأҳобу ммтлӣу зарраи алшорқи зини аддӣни бен Сайидии зангоне ки дар мшорқу мғорб чун офтоб соирасту мФорқи ъзмоءи дайну давлати бҳмли мукотибот ӯ муфтахар , чунонкии садри Саиди ҷамоли аддӣни Хуҷандӣ , сқии аллоҳи ӯҳда , дар ҷавоби номаи тозӣ ки қозии алқзоаҳи афзали аддӣни Аҳмади бен абди аллтиФи алниризӣу ҳўи албҳри алғзири удабоу алҳбри алнҳрири кломоу мзҳбои фузалои ани соири олълум бмрнди бхдмт ӯ фиристод , дар абдоءи узри хеши бтъризи зикр ӯ мекунаду бўрўди натоиҷи фикр ӯ ки вақте босФҳони бхдмти садри Саиди садриддини Хуҷандии фиристода буд ва ӯ се ҳазор динори замимаи ҷавоби он гардонида , ифтихор май намояду минўисд ,у луи канти босФҳони лсҳли алии алأмру ҳони ази канти аҳзўи ҳзўи алсдри алсъиди садри аддӣн , бўоаҳи аллоҳи аъло алҷанони ҳайни соғи садри ранҷони лأсмоъи даҳраи алшнўФи Фнсри алайҳи алأлўФ ӯ канти алўзири анўшрўони лмои назми қозии أрҷони фии мадҳаи алдру алмрҷони локинии мусофири нҳби ани кули шийъ ҳатто алъсо , ъ ,у луи أни мо бе болҳсии қалақи алъсӣу рисолоти баҳоуддӣни Бағдодии муншии ҳазрати хоразм ки брсолот баҳоӣ маърӯфаст ва агар баҳоӣ бошад , бсмн ҳар ҷавҳари смин ки мумкин буд , ҳсётӣ ки дар маҷории анҳор беонашёбндорзону ройгони намояду тарҷумаи яминӣ ки агар бимин мғлзи мутарҷими онрои соҳиб бисёр мояи сухан варӣ гӯйанд , ҳнсӣ лозим нашаваду агрч ӯ аз срхсрони сФқаҳи хеши Фирдавсии вори бҳкми тундам аз он мақолат астқолтӣ кардааст ва аз тахаллуси китоб тмлсӣ намӯда ва чун тухм дар замини шӯраи афшондау ниҳол дар замин бе гавҳари нишонда , самарат наёфта ва гуфта :

اما بعد پوشیده نیست بر ارباب قرایحِ سلیم و طبایعِ مستقیم که جمع بین صِنَاعَتیَ النَّظمِ وَ النَّثرِ تعذّر دارد، چنانک روی این مطلوب از بیشتر طالبان در پردة امتناعست و طبع از ایفاءِ حق هر دو قاصرع ، وَ اِن سَرَّ مِنهُ جانبٌ سَاءَ جانِبُ ؛ و من بنده، سعد الوَراوینی از مبادیِ کار که اوایل غرّة شباب بود اِلی یَومِنَا هذا که ایّام البِیضِ کهولتست، عقودِ منظومات را در عقد اعتبار فحولِ فاضل می‌آوردم و نقودِ منثورات را سکة قبول ملوک و اکابر می‌نهادم تا بقدر وسع این دو کریمه را در حجرِ ترشیح و تربیت چنان برآوردم که راغبان و خاطبان را بخطبتشان بواعث رغبت با دید آمد و بَعدَمَا که سخنان اهل عصر و گذشتگانِ قریب العهد مطالعه کردم و بمسبارِ استقصا غور محاسن و مقابح همه بشناختم، خبیثات را از طیّبات دور انداختم و ابکار را از ثیّبات تمیز کردم و احتواء نظر بر رکیک و رقیق و جلیل و دقیق حاصل آمد، بعضی از آن کتب اسمار و حکایات یافتم بسیاقتِ مهذّب و عبارتِ مستعذب آراسته و الفاظ تازی در پارسی بحسنِ ترکیب و ترصیف استعمال کرده و جمالِ آن تصنیف فی أَبهی مَلبَسٍ و أَشهی مَنظَرٍ بر ابصارِ اهل بصیرت جلوه داده چون کلیله که اکلیلیست فرق مفاخرانِ براعت را بغرر لآلی و دُررِ متلالی مرصّع و سَندبادنامه که باد قبولش نامیة رغبات را در طبایع تحریک دادست و بر خواندن آن تحریض کرده و طایفة آن را مستحسن داشته و عِندی لَأَطائِلَ تَحتَهُ و مقامة حمیدی که حمامة طبعِ او همه سجع‌سرای بودست و قدحهای ممزوج از قدح و مدحِ آن (را) اسماعِ خوانندگان بر نوای اسجاع او از یکدیگر فرا گرفته و از قبیل رسائل مجموعی از مکاتبات منتجب بدیعی که ببدایع و روایعِ کلمات و نکات مشحونست لطف از متانت در آویخته و جزالت با سلاست آمیخته و آنرا عتبة کَتَبه نام کرده. کُتّابِ محقق آن عتبه را بسی بوسیده‌اند و بمراقی غایاتش نرسیده و گروهی آنرا خودغنیه خوانده که مغنی شیوه‌ایست از طلب غوانیِ افکار دبیرانه و فرایدِ قلایدِ رشیدالدین و طواط که گوش و گردن آفاق بدان متحلّیست و خواطرِ ذوی‌الالباب از فضالاتِ فضل اومِل ءُالأهاب و ممتلی و ذرّة الشّارقِ زین‌الدّین ‌بن‌سیّدیِ زنگانی که در مشارق و مغارب چون آفتاب سایرست و مفارق عظماءِ دین و دولت بحملِ مکاتبات او مفتخر، چنانکه صدرِ سعید جمال‌ الدین خجندی، سَقَی اللهُ عَهدَهُ، در جواب نامة تازی که قاضی القضاة افضل الدّین احمد‌بن عبد اللّطیفِ النیّریزی و هُوَ البَحرُ الغَزیرُ اَدَبا وَ الحِبرُ النِّحِریرُ کَلاما وَ مَذهَبا فَضلاً عَن سائِرِ العُلُومِ بمرند بخدمت او فرستاد، در ابداءِ عذر خویش بتعریض ذکر او می‌کند و بورود نتایج فکر او که وقتی باصفهان بخدمت صدر سعید صدرالدین خجندی فرستاده بود و او سه هزار دینار ضمیمة جواب آن گردانیده، افتخار می‌نماید و مینویسد ، وَ لَو کُنتُ بِاِصفَهانَ لَسَهُلَ عَلَیَّ الأَمرُ وَ هانَ اِذ کُنتُ اَحذُو حَذوَ الصَّدرِ السَّعیدِ صَدرِ الدّینِ، بَوَّاَهُ اللهُ اَعلَی الجِنانِ حینَ صاغَ صَدرُ رَنجانَ لِأَسمَاعِ دَهرِهِ الشُّنُوفَ فَنَثَرَ عَلَیهِ الأُلُوفَ اَو کُنتُ الوَزیرَ اَنُوشَروانَ لَمَّا نَظمَ قَاضی أَرَّجانَ فی مَدحِهِ الدُّرَّ وَ المَرجانَ لکنِّیّ مُسَافِرٌ نُهِبَ عَن کُلِّ شَیءٍ حَتَّی العَصا، ع، وَ لَو أَنَّ مَا بِی بِالحَصَی قَلِقَ العَصَی و رسالات بهاءالدین بغدادی منشی حضرت خوارزم که برسالاتِ بهائی معروفست و اگر بهائی باشد، بثمنِ هر جوهر ثمین که ممکن بود، حَصَیاتی که در مجاری انهار بیانش یابندارزان و رایگان نماید و ترجمة یمینی که اگر بیمینِ مغلّظ مترجم آنرا صاحب بسیار مایة سخن‌وری گویند، حنثی لازم نشود و اگرچ او از سرخسرانِ صفقة خویش فردوسی وار بحکم تندم از آن مقالت استقالتی کرده است و از تخلّص کتاب تملّصی نموده و چون تخم در زمین شوره افشانده و نهال در زمینِ بی گوهر نشانده، ثمرت نیافته و گفته :

Аммо рӯзгори лои шули бенонау лои кули лисона бар он саҳифаи пар латифа мехонд ва навъе дигар чун нФсаҳи алмсдўри сохтаи вазири марҳӯм , шарафи аддӣни нўшрўони холид ки зикр ӯ бидон хлўд ёфт ва алҳақ аз гардиши рӯзгор ки бо судӯру аҳрор дар ъҳўди собиқу лоҳқ чаҳ гузоронидаасту ҳикояти он никоят ки аз ғдри ин ғоши ғрор бо мулӯки тоҷи бахшу салотини гардани каш чаҳ рафта , бар сиблати ихтисор боқӣ нагузошт ва дар эроди сухани эҷозӣ ки аз боб эъҷозаст . Зоҳир дораду зайли ҳамин нФсаҳи алмсдўр ки наҷми аддӣни Абуалрзо ( ӣ ) қумӣ кард ва аз мунқатиъи аҳди эшон то охири умри хеши ҳарч аз тақаллуби аҳволи аҳли рӯзгору аФозлу амосли вузароу умароу мулӯк ва судӯр шунидаст ва мшоҳдт карда , бҳрики ишоратии лутф омез кунад ва аз рзоилу фазойили эшон нбзии бози намояд , онрои худ чаҳ тавон гуфт ки шарҳи хасоиси он зайлро агар мзил кунам бомтдоди айём пайваста гардад , зайлии биўоқити нкту дрри амсоли моломол , зайлӣ ки атрофи он боби ъзби иборати шастау ғубори такаллуфу тъсФ пиромнш нишастау дигари троиқи мухталифу мтбоин ки акобри фузалоу блғоро буд ва агар аз ҳар як анмўзҷии бози намоям , ботолти анҷомад аммо тариқатӣ ки хоҷаи фозили Заҳири аддӣн Караҷӣ дошт , кутубаи аҷам аз нсҷи китобат бар минвол ӯ , агар хоҳанд , қосир оянд ,у луи кони бъзҳми лбъзи зҳиро ва навъе дигар , агрч аз русум дабирон берунаст чун нФсоти саҳари калому мҷоҷоти ақломи амири хоқонӣ ки хоқони Акбар буд бар хайли Фсҳоءи замона ва дар он майдон ки ӯ се Тифли бенонро бар неи пора савор кардӣ , қсби алсбқи броът аз ҳамаи брбўдӣу гирди гоми зардаи калакаши авҳоми собиқони ҳалаба даъвӣ бшикофтӣу дигари рсоилу рқоъу фусӯл аз анвоъи бмтолъаҳи ҳамаи маҳзузи гаштаму баъд аз вуқуф бар ҳақоиқи он гирди дақоиқи мубдиъоти баромадаму шамемӣ аз насим ҳар як бмшоми орзӯ истиншоқ кардам чун наҳл бар ҳар шукуфа аз аФнон иборот нишастам ва аз ҳар як ончи хулосаи латофату мсосаҳи ҳаловат буд , бо хлиаҳи хотири барадам то аз муфрадоти аҷзоъи он мураккабии бФрти имтизоҷи асали вор ҳосил омад ки имкони тмииз аз миёни кул ва ҷузъ бархест .

امّا روزگار لا شَلَّ بَنانُهُ وَ لا کُلَّ لِسانُهُ بر آن صحیفة پر لطیفه میخواند و نوعی دیگر چون نَفثَةٌ المَصدُورِ ساختة وزیر مرحوم، شرف الدّین نوشروان خالد که ذکر او بدان خلود یافت و الحقّ از گردش روزگار که با صدور و احرار در عهودِ سابق و لاحق چه گذرانیده است و حکایتِ آن نکایت که از غدر این غاشِّ غَرّار با ملوک تاج‌بخش و سلاطین گردن‌کش چه رفته، بر سبیل اختصار باقی نگذاشت و در ایراد سخن ایجازی که از بابِ اعجازست. ظاهر دارد و ذیلِ همین نفثه المصدور که نجم الدّین ابوالرّضا (ی) قمّی کرد و از منقطعِ عهد ایشان تا آخر عمر خویش هرچ از تقلّبِ احوال اهل روزگار و افاضل و اماثل وزرا و امرا و ملوک و صدور شنیدست و مشاهدت کرده، بهریک اشارتی لطف‌آمیز کند و از رذایل و فضایل ایشان نبذی باز نماید، آنرا خود چه توان گفت که شرح خصایصِ آن ذیل را اگر مذیّل کنم بامتداد ایام پیوسته گردد، ذیلی بیَواقیتِ نُکَت و دُررِ امثال مالامال، ذیلی که اطراف آن باب عذب عبارت شسته و غبار تکلّف و تعسّف پیرامنش نشسته و دیگر طرایق مختلف و متباین که اکابر فضلا و بلغارا بود و اگر از هر یک انموذجی باز نمایم، باطالت انجامد امّا طریقتی که خواجة فاضل ظهیر الدّین کرجی داشت، کتبة عجم از نسجِ کتابت بر منوال او، اگر خواهند، قاصر آیند، وَ لَو کَانَ بَعضُهُم لِبَعضٍ ظَهِیراً و نوعی دیگر، اگرچ از رسومِ دبیران بیرونست چون نفثاتِ سحرِ کلام و مجاجاتِ اقلامِ امیر خاقانی که خاقانِ اکبر بود بر خیلِ فصحاءِ زمانه و در آن میدان که او سه طفلِ بنان را بر نی‌پاره سوار کردی، قصَب‌السّبقِ براعت از همه بربودی و گردِ گام زردة کلکش اوهام سابقان حلبة دعوی بشکافتی و دیگر رسایل و رقاع و فصول از انواع بمطالعة همه محظوظ گشتم و بعد از وقوف بر حقایق آن گرد دقایق مبدعات برآمدم و شمیمی از نسیم هر یک بمشامِّ آرزو استنشاق کردم چون نحل بر هر شکوفه از افنانِ عبارات نشستم و از هر یک آنچ خلاصة لطافت و مُصاصة حلاوت بود، با خَلِیّة خاطر بردم تا از مفردات اجزاءِ آن مرکّبی بفرطِ امتزاج عسل‌وار حاصل آمد که امکان تمییز از میان کلّ و جزء برخاست.

Ва чун дар млобсту муморасати ин фани рӯзгории бмни баромад , хостам ки то аз фоидаи он оидаи умри худро захираи гузораму китобӣ ки дарав дод сухани ороӣӣ тавон дод , ибдоъ кунам муддатии дарози нўоҳзи ҳиммати ин азимат дар ман меовехт то мутақозӣони даруниро бар он қарор афтод ки аз ъроиси мухтареъоти гузаштагони мухаддира ки аз перояи иборат отил бошад , бадаст ояд то кисватии зебанда аз дасти бофти қареҳаи хеши дарави пӯшаму ҳлитии фарибанда аз санъати сёғти хотир худ бирав бандам . Бисёр дар баҳсу астқроء он кушедам то як рӯзи тбошири бишорати субҳи ин саодат аз матлаъи андеша рӯй намӯду мулҳамӣ аз варои ҳиҷоби ғайби сарангушти танбеҳ дар паҳлавӣ иродатам зад :

و چون در مُلابست و ممارست این فن روزگاری بمن برآمد، خواستم که تا از فایدة آن عایدة عمر خود را ذخیرة گذارم و کتابی که درو داد سخن آرائی توان داد، ابداع کنم مدتی دراز نواهضِ همّت این عزیمت در من می‌آویخت تا متقاضیان درونی را بر آن قرار افتاد که از عرایسِ مخترعاتِ گذشتگان مخدّرة که از پیرایة عبارت عاطل باشد، بدست آید تا کسوتی زیبنده از دست بافت قریحة خویش درو پوشم و حلیتی فریبنده از صنعت صیاغت خاطر خود برو بندم. بسیار در بحث و استقراءِ آن کوشیدم تا یک روز تباشیرِ بشارتِ صبحِ این سعادت از مطلعِ اندیشه روی نمود و ملهمی از ورای حجابِ غیب سرانگشت تنبیه در پهلوی ارادتم زد:

Онки китоби марзбони нома ки аз забони ҳайвоноти аҷам вазъ кардаанд ва дар аҷами моъдои Калилау Димнаи китобии дигари машҳуни бғроиби ҳикмату мҳшў бар ғоиби ъзту насиҳат мисли он насохтаанд ва онро бар на боби ниҳода , ҳар бобии муштамил бар чандини достони бзбони табаристону порсии қадими бостон адо карда ва он олами маъниро блғти нозилу иборати соФл дар чашмҳо хори гардонида .

آنک کتاب مرزبان‌نامه که از زبان حیوانات عُجم وضع کرده‌اند و در عجم ماعَدای کلیله‌و‌دمنه کتابی دیگر مشحون بغرایبِ حکمت و محشوّ بر غایب عظت و نصیحت مثل آن نساخته‌اند و آن را بر نُه باب نهاده، هر بابی مشتمل بر چندین داستان بزبان طبرستان و پارسی قدیم باستان ادا کرده و آن عالمِ معنی را بلغت نازل و عبارت سافل در چشمها خوار گردانیده.

Ва пиндории ин арӯси зебо ки аз даруни парда хмўл бимонад ва чун дигари ҷавории мншот дар бару баҳр сафар накарду шӯҳратӣ лоиқ наёфт , ҳам аз ин ҷиҳат буд ки чун зоҳирӣ ороста надошт , дўоъии рағбат аз ботини хонандагони бтҳсили он мтдоъӣ наомад . Агар ин орзӯи таронаи шаҳват анинаст , бисмии аллоҳи боФтзози ин узрат машғӯл бош ва ҳеҷ узри пеш хотир манеҳ .

و پنداری این عروس زیبا که از درون پردة خمول بماند و چون دیگر جواری منشآت در برّ و بحر سفر نکرد و شهرتی لایق نیافت، هم از این جهت بود که چون ظاهری آراسته نداشت، دواعی رغبت از باطنِ خوانندگان بتحصیل آن متداعی نیامد. اگر این آرزو ترانه شهوتِ عَنّین است، بِسمِ‌الله بافتضاضِ این عذرت مشغول باش و هیچ عذر پیش خاطر‌منه.

Марои синаи амл аз шарҳи ин сухан мншрҳ шуд .

مرا سینة امل از شرح این سخن منشرح شد.

Ҳамон замони миёни талаб дар бастаму нншстм то он ганҷи хонаи давлатро бадаст оварадам , завоёии он ҳамаи бгрдидму хбоёии асрори он баназари астбсор тамом бидидаму тилисми таркиби он аз ҳам фурӯи кушодам ва аз ҳосили ҳамаи млхсии сохтам , боқии андохтам , кФзлоти أқдоҳи рддни алии алсоқӣ ва бар ҳамон сиғти асли бгзоштм ва онгаҳ мтшмрои ани соқи алниаҳи соФрои ани ваҷҳи аломниаҳ , пеши ин мурод боз рафтам ва дар маърази пеши баради ин ғараз аз пешонии худ ҳадафӣ аз баҳри саҳҳоми эътирозот пеш оварадам . Ва мо кули ман нашри أҷнҳтаҳи блғи алأҳотаҳу лои кули ман насри кнонтаҳи қртси алҳмотаҳ , болҷмлаҳ чун андеша бар оғозу анҷом кор гумоштам , дар ҳол ки сулолаи охролъмл дар мшимаҳи аввали алФкр падед омад , толеъи вақтро расад кардам назарии саодати бахш аз муштарии осмони ҷалолу манқибати аънии худованд , хоҷаи ҷаҳон , соҳиби аъзами низоми Алъолам , малики взроءи алъҳду أҷлҳми кмолоу أФзлҳми фузалоу إФзоло , рбиби алднёу аддӣн , муайяни алислому алмуслимӣн , аъло аллоҳи шаънау أзҳри алайҳи إҳсонаҳ , бадв муттасил ёфтам . Донистам ки таъсири он назар ӯро бҷоӣии расонаду манзур ҷаҳонён гирданд , пас он саҳифаи аслро пеши ниҳодаму бъборти хеши нақл кардан гирифтаму машшотаи чарби дасти фикратро дар ороиши лаъибатони ширини шамоили дасти бргшўдму донои ошкор ва ниҳон донад ки аз ниҳони хонаи фикрати ҳеҷ соҳиби сухани матоъии дарбори худ нбстм ,у раъйати алърии хирои лии ман алсўби алъмор ва ҳар дарӣ ки дар ҷайби фикру гиребони сухани нишондам аз дарҷи мафкураи хеш берун гирифтам ва ҳар марҷонӣ ки аз остини ақлу ҷони рехтам , аз хазонаи ҳофиза худ баровардам .

همان زمان میان طلب در بستم و ننشستم تا آن گنج خانة دولت را بدست آوردم، زوایای آن همه بگردیدم و خبایای اسرار آن بنظر استبصار تمام بدیدم و طلسم ترکیب آن از هم فرو گشادم و از حاصل همه ملخّصی ساختم، باقی انداختم، کَفَضَلاتِ أَقدَاحٍ رُدِدنَ عَلَی السّاقِی و بر همان صیغتِ اصل بگذاشتم و آنگه مُتَشَمِّراً عَن سَاقِ النّیه سَافِراً عَن وَجهِ الاُمِنُیِّةِ، پیش این مراد باز رفتم و در معرض پیش بردِ این غرض از پیشانی خود هدفی از بهر سهامِ اعتراضات پیش آوردم. وَ مَا کُلُّ مَن نَشَرَ أَجنِحَتَهُ بَلَغَ الأِحَاطَهَ وَ لاَ کُلُّ مَن نَثَرَ کِنانَتَهُ قَرطَسَ الحَمَاطَهَ، بالجمله چون اندیشه بر آغاز و انجام کار گماشتم، در حال که سلالة آخرالعمل در مَشیمة اول الفکر پدید آمد، طالعِ وقت را رصد کردم نظری سعادت‌بخش از مشتریِ آسمان جلال و منقبت اعنی خداوند، خواجة جهان، صاحبِ اعظم نظام العالم، ملکِ وزراء العهد وَ أَجَلُّهُم کَمَالاً وَ أَفضَلُهُم فَضلاً وَ إِفضالاً، ربیب الدّنیا و الدّین، معین الاسلام و المسلمین، اَعلَی اللهُ شَأنَهُ وَ أَظَهَرَ عَلَیهِ إحسَانَهُ، بدو متّصل یافتم. دانستم که تأثیر آن نظر او را بجائی رساند و منظور جهانیان گرداند، پس آن صحیفة اصل را پیش نهادم و بعبارت خویش نقل کردن گرفتم و مشّاطة چرب دستِ فکرت را در آرایش لعبتان شیرین شمایل دست برگشودم و دانایِ آشکار و نهان داند که از نهان خانة فکرت هیچ صاحب سخن متاعی دربار خود نبستم، وَ رَأَیتُ العُریَ خیراً لِی مِنَ الثَّوبِ العُماَرِ و هر درّی که در جیبِ فکر و گریبان سخن نشاندم از درجِ مفکّرة خویش بیرون گرفتم و هر مرجانی که از آستینِ عقل و جان ریختم، از خزانة حافظة خود برآوردم.

Ва чун бар қади ин узрои музайяни чунин дебои млўн бофта омад , баному алқоби ҳумоюнаш мтрз кардаму дебочаи умри худро бзкри баъзе аз мафохири зоту мъолии сафоташ мтро гардонидам ва дар мақта ҳар бобии мухлисии дигари бдъоу санои зоҳрши атоби аллоҳи нашрау абқии алии алдҳри зикра , падед оварадаму агрчи имрӯзи чндонки чашми басират кор мекунад , дар ҳамаи анҳоءу арҷоءи гетии лосимо дар басити Ироқин аз акорми олам ва акобрамаму аФозли мулӯки арабу судӯри аҷами ҳамин икдонаҳи ақди бузургӣу ягонаи аҳди бузургворӣ тавон ёфт ки фазли боҳрши пероя карам вофирасту асарӣ аз мъолми илм агар имрӯз нишон медиҳанд ҷуз бар садаи сиёдату содаи ҳишмат ӯ сӯрат пазир нест ва нишоед ки чунин бизоъатии ҷузи бурузи бозори давлат ӯ фурушанд ва чунин тӯҳфаи ҷузи пеши бисоти ҷалол ӯ ниҳанд , нъми ҳозои лиҳозо . Ва аммо қидмати бандагии ман бар тақдими ин хизмати худ боисӣ дигараст , аз он мақом ки номи ман аз девони аншоءи фитрат дар қалам таклиф гирифтанду рақами ақлӣ ки мзнаҳ тмииз бошад , бар носиаҳи ҳол ман заданд то ин замон ки аз маротиби сини бад-ӣни мартабаи расидам , ҷуз дар паноҳи ин ҷаноби маҷду макорими нпрўридму Тифли балоғатро бҳди булӯғ дар ҳизонати тарбияти ин остонаи расонидаму варои ин иҷҳофӣ натавон буд ки إтҳоФи китоби ман бандаро бчнини худовандӣ май бояд ки ҳар рқъаҳ аз натоиҷи табъаш дар ҳисоби дабирони олам китобӣаст ва ҳар нома аз нсоиҷи қаламаши нақши бандони коргоҳи таҳриру тҳбирро корнома

و چون بر قدِّ این عَذرای مزّین چنین دیبایِ ملوّن بافته آمد، بنام و القاب همایونش مطرّز کردم و دیباچة عمر خود را بذکر بعضی از مفاخر ذات و معالیِ صفاتش مطرّا گردانیدم و در مقطعِ هر بابی مخلصی دیگر بدعا و ثنای زاهرش اَطَاَبَ اللهُ نَشرَهُ وَ اَبقَی عَلَی الدَّهرِ ذِکرَهُ، پدید آوردم و اگرچ امروز چندانک چشم بصیرت کار میکند، در همه انحاء و ارجاءِ گیتی لاسِیَّما در بسیطِ عراقین از اکارمِ عالم و اکابرِ امم و افاضل ملوکِ عرب و صدور عجم همین یکدانة عقدِ بزرگی و یگانة عهدِ بزرگواری توان یافت که فضلِ باهرش پیرایة کرم وافرست و اثری از معالمِ علم اگر امروز نشان میدهند جز بر سُدّة سیادت و سادة حشمت او صورت‌پذیر نیست و نشاید که چنین بضاعتی جز بروز بازارِ دولتِ او فروشند و چنین تحفة جز پیشِ بساطِ جلالِ او نهند، نِعمَ هَذَا لِهذَا . و اما قدمتِ بندگیِ من بر تقدیمِ این خدمت خود باعثی دیگرست، از آن مقام که نام من از دیوانِ انشاء فطرت در قلمِ تکلیف گرفتند و رقمِ عقلی که مظنّة تمییز باشد، بر ناصیة حال من زدند تا این زمان که از مراتب سن بدین مرتبه رسیدم، جز در پناه این جنابِ مجد و مکارم نپروریدم و طفل بلاغت را بحد بلوغ در حضانتِ تربیتِ این آستانه رسانیدم و وَرای این اجحافی نتوان بود که إِتّحاف کتاب من بنده را بچنین خداوندی می‌باید که هر رقعة از نتایج طبعش در حساب دبیران عالم کتابی است و هر نامة از نسایجِ قلمش نقش بندان کارگاه تحریر و تحبیر را کارنامة

Ва ҳаркии тарафии азин туҳафи бҳзртши воситаи тақарруби шиносад , чунон бошад ки гуфт :

و هرکه طُرفی ازین تُحف بحضرتش واسطة تقرّب شناسد، چنان باشد که گفت:

Ва дар асноءи қасида ки бснои Фоиҳш мўшҳ дорам , байтии ҳам азин саёқ меояд :

و در اثناء قصیدة که بثنای فایحش موشّح دارم، بیتی هم ازین سیاق می‌آید:

Ва агар аз сҳоиФи латоифӣ ки аз қалами ғайбнигор ғароиби бориш ки дар хзоини мулӯки ҷаҳони маҳфӯз ва макнунаст , боз гуфта шавад . Ҳамоно аз забони ҳоли бсмъи инсофи ин бояд шунид :

و اگر از صحایفِ لطایفی که از قلم غیب نگارِ غرایب بارش که در خزاین ملوکِ جهان محفوظ و مکنونست، باز گفته شود. همانا از زبان حال بسمعِ انصاف این باید شنید :

Фии алҷмлаҳ аз бдоит то ниҳоят ки дил бар андешаи ин ихтироъи ниҳодаму ҳиммат бар аФтроъи ин бикри омада ғайб гумоштам , бар ҳар мояи дори маънӣу перояи банди ҳунар ки расидам , ӯро бар итмоми он мрғб ва мҳрз ёфтам , то аз маърази лоӣмаҳи аҳмити Фмои ашўити иҷтиноб воҷиб дидаму тҳрзи ман бар таъаррузи ин нФҳаҳи тавфиқ ки аз мҳби каромати илоҳӣ дар омад , биФзўд ва дар он ҳолат ки шӯриши Фтрот Ироқ бидон захмаи носоз ки аз пардаи чархи сифлаи навоз берун оварад , маро бо сипоҳони афканду ани канти фӣҳо алии мунқалиби ман алأҳўолу музтариби ман алأҳўол . Бмҷолсту мноФсти аҳли он буқъа ки шоҳи рқъаҳ ҳафт кишвараст , тзҷити айём ноМуродӣ мекардам ва дар паии низоми ҳол дар мадрисаи Низомия аз анфоси эшон ки баъзе нави расидагони олам маънӣ буданд ва баъзе бақоёии салафи аФозл , боқтбоси фавойид машғӯл мебудаму сурати хумори воқеаро бкоси астиноси эшон таскинӣ медодам , як ду ҷузъи азин аҷзоъ дар мутолиаи ин тайифа меоварадам . Агар аз астҳлоӣӣ ки мазоқи ҳамаро аз хондани он ҳосил омад , иборат кунаму асттроФӣ ки ин нмтро намуданд , бози намоям , такаллуфӣ дар сӯрати тслФи ман ғайр алҳоҷаҳ намӯда бошам ва яке аз он тайифа ки воситаи алъқди қавм буду блтФи табъу саломати завқу диққати назару камоли броът аз аҳли ин саноати мумтоз , аз тамошои саводи он ҳаргиз сайр намешуд ва ин лафз агарчӣ мустаҳҷанаст бози гуфтан . Бар забон ронад ва гуфт : ҳақи ?лаи أни иктби бсўоди алқлби алии баёзи алъайн ; ва як рӯз битозагӣ бодӣ дар оташи ҳавас ман дамиду боншоди ин байт хуш омад , хотири маро муштаал гардонид ва бар ман хонд :

فی الجمله از بدایت تا نهایت که دل بر اندیشة این اختراع نهادم و همت بر افتراعِ این بِکر آمدة غیب گماشتم، بر هر مایه‌دار معنی و پیرایه بندِ هنر که رسیدم، او را بر اتمام آن مرغّب و محرّض یافتم، تا از معرضِ لائمة اَحمَیتَ فَما اَشوَیتَ اجتناب واجب دیدم و تحرّضِ من بر تعرَّضِ این نفحة توفیق که از مهبِّ کرامت الهی در آمد، بیفزود و در آن حالت که شورشِ فتراتِ عراق‌ بدان زخمة ناساز که از پردة چرخ سفله نواز بیرون آورد، مرا با سپاهان افکند وَ اِن کُنتُ فیها عَلَی مُنقَلَبٍ مِنَ الأََحوَالِ و مُضطَرَبٍ مِنَ الأَهوالِ. بمجالست و منافثت اهل آن بقَعه که شاه رقعة هفت کشورست، تزجیتِ ایام نامرادی میکردم و در پیِ نظامِ حال در مدرسة نظامیّه از انفاسِ ایشان که بعضی نو رسیدگانِ عالم معنی بودند و بعضی بقایای سلفِ افاضل، باقتباسِ فواید مشغول می‌بودم و سورتِ خمارِ واقعه را بکاسِ استیناسِ ایشان تسکینی می‌دادم، یک دو جزء ازین اجزاء در مطالعة این طایفه می‌آوردم. اگر از استحلائی که مذاقِ همه را از خواندن آن حاصل آمد، عبارت کنم و استطرافی که این نمط را نمودند، باز نمایم، تکلّفی در صورت تصلّف مِن غَیرِ الحاجَهِ نموده باشم و یکی از آن طایفه که واسطه‌العقدِ قوم بود و بلطفِ طبعِ و سلامت ذوق و دقّت نظر و کمال براعت از اهل این صناعت ممتاز، از تماشایِ سوادِ آن هرگز سیر نمی‌شد و این لفظ اگرچه مستهجن است باز گفتن. بر زبان راند و گفت: حُقَّ لَهُ أَن یُکتَبَ بِسَوادِ القَلبِ عَلَی بَیاضِ العَینِ؛ و یک روز بتازگی بادی در آتش هوس من دمید و بانشادِ این بیتِ خوش‌آمد، خاطر مرا مشتعل گردانید و بر من خواند:

Ва бо онки аворизи рӯзгор ва пеш оварад ихтилофи адвори маро дар тайу нашр нопарво медошт ; ҳаргоҳ ки халсаи ман алзмону Фрсаҳи ман алҳдсони замонаи шӯхи чашмро чашми захмӣ дар хоби зҳўли ёФтмӣу ҳуҷраи харобаи дил аз омад вшди эҳдоси мутаволӣ холӣ шудӣ , соъатӣ бақадр имкони бтҳрири фаслӣ аз он фусӯли прдохтмӣ ва агар айёри мбоъдту мусоидати ин аҷул дирангӣ намой ва ин малули мҳроФзои барин гӯна набӯдӣу дўоъии ҳамму масоъии қаламро банд бар банд трохӣ науфтодӣ дар андаки рӯзгорӣ аз он фароғат рӯй намӯдӣу андеша аз манзили даври поёни қӯти басари ҳад феъл раседӣ ва акнӯн ки знобаҳ аз авохири китоб ки носохта буду бастаи нокомӣҳои айёми монда , бо тамоми пайвасту ақди мабоонии он бнзом расед , ин банда сногстр мутаваққиъасту маҷоли умедаши мтўсъ ки бавоситаи сяти ҷаҳони паймои худованд , хоҷаи ҷаҳони зоъФи аллоҳи мъолиаҳу азъФи мъодиаҳи ани қариби арсаи ақолим чунон паймоед ки суръати сайраши гирди ғайрат бар кавкабаи сабо ва дбўр ифшоанду оташи рашк дар миҷмараи шимолу қабули афканду номи бузургвораш аз дебочаи марзбони нома бар рӯй рӯзгори мухиллад ва мؤрх бимонаду чашми аҳли замонаи бсўоду ибози он равшан гардаду таровати ваҷдати онрои ихтилофи ҷадидину иттифоқи Фрқдин ботил нигараданду онки софи соғар инсоф нахурда бошад ва нашавон ин шароби мухталиф алолўон нагашта , аз завқи он хабарии бози надиҳад ки имкн ки мазоқи ҳол ӯ баракси идрокӣ дигар кунад ;

و با آنک عوارض روزگار و پیش آوردِ اختلاف ادوار مرا در طیّ و نشر ناپروا میداشت؛ هرگاه که خُلسَهً مِنَ الزَّمانِ و فُرصَهً مِنَ الحَدَثَانِ زمانة شوخ چشم را چشم زخمی در خواب ذهول یافتمی و حجرة خرابة دل از آمد وشدِ احداث متوالی خالی شدی، ساعتی بقدر امکان بتحریر فصلی از آن فصول پرداختمی و اگر عیارِ مباعدت و مساعدت این عجول درنگی نمای و این ملولِ مهرافزای برین گونه نبودی و دواعی همم و مساعی قلم را بند بر بند تراخی نیفتادی در اندک روزگاری از آن فراغت روی نمودی و اندیشه از منزل دور پایان قوت بسر حد فعل رسیدی و اکنون که ذنابة از اواخر کتاب که ناساخته بود و بستة ناکامیهای ایام مانده، با تمام پیوست و عقد مبانی آن بنظام رسید، این بندة ثناگستر متوقعست و مجال امیدش متوسّع که بواسطة صیتِ جهان پیمای خداوند، خواجة جهان ضاعَفَ اللهُ مَعالِیَهُ و اَضَعَفَ مُعَادِیَهُ عن قریب عرصة اقالیم چنان پیماید که سرعت سیرش گردِ غیرت بر کوکبة صبا و دبور افشاند و آتش رشک در مجمرة شمال و قبول افکند و نام بزرگوارش از دیباچة مرزبان‌نامه بر روی روزگار مخلّدِ و مؤرّخ بماند و چشم اهل زمانه بسواد و یباض آن روشن گردد و طراوت وجدتِ آنرا اختلاف جدیدین و اتّفاق فرقَدین باطل نگرداند و آنک صاف ساغر انصاف نخورده باشد و نشوانِ این شراب مختلف الالوان نگشته، از ذوق آن خبری باز ندهد که یُمکن که مذاق حالِ او برعکس ادراکی دیگر کند؛

Ва арҷўоллаҳи таъолии ани лои итолъҳои إлои алмбрؤни ани أдноси хаёлоти алхлди влои имсҳои إлои алмтҳрўни ани анҷосу соўси алсхту алҳсд , эзад , таъолӣ , афвоҳи ҷаҳонёнро бо тоиби зикри маноқибу мосри худованд , хоҷаи ҷаҳон , соҳиби аъзами мтибу мушаррафи дороаду асмоъи ҷаҳонро бҷўоҳри мҳомду мафохираши мқрту мшнФ , маҳосини осори карамаш то қиёми соъати боқӣу иқдоми ҳммш дар ?мароқӣ улувва соъаҳи Фсоъаҳ дар тараққии бмҳмду ?ала .

وَ اَرجُواللهَ تَعَالَی اَن لا یُطَالِعَهَا إِلّا المُبَرِّؤِنَ عَن أَدنَاسِ خَیَالاتِ الخَلدِ وَلا یَمَسَّهَا إِلا المُطَهَّرُونَ عَن اَنجَاسِ وَ سَاوِسِ السُّخطِ وَ الحَسَدِ، ایزد، تعالی، افواه جهانیان را با طایب ذکر مناقب و مآثر خداوند، خواجة جهان، صاحب اعظم مُطَیِّب و مشرِّف داراد و اسماعِ جهان را بجواهر محامد و مفاخرش مقرّط و مشنّف، محاسن آثارِ کرمش تا قیام ساعت باقی و اقدام هممش در مراقی علو ساعَهً فَسَاعَهً در ترقی بِمُحَمَّدٍ و آلِهِ.