Орифиро пурседанд : оё блоӣиро шиносӣ ки бар мубталояш раҳм накунанду неъматиро ки мнъмшро ҳасодат наварзанд ? гуфт : балӣ , фақир чунинаст .

عارفی را پرسیدند: آیا بلائی را شناسی که بر مبتلایش رحم نکنند و نعمتی را که منعمش را حسادت نورزند؟ گفت: بلی، فقیر چنین است.

Гӯйанд , орифии ҳангомӣ ки сухани машҳурро шунид ки : ду неъматаст ки ношинохта мондааст : саломатӣу эминӣ . Гуфт : ин дуро сеюмӣ низ ҳаст ки сипосаш низ надоранд .

گویند، عارفی هنگامی که سخن مشهور را شنید که: دو نعمت است که ناشناخته مانده است: سلامتی و ایمنی. گفت: این دو را سومی نیز هست که سپاسش نیز ندارند.

Чаҳ мардумони саломатӣу эминиро гоҳи сипос ҳаме доранд . Гуфтанд : он сеюм чист ? гуфт : фақр . Чаҳ фақр низ неъматӣаст ки бар тамоми мнъмонш пӯшидааст ҷузи он касон ки худованди эшонро нигоҳ доштааст .

چه مردمان سلامتی و ایمنی را گاه سپاس همی دارند. گفتند: آن سوم چیست؟ گفت: فقر. چه فقر نیز نعمتی است که بر تمام منعمانش پوشیده است جز آن کسان که خداوند ایشان را نگاه داشته است.

Вақт дар истилоҳи сӯфияи замон ҳоласту сӯфии ҳоли хеши васфи он ҳаме кунад . Яъне агар худ мсрў буд , вақт ,ро вақти сарвари шимурд . Ва агар маҳзун буд , вақти ҳузнаши шиносад .

وقت در اصطلاح صوفیه زمان حال است و صوفی حال خویش وصف آن همی کند. یعنی اگر خود مسرو بود، وقت، را وقت سرور شمرد. و اگر محزون بود، وقت حزنش شناسد.

Ба ҳамин тартиби ҳангомӣ ки гӯйанд : сӯфии ибн алўқтаст , бидон маънӣаст ки дар ҳар замони ҷуз ба иқтизои он амал накунаду вайро пурвои гузашта ва оянда набӯд .

به همین ترتیب هنگامی که گویند: صوفی ابن الوقت است، بدان معنی است که در هر زمان جز به اقتضای آن عمل نکند و وی را پروای گذشته و آینده نبود.

Аз суханони бузургон : сухан ки такрор шавад , равнақаш баравад .

از سخنان بزرگان: سخن که تکرار شود، رونقش برود.

Орифӣ гуфт : урафоро дар вароӣ ҳар вожаи нуктаеу зимн ҳар қисса , баҳрае ва дар ҳар ишораи муждае ва дар ҳар ҳикоят , кноитӣаст .

عارفی گفت: عرفا را در ورای هر واژه نکته ای و ضمن هر قصه، بهره ای و در هر اشاره مژده ای و در هر حکایت، کنایتی است.

Ва аз ин рӯаст ки бинӣ дар байни суханонишони ҳикоёт гӯногӯн гӯйанд то ҳар як аз шунавандагони насиби худ барҳасби истеъдоди худ аз он гирад .

و از این روست که بینی در بین سخنانشان حکایات گوناگون گویند تا هر یک از شنوندگان نصیب خود برحسب استعداد خود از آن گیرد.

Чаҳ « мардумони обишхури хеш донистаанд » ва аз ин рӯаст ки омадааст : « қуръонро зоҳирӣасту ботинӣ . Ва он ботинро ҳафт ботин буд » аз ин рӯ мапиндор ки мурод аз достонҳоу ҳикоётӣ ки дар қуръон омадааст , маҳзи қисса ва достонаст . Чаҳ сухани парвардгор аз ин бартараст .

چه «مردمان آبشخور خویش دانسته اند» و از این روست که آمده است: «قرآن را ظاهری است و باطنی. و آن باطن را هفت باطن بود» از این رو مپندار که مراد از داستان ها و حکایاتی که در قرآن آمده است، محض قصه و داستان است. چه سخن پروردگار از این برتر است.

Занӣ бодия нишинро гуфтанд : аз куҷои маош хеш оред ? гуфт : агар аз ҷоӣӣ ки ҳаме донем , маош нахӯрем , зинда намонем .

زنی بادیه نشین را گفتند: از کجا معاش خویش آرید؟ گفت: اگر از جائی که همی دانیم، معاش نخوریم، زنده نمانیم.

Аъробӣии намози хеш бар худ тахфиф дод . Маломаташ карданд . Гуфт : хомаш ки ҳариф бахшандааст .

اعرابئی نماز خویش بر خود تخفیف داد. ملامتش کردند. گفت: خامش که حریف بخشنده است.

Ибни смоки сўФӣиро гуфт : агар ҷомае ки бар тан доред , мувофиқ сарират шумост , дӯст ҳаме дорам ки мардумон бар он огаҳ шаванд ва агар нест . Вой бар шумо ки ҳалоки шадид .

ابن سماک صوفئی را گفت: اگر جامه ای که بر تن دارید، موافق سریرت شماست، دوست همی دارم که مردمان بر آن آگه شوند و اگر نیست. وای بر شما که هلاک شدید.

Шоҳзодае муаллими фарзанди хешро гуфт : қабл аз китобати вайро шино омӯз . Чаҳ касеро ёбад ки ба ҷояши бинависад аммо касеро наёбад ки ба ҷояш шино кунад .

شاهزاده ای معلم فرزند خویش را گفت: قبل از کتابت وی را شنا آموز. چه کسی را یابد که به جایش بنویسد اما کسی را نیابد که به جایش شنا کند.

Занӣ бодия нишинро пурседанд : хорӣ чист ? гуфт ин ки бузургворӣ бар дар фурӯмоя эй истаду иҷозат низ наёбад . Пурседанд : шараф чист ? гуфт : каманди миннат бар гардани мардон афкандан .

زنی بادیه نشین را پرسیدند: خواری چیست؟ گفت این که بزرگواری بر در فرومایه ای ایستد و اجازت نیز نیابد. پرسیدند: شرف چیست؟ گفت: کمند منت بر گردن مردان افکندن.

Аёси қозиро гуфтанд : танҳо айби ту онаст ки дар қизовати таъҷил ҳаме кунӣ ва дар он жрФонгрӣ накунӣ . Аёси даст хеш барафрошт ва гуфт : чанд ангушт дорад ? гуфтанд : панҷ .

ایاس قاضی را گفتند: تنها عیب تو آن است که در قضاوت تعجیل همی کنی و در آن ژرفانگری نکنی. ایاس دست خویش برافراشت و گفت: چند انگشت دارد؟ گفتند: پنج.

Гуфт : зчаҳи рӯ таъҷил кардед ва нагуфтед як , ду , се , чаҳор ё панҷ ? гуфтанд : ончиро донем нишморем . Гуфт : ман низ ончии ҳукмаши равшан буд , ба таъхир наяндозам .

گفت: زچه رو تعجیل کردید و نگفتید یک، دو، سه، چهار یا پنج؟ گفتند: آنچه را دانیم نشماریم. گفت: من نیز آنچه حکمش روشن بود، به تأخیر نیندازم.

Мардии аъамашро гуфт : ту дарҳами дӯсти ҳамеи дорӣ . Гуфт : балӣ аз он рӯ ки бениёзӣ аз савол аз чун турои дӯст ҳаме дорам .

مردی اعمش را گفت: تو درهم دوست همی داری. گفت: بلی از آن رو که بی نیازی از سؤال از چون ترا دوست همی دارم.

Олимиро пиромни ин оя пурседанд ки : « амоолсоӣли Флотнҳр » гуфт : муроди толиб илмаст .

عالمی را پیرامن این آیه پرسیدند که: «اماالسائل فلاتنهر» گفت: مراد طالب علم است.

Гўӣӣ , аз ин шеъри саъдӣ махӯзаст ки :

گوئی، از این شعر سعدی مأخوذ است که:

Замонӣ ки ҳтиӣаҳ дар шарафи назъ буд , вайро гуфтанд : андакӣ аз моли худ ба масокин васият кун . Гуфт : васияташон мекунам ки бргдоӣӣ мудовимат кунанд чаҳ ин тиҷорат касодӣ напазирад .

زمانی که حطیئه در شرف نزع بود، وی را گفتند: اندکی از مال خود به مساکین وصیت کن. گفت: وصیتشان می کنم که برگدائی مداومت کنند چه این تجارت کسادی نپذیرد.

Гуфтанд : моро васиятӣ кун . Гуфт : гуфтаанд ҳаргизи Карим бар хар намирад . Аз ин рӯи маро бар харии брншонид шояд намирам . Сипас чунин сурӯд :

گفتند: ما را وصیتی کن. گفت: گفته اند هرگز کریم بر خر نمیرد. از این رو مرا بر خری برنشانید شاید نمیرم. سپس چنین سرود:

Ҳар тозаеро лиззатӣаст . Аммо ман маргро тозае холӣ аз лиззат дидам . Сипас прсидндш ки шоиртарин аъроб кист ? ба худ ишора кард ва гирист . Гуфтандаш : аз марги ҳамеи нолӣ ? гуфт : на , аммо вой бар шоир аз ровӣони бдшъри вай .

هر تازه ای را لذتی است. اما من مرگ را تازه ای خالی از لذت دیدم. سپس پرسیدندش که شاعرترین اعراب کیست؟ به خود اشاره کرد و گریست. گفتندش: از مرگ همی نالی؟ گفت: نه، اما وای بر شاعر از راویان بدشعر وی.

Ҳакимӣ гуфт : агар хоҳии доноӣиро азоби диҳӣ , ҷоҳилии қарин ӯ кун .

حکیمی گفت: اگر خواهی دانائی را عذاب دهی، جاهلی قرین او کن.

Зоҳидӣ назд бозаргонӣ шуд то ҷомае бихарад . Яке аз ҳозирони бозаргонро гуфт : ӯ фалон зоҳидаст , ба ваии арзонтар даҳ . Зоҳид хашмнок шуд ва бароа афтод ва гуфт : омадаем бо дарҳами хеш ҷома харем на бо зуҳди худ .

زاهدی نزد بازرگانی شد تا جامه ای بخرد. یکی از حاضران بازرگان را گفت: او فلان زاهد است، به وی ارزان تر ده. زاهد خشمناک شد و براه افتاد و گفت: آمده ایم با درهم خویش جامه خریم نه با زهد خود.

Аз суханони ҳакямон : дӯсти хешованд рӯҳасту ақрбоءи хешованди ҷисм .

از سخنان حکیمان: دوست خویشاوند روح است و اقرباء خویشاوند جسم.

Зоҳиди чӯпониро диданд ки гурги байн гӯсфандонашаст аммо онҳоро наме дард . Гуфтанд : аз кӣ гиреҳгон бо гӯсфандони ту сулҳ ихтиёр кардаанд ? гуфт : аз он замон ки чӯпонашон бо худои хеш сулҳ кардааст .

زاهد چوپانی را دیدند که گرگ بین گوسفندانش است اما آن ها را نمی درد. گفتند: از کی گرگان با گوسفندان تو صلح اختیار کرده اند؟ گفت: از آن زمان که چوپانشان با خدای خویش صلح کرده است.

Дар рабиъи алоброр мазкӯраст ки : Мӯътасими ҳаштумин Халифа ӣ аббосӣ буд . Даврони хилофаташ низ ҳашт сол ва ҳашт моҳ ба тӯли анҷомӣд .

در ربیع الابرار مذکور است که: معتصم هشتمین خلیفه ی عباسی بود. دوران خلافتش نیز هشت سال و هشت ماه به طول انجامید.

Вайро ҳашт писар ва ҳашт духтар буд . Ҳашт қалъаро бргшўд ва ҳашт кох барпоӣ дошт ва ҳашт ҳазор динор ва ҳашт ҳазор дарҳам бар ҷои ниҳод .

وی را هشت پسر و هشت دختر بود. هشت قلعه را برگشود و هشت کاخ برپای داشت و هشت هزار دینار و هشت هزار درهم بر جای نهاد.

Аъамаш ба ҳам нишин худ гуфт : бузғолае фарбеҳу нонеи гувороу сиркае тунди майли дорӣ ? гуфт : балӣ . Аъамаш аммо нонеи хушк бо андакии сирка берун оварад ки бихӯранд . Мард гуфт : пас бузғола ва нонҳо чаҳ шуд ? гуфт : нагуфтам онҳоро дорам . Гуфтам майли дорӣ ё на ?

اعمش به هم نشین خود گفت: بزغاله ای فربه و نانی گوارا و سرکه ای تند میل داری؟ گفت: بلی. اعمش اما نانی خشک با اندکی سرکه بیرون آورد که بخورند. مرد گفت: پس بزغاله و نانها چه شد؟ گفت: نگفتم آن ها را دارم. گفتم میل داری یا نه؟

Мардии файласуфиро гуфт : фалон , даии боз , турои чунин ва чунон бигуфт . Файласуф гуфт : ончӣ ӯ аз гуфтан ба ҳузури ман шармсор буд , ту пеш рӯем бигуфтӣ .

مردی فیلسوفی را گفت: فلان، دی باز، ترا چنین و چنان بگفت. فیلسوف گفت: آنچه او از گفتن به حضور من شرمسار بود، تو پیش رویم بگفتی.

Яке аз вузаро гуфт : яке аз далоили ростии табъи одами майл ба се чизаст : зайтӯн , харбузау бодимҷон . Агар шахсеи яке аз ин серо дӯст надошта бошад , сулси одамияташ аз даст рафтааст .

یکی از وزرا گفت: یکی از دلایل راستی طبع آدم میل به سه چیز است: زیتون، خربزه و بادمجان. اگر شخصی یکی از این سه را دوست نداشته باشد، ثلث آدمیتش از دست رفته است.

Аъробӣиро шутур гум шуд . Савгандон хӯрд ки агар ёфта ояд , ба як дарҳамаш бифурӯш расонад . Қазоро шутур ёфта шуд . Ва аъробиро дил тоқат намеоварад ки бидон қиматаш бифурӯшад .

اعرابئی را شتر گم شد. سوگندان خورد که اگر یافته آید، به یک درهمش بفروش رساند. قضا را شتر یافته شد. و اعرابی را دل طاقت نمی آورد که بدان قیمتش بفروشد.

Ин шуд ки гурбаеро бигирифт ва ба гардан шутур овехт . Ва мунодӣ ҳаме кард ки : шутури як дарҳам , гурбаи панҷсад дарҳам , бо якдигари ҳамеи фурушам . Аъробӣӣ дигар аз он ҷо бигузашт . Гуфт : агар он гарданбанд набӯдӣ , шутур чаҳ арзон будӣ ?

این شد که گربه ای را بگرفت و به گردن شتر آویخت. و منادی همی کرد که: شتر یک درهم، گربه پانصد درهم، با یکدیگر همی فروشم. اعرابئی دگر از آن جا بگذشت. گفت: اگر آن گردنبند نبودی، شتر چه ارزان بودی؟

Зоҳидӣ гуфт : агар шаб наме буд , дил наме хост дар дунёи монам .

زاهدی گفت: اگر شب نمی بود، دل نمی خواست در دنیا مانم.

Ибн масъӯд мегуфт : дунёи тамомӣ андӯҳаст . Ончӣ аз он шодӣаст , суд одамӣаст .

ابن مسعود می گفت: دنیا تمامی اندوه است. آنچه از آن شادی است، سود آدمی است.

Мардии дайгариро гуфт : агар шаби ҳангом шабаҳӣ дидӣ , пеши рӯ ва матарс . Чаҳ ӯ низ ҳамчунон ки ту бимнокӣ , бимнокаст .

مردی دیگری را گفت: اگر شب هنگام شبحی دیدی، پیش رو و مترس. چه او نیز همچنان که تو بیمناکی، بیمناک است.

Мард гуфт : тарсам аз онаст ки вай низ ин сухан шунида бошад .

مرد گفت: ترسم از آن است که وی نیز این سخن شنیده باشد.

Аз эмоми зини алъобдин ( ъ ) нақласт ки : дунё хобӣасту уқбои бедорӣ ва мо дар ин миёнаи азғосӣ беш нестем .

از امام زین العابدین(ع) نقل است که: دنیا خوابی است و عقبی بیداری و ما در این میانه اضغاثی بیش نیستیم.

Ҷороллаҳи Замахшарӣ дар рабиъ алоброр гуфт : ҳорӯни алрашеди борҳои эмоми козим ( ъ )ро гуфт : ҳудӯди фадакро бар гӯй то онро бтўи диҳем . Ва эшон имтиноъ мекард . То рӯзии исрор аз ҳад гузаронад .

جارالله زمخشری در ربیع الابرار گفت: هارون الرشید بارها امام کاظم(ع) را گفت: حدود فدک را بر گوی تا آن را بتو دهیم. و ایشان امتناع می کرد. تا روزی اصرار از حد گذراند.

Эмом фармуд : онро бо ҳудӯдаш хоҳем гирифт . Пурсед : ҳудӯдаш кадомаст ? посух дод : агар марзҳояш ба ту гӯям он ро ба мо надиҳӣ . Гуфт : ба ниёии ту савганд ҳаме хӯрам ки бидиҳам .

امام فرمود: آن را با حدودش خواهیم گرفت. پرسید: حدودش کدام است؟ پاسخ داد: اگر مرزهایش به تو گویم آن رابه ما ندهی. گفت: به نیای تو سوگند همی خورم که بدهم.

Гуфт : ҳади аввалаш аданаст . - ранги ҳорӯн тағйир кард - ва гуфт : идомаи даҳ . Гуфт : марзи дувумаш Самарқандаст . Рашид рӯй дарҳам кашид ва гуфт : идомаи даҳ . Гуфт : марз сеюмаш Афрӣқост .

گفت: حد اولش عدن است. - رنگ هارون تغییر کرد- و گفت: ادامه ده. گفت: مرز دومش سمرقند است. رشید روی درهم کشید و گفت: ادامه ده. گفت: مرز سومش افریقاست.

Ранги рашид ба сиёҳигароӣад ва гуфт : идомаи даҳ . Гуфт : марзи чаҳорумаши карона ӣ дарёст то арманӣа . Рашид гуфт : бо ин тартиби чизеи баҳр мо намонад . Ҷороллаҳ мегуяд : аз он пас рашиди азми куштан вай кард .

رنگ رشید به سیاهی گرایید و گفت: ادامه ده. گفت: مرز چهارمش کرانه ی دریاست تا ارمنیه. رشید گفت: با این ترتیب چیزی بهر ما نماند. جارالله می گوید: از آن پس رشید عزم کشتن وی کرد.

Ҳакимӣ , зебои сӯратии бдхлқу хуйро дид . Гуфт : хона аммо зебост вале сокинаш зиштаст .

حکیمی، زیبا صورتی بدخلق و خوی را دید. گفت: خانه اما زیباست ولی ساکنش زشت است.

Яке аз ниёконро пурседанд : агар худованд раҳимаст , бандагонро чигуна кайфар фармоед ? гуфт : раҳмати вай бар ҳикматаш фузӯнӣ нагирад .

یکی از نیاکان را پرسیدند: اگر خداوند رحیم است، بندگان را چگونه کیفر فرماید؟ گفت: رحمت وی بر حکمتش فزونی نگیرد.

Яке аз зоҳидии хости зани хеш талоқ гуяд . Гуфтандаш : айбаш бар гӯй . Гуфт : оё касе айби зан хеш кунад ?

یکی از زاهدان خواست زن خویش طلاق گوید. گفتندش: عیبش بر گوی. گفت: آیا کسی عیب زن خویش کند؟

Ҳангомӣ ки талоқаш бигуфту зан бо дайгарӣ тазвиҷ кард , гуфтандаш айб ӯ акнӯн гӯй . Гуфт : акнӯн ӯ зан дайгарӣаст , моро бо якдигар корӣ нест .

هنگامی که طلاقش بگفت و زن با دیگری تزویج کرد، گفتندش عیب او اکنون گوی. گفت: اکنون او زن دیگری است، ما را با یکدیگر کاری نیست.

Хайётии ин муборакро гуфт : ман ҷома ӣ шоҳони ҳамеи дузам . Оё бимноки нестӣ ки аз ёрони ситамгарон ба шумор оем ? посух дод : ёрони ситамгарон касонеанд ки наху сӯзан ба ту ҳаме фурушанд . Ту худ аммо аз ситамгарон ба нафаси хешӣ .

خیاطی این مبارک را گفت: من جامه ی شاهان همی دوزم. آیا بیمناک نیستی که از یاران ستمگران به شمار آیم؟ پاسخ داد: یاران ستمگران کسانی اند که نخ و سوزن به تو همی فروشند. تو خود اما از ستمگران به نفس خویشی.

Ду кас ба маҳзари мأмўни троФъ ҳаме карданд . Яке аз он ду садои хеш баландтар кард . Мأмўн гуфт : эй фалон , ҳақ бо касеаст ки далоилаши муҳкам тараст на он ки садояши шадидтар .

دو کس به محضر مأمون ترافع همی کردند. یکی از آن دو صدای خویش بلندتر کرد. مأمون گفت: ای فلان، حق با کسی است که دلایلش محکم تر است نه آن که صدایش شدیدتر.

Дар рабиъи алоброр - боби бисту чаҳорум - мазкӯраст ки : ашхоси мтлўнро буқаламун сифат гӯйанд . Ва буқаламуни порчае абрешиминаст рангоранг ки ба рӯму Миср бофта ояд .

در ربیع الابرار - باب بیست و چهارم - مذکور است که: اشخاص متلون را بوقلمون صفت گویند. و بوقلمون پارچه ای ابریشمین است رنگارنگ که به روم و مصر بافته آید.

Мардӣ ба дайгарӣ гуфт : эй писари бадкора ! вай посух дод : эй писари афифа , дурӯғи гӯй то дурӯғ гӯям .

مردی به دیگری گفت: ای پسر بدکاره! وی پاسخ داد: ای پسر عفیفه، دروغ گوی تا دروغ گویم.

Шеъри зери қариб ба ҳамин мазмунаст :

شعر زیر قریب به همین مضمون است: