Шайх дар китоб наҷот гуфт : фалак ҳайвонӣаст ки мутӣъ худовандаст .

شیخ در کتاب نجات گفت: فلک حیوانی است که مطیع خداوند است.

Муҳаққиқӣ гуфт : ҳангомӣ ки чизҳоӣӣ чун магасу суск зиндааст , чаҳ чизи монеъ онаст ки гўӣими хуршеду моҳ зиндааст . Яке аз урафо дар васфи афлок чаҳ нек гуфтааст :

محققی گفت: هنگامی که چیزهائی چون مگس و سوسک زنده است، چه چیز مانع آن است که گوئیم خورشید و ماه زنده است. یکی از عرفا در وصف افلاک چه نیک گفته است:

Суфиёни кабӯди пӯши ҳама

صوفیان کبود پوش همه

Аз ғами дӯст дар хурӯши ҳама

از غم دوست در خروش همه

Оташи андари дилу ҳаво дар ҷон

آتش اندر دل و هوا در جان

Карда бар хоки оби дидаи равон

کرده بر خاک آب دیده روان

Саҳарами ҳотифи майхона ба давлати хоҳӣ

سحرم هاتف میخانه به دولت خواهی

Гуфт бози ой ки дерина ӣ ин даргоҳӣ

گفت باز آی که دیرینه ی این درگاهی

Ҳамчуи ҷами ҷуръа ӣ май хур ки зи сари малакӯт

همچو جم جرعه ی می خور که ز سر ملکوت

Партави ҷоми ҷаҳон байн диҳадат огоҳӣ

پرتو جام جهان بین دهدت آگاهی

Брдри майкадаи риндон қаландар бошанд

بردر میکده رندان قلندر باشند

Ки ситонанд ва диҳанд афсари шоҳаншоҳӣ

که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی

Хишти зери сар ва бар тораки ҳафт ахтари пой

خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای

Дасти қудрати нигару мансаби соҳиби ҷоҳӣ

دست قدرت نگر و منصب صاحب جاهی

Қатъи ин марҳала беҳамраҳе Хизр макун

قطع این مرحله بی همرهی خضر مکن

Зулмот аст битарс аз хатари гумроҳӣ

ظلمات است بترس از خطر گمراهی

Тифл ҳастӣ ишқанд одамӣу парӣ

طفل هستی عشق اند آدمی و پری

Иродатӣ бинмо то саодатии бабрӣ

ارادتی بنما تا سعادتی ببری

Май сабӯҳу шукри хоби субҳдам то чанд

می صبوح و شکر خواب صبحدم تا چند

Ба оҳи ним шабӣ кӯшу гиря ӣ саҳарӣ

به آه نیم شبی کوش و گریه ی سحری

Бакӯш хоҷа ва аз ишқ бенасиб мабош

بکوش خواجه و از عشق بی نصیب مباش

Ки бандаро нахирад кас ба айб бе ҳунарӣ

که بنده را نخرد کس به عیب بی هنری

Зҳҷру васли ту дар ҳайратам чаҳ чора кунам

زهجر و وصل تو در حیرتم چه چاره کنم

На дар баробари чашмӣ на ғоиб аз назарӣ

نه در برابر چشمی نه غایب از نظری

Умр бигузашт ба беҳосилӣу блҳўсӣ

عمر بگذشت به بی حاصلی و بلهوسی

эй писар ҷом мем даҳ ки ба перӣ барисӣ

ای پسر جام میم ده که به پیری برسی

Чаҳ шкрҳост дар ин шаҳр ки қонеъ шуда анд

چه شکرهاست در این شهر که قانع شده اند

Шоҳбозони тариқат ба шикори магасӣ

شاهبازان طریقت به شکار مگسی

Дӯш дар хайли ғуломон дараш ме рафтам

دوش در خیل غلامان درش می رفتم

Гуфт : эй бедили бечораи ту ёр чаҳ касе ?

گفت: ای بیدل بیچاره تو یار چه کسی؟

Бол бигушоу сафир аз шаҷари тӯбои зан

بال بگشا و صفیر از شجر طوبی زن

Ҳайф бошад чу ту мурғӣ ки асири қафасӣ

حیف باشد چو تو مرغی که اسیر قفسی

Корвон рафт ва ту дар хобу кмингаҳ дар пеш

کاروان رفت و تو در خواب و کمینگه در پیش

Ваа ки баси бихбр аз ғулғули бонги ҷарасӣ

وه که بس بیخبر از غلغل بانگ جرسی

Шери худои шоҳи вилояти алӣ

شیر خدا شاه ولایت علی

Сайқалии ширкати хФӣу ҷлӣ

صیقلی شرکت خفی و جلی

Рӯзи аҳад чун саф ҳиҷо гирифт

روز احد چون صف هیجا گرفت

Тири мухолиф ба таниши ҷогрФт

تیر مخالف به تنش جاگرفت

Ғунчаи пайкон ба гул ӯ наҳуфт

غنچه پیکان به گل او نهفت

Сад гули меҳнати зи гул ӯ шкФт

صد گل محنت ز گل او شکفت

Рӯй ибодати сӯй миҳроб кард

روی عبادت سوی محراب کرد

Пушт ба дарди сар асҳоб кард

پشت به درد سر اصحاب کرد

Ханҷари алмос чу бндохтнд

خنجر الماس چو بنداختند

Чок ба тан чун гулаш андохтанд

چاک به تن چون گلش انداختند

Ғарқа ба хӯни ғунчаи знгоргўн

غرقه به خون غنچه زنگارگون

Омад аз он гулшани эҳсони бурун

آمد از آن گلشن احسان برون

Гули гули хунаш ба мусалло чакид

گل گل خونش به مصلی چکید

Гашт чу фориғи знмоз он бидид

گشت چو فارغ زنماز آن بدید

Ин ҳама гул чист таҳи пои ман

این همه گل چیست ته پای من

Сохтаи гулзори мусаллои ман

ساخته گلزار مصلای من

Сӯрати ҳолаш чу намуданд боз

صورت حالش چو نمودند باز

Гуфт ки савганди бдонои роз

گفت که سوگند بدانای راز

Каз ?илам теғ надорам хабар

کز الم تیغ ندارم خبر

Гарчи змн нест хабардор тар

گرچه زمن نیست خبردار تر

Тоири ман сидра нишин шуд чаҳ бок

طایر من سدره نشین شد چه باک

Гар шавадам тан чу қафаси чоки чок

گر شودم تن چو قفس چاک چاک

Ҷомӣ аз олоиши тани поки шӯ

جامی از آلایش تن پاک شو

Дар қадами поки равони хоки шӯ

در قدم پاک روان خاک شو

Шояд аз он хок ба гардии рисӣ

شاید از آن خاک به گردی رسی

Гирди шикофӣ ва ба мардии рисӣ

گرد شکافی و به مردی رسی

Шайхи мақтӯли абўолФтҳи шаҳоби аддӣни яҳёи хоҳарзода ӣ шаҳоби аддӣни Сӯҳравардӣ , ҷаҳонгарду риёзати каш буд . Ваии қасд ҳалаб карду малики тоҳири вайро сахти гиромии бдошт .

شیخ مقتول ابوالفتح شهاب الدین یحیی خواهرزاده ی شهاب الدین سهروردی، جهانگرد و ریاضت کش بود. وی قصد حلب کرد و ملک طاهر وی را سخت گرامی بداشت.

Аз ин рӯи фуқаҳоии ҳалаб ба ваии ҳасади бурданду фатвоӣ қатлаш бидоданд . Ва ба соли панҷсад ва ҳаштод ва шаш кушта шуд .

از این رو فقهای حلب به وی حسد بردند و فتوای قتلش بدادند. و به سال پانصد و هشتاد و شش کشته شد.

Яке аз аҳолии Кӯфа аз волии он сомони шиква ба мأмўни барад . Вай гуфт : ман одилтару росттар аз ваии миёни волёни худ суроғ надорам .

یکی از اهالی کوفه از والی آن سامان شکوه به مأمون برد. وی گفت: من عادل تر و راست تر از وی میان والیان خود سراغ ندارم.

Мард гуфт : агар чунинаст , шаҳрҳоро якояк аз ӯ насиби даҳ то саҳми ҳамагон аз ӯ баробар буд . Дар ин сӯрат , насиби мо аз ӯ беш аз се сол нахоҳад буд . Мأмўн бихандед ва он волиро азл кард .

مرد گفت: اگر چنین است، شهرها را یکایک از او نصیب ده تا سهم همگان از او برابر بود. در این صورت، نصیب ما از او بیش از سه سال نخواهد بود. مأمون بخندید و آن والی را عزل کرد.

Ҳакимӣ гуфт : агар турои ҳкмрўоӣӣ ҷоӣӣ доданд , аз ин ки дар ҳкмрўоӣӣ аз хўишоўндонти ёрии хоҳӣ бар ҳазар бош . Чаҳ агар чунон кунӣ , бтў он расад ки ба Усмони бен ъФон расед . Ҳуқуқи хешовандон худ бимол даҳ на ба ҳкмрўоӣӣ .

حکیمی گفت: اگر ترا حکمروائی جائی دادند، از این که در حکمروائی از خویشاوندانت یاری خواهی بر حذر باش. چه اگر چنان کنی، بتو آن رسد که به عثمان بن عفان رسید. حقوق خویشاوندان خود بمال ده نه به حکمروائی.

Дар ин ки оё тағйири халқи хуии одамӣ мумкинаст ё на , ихтилоф назараст . Ғаззолӣ дар аҳёءу муҳаққиқи тӯсӣ дар ахлоқ гуфтаанд ки мумкинаст .

در این که آیا تغییر خلق خوی آدمی ممکن است یا نه، اختلاف نظر است. غزالی در احیاء و محقق طوسی در اخلاق گفته اند که ممکن است.

Ва назари эшонро ин фармӯда ӣ паёмбар ( с ) таъӣд ҳаме кунад ки фармуд : халқу хуии хеш некӯ созед аммо порае аз бузургонро ақида бар онаст ки дигаргунии халқу хуй мумкин нашавад . Шоирӣ ба ҳамин сабаб сурӯдааст :

و نظر ایشان را این فرموده ی پیامبر (ص) تأیید همی کند که فرمود: خلق و خوی خویش نیکو سازید اما پاره ای از بزرگان را عقیده بر آن است که دگرگونی خلق و خوی ممکن نشود. شاعری به همین سبب سروده است:

Ҳар биморӣиро дорўӣӣаст ки бо он ба шавад . Ҳамоқат аммо мудовогари хешро хаста кунад .

هر بیمارئی را داروئی است که با آن به شود. حماقت اما مداواگر خویش را خسته کند.

Ва дар девони мансӯб ба амирмؤмнон ( ъ ) омадааст :

و در دیوان منسوب به امیرمؤمنان(ع) آمده است:

Ҳар захмиро дорўӣӣаст . Ҷузи бдхлқӣ ки онро дармонӣ набӯд .

هر زخمی را داروئی است. جز بدخلقی که آن را درمانی نبود.

Роғиб дар зриъаҳ дар ин бора гуяд : касе ки гуфтааст дигаргунии халқу хуй мумкин набӯд , қувваро ба эътибори он мурод доштааст ва ин суханӣ дурустаст .

راغب در ذریعه در این باره گوید: کسی که گفته است دگرگونی خلق و خوی ممکن نبود، قوه را به اعتبار آن مراد داشته است و این سخنی درست است.

Чаҳ маҳоласт ки одамӣ аз донаи себ ҳосил ояд . Аммо он каси ин дигаргуниро шуданӣ донистааст , феълият ёфтан қувваро мурод доштаасту фасоди онро ба эҳмолаш .

چه محال است که آدمی از دانه سیب حاصل آید. اما آن کس این دگرگونی را شدنی دانسته است، فعلیت یافتن قوه را مراد داشته است و فساد آن را به اهمالش.

Чаҳ шавад ки дона бо тафаққуд нахл шавад ё мӯҳмал раҳо шаваду гандад . Аз ин рӯ , ихтилофи ин ду даста , барҳасби ихтилоф дидгоҳашонаст .

چه شود که دانه با تفقد نخل شود یا مهمل رها شود و گندد. از این رو، اختلاف این دو دسته، برحسب اختلاف دیدگاهشان است.

Мансур , Халифа , мардиро бар хуросон вилоят дод ки нармаш бисёр дошт . Рӯзии занӣ ба додхоҳӣ наздаш омаду хайрӣ аз вай надид .

منصور، خلیفه، مردی را بر خراسان ولایت داد که نرمش بسیار داشت. روزی زنی به دادخواهی نزدش آمد و خیری از وی ندید.

Гуфт : донеи амири алмўмнин аз чаҳ рўтро вилоят додааст ? гуфт : на . Гуфт : аз он рӯ ки бингарад оё умӯри хуросон беволӣ гузарад ё на ?

گفت: دانی امیر المومنین از چه روترا ولایت داده است؟ گفت: نه. گفت: از آن رو که بنگرد آیا امور خراسان بی والی گذرد یا نه؟

Мансури Халифаи аббосӣ ба лашкарён худ гуфт : он кас ки гуфт : саги хеш гурусна бидор то фармонати барад , рост гуфтааст . Сипоҳён гуфтанд : балӣ , аммо шавад ки дайгарии гарда ӣ ноне буи намоёнду саги турои бигузорад ва аз пай ӯ равад .

منصور خلیفه عباسی به لشکریان خود گفت: آن کس که گفت: سگ خویش گرسنه بدار تا فرمانت برد، راست گفته است. سپاهیان گفتند: بلی، اما شود که دیگری گرده ی نانی بوی نمایاند و سگ ترا بگذارد و از پی او رود.

Гуфтаанд Абдулмалик қабл аз хилофат , доимо ба Масҷидулҳаром буду намозу қироати мувозибат ҳаме кард . Чандон ки вайро кабӯтари ҳарами ном ниҳода буданд .

گفته اند عبدالملک قبل از خلافت، دائما به مسجدالحرام بود و نماز و قرائت مواظبت همی کرد. چندان که وی را کبوتر حرم نام نهاده بودند.

Замонӣ ки хабари хилофат буи расед : , қуръон дар доман дошт . Онро бгзошт ва гуфт : инак замони ҷдоӣии ман ва туаст .

زمانی که خبر خلافت بوی رسید:، قرآن در دامن داشت. آن را بگذاشت و گفت: اینک زمان جدائی من و تو است.

Башари ҳоФиро гуфтанд : моро васиятӣ кун . Гуфт : дар хона монед . Чаҳ тарки ҳкмрўоӣӣ , ҳукмронӣаст .

بشر حافی را گفتند: ما را وصیتی کن. گفت: در خانه مانید. چه ترک حکمروائی، حکمرانی است.

Амири муъминон ( ъ ) фарзандаши Муҳамади бен ҳанафӣаро ба ҷангҳо пеш ҳаме фиристод ва бо ҳасану ҳусайн ( ъ ) чунон намекард ва мефармуд : ӯ фарзанд манаст ва ин ду фарзандон паёмбаранд ( с ) .

امیر مومنان(ع) فرزندش محمد بن حنفیه را به جنگ ها پیش همی فرستاد و با حسن و حسین(ع) چنان نمی کرد و می فرمود: او فرزند من است و این دو فرزندان پیامبراند(ص).

Муҳамади бен ҳанафӣаро аммо гуфтанд , чигуна падари туро ба ҷанг ҳаме фиристад ва эшонро на ? гуфт : ман даст рост ӯем ва он ду чашмонаш . Ва вай бо дасти рости хеш аз чашмонаши ҳаросат ҳаме кунад .

محمد بن حنفیه را اما گفتند، چگونه پدر ترا به جنگ همی فرستد و ایشان را نه؟ گفت: من دست راست اویم و آن دو چشمانش. و وی با دست راست خویش از چشمانش حراست همی کند.

Зоҳират чун гӯри кофари пари халал

ظاهرت چون گور کافر پر خلل

Ва андаруни қаҳри худои ъзу ҷл

و اندرون قهر خدا عز و جل

Аз буруни таънаи зи не бар боязид

از برون طعنه ز نی بر بایزید

Вази дарунат нанг медорад язид

وز درونت ننگ میدارد یزید

Ҳар чаҳ дорӣ дар дил аз макру румуз

هر چه داری در دل از مکر و رموز

Пеши мо ялдо буд монанди рӯз

پیش ما یلدا بود مانند روز

Гар бпўшимши зи бандаи парварӣ

گر بپوشیمش ز بنده پروری

Ту чаро рсўоӣӣ аз ҳад май барӣ

تو چرا رسوائی از حد می بری

Хӯни рез буд ҳамеша дар кишвари мо

خون ریز بود همیشه در کشور ما

Ҷони авд буд ҳамеша дар миҷмари мо

جان عود بود همیشه در مجمر ما

Дории сари мо вагарнаи давр аз бар мо

داری سر ما وگرنه دور از بر ما

Мо дӯсти кашем ва ту надории сари мо

ما دوست کشیم و تو نداری سر ما

Бдрдӣ ки захмаш падедор нест

بدردی که زخمش پدیدار نیست

Бзхмӣ ки бо марҳамаш кор нест

بزخمی که با مرهمش کار نیست

Ба шармӣ ки дар рӯй зебо буд

به شرمی که در روی زیبا بود

Ба сабрӣ ки дар ношикеб буд

به صبری که در ناشکیبا بود

Ба азлат нишинон саҳрои дард

به عزلت نشینان صحرای درد

Ба нохуни кабӯдони шабҳои сард

به ناخن کبودان شبهای سرد

Надонам дар ин дайри минӯи сиришт

ندانم در این دیر مینو سرشت

Мусаллам чаро шуд бақо дар биҳишт

مسلم چرا شد بقا در بهشت

Изоин хубтар худ нишоед дигар

ازاین خوبتر خود نشاید دگر

Ту гўӣӣ ки аз хубтар , хубтар

تو گوئی که از خوبتر، خوبتر

Нҳўӣӣ гуфт дар миёни авом

نحوئی گفت در میان عوام

« кон » гуҳ ноқисаст вгоҳии том

«کان » گه ناقص است وگاهی تام

Том аз исми баҳра вар бошад

تام از اسم بهره ور باشد

Лек ҳамвора бехабар бошад

لیک همواره بی خبر باشد

Ва онкии ноқис буд , хабардор аст

و آنکه ناقص بود، خبردار است

Хабараши ҳамчуи исм ночор аст

خبرش همچو اسم ناچار است

Ъомӣӣ банк баркашид ки ҳай

عامئی بانک برکشید که هی

Мавлавии қуфли мунъакис то кӣ

مولوی قفل منعکس تا کی

Бехабарро ба акси хуонеи том

بی خبر را به عکس خوانی تام

Бо хабарро ба нақси ронии ном

با خبر را به نقص رانی نام

Томи он кас буд ки бо хабар аст

تام آن کس بود که با خبر است

Ноқиси он каз хабар на баҳра вар аст

ناقص آن کز خبر نه بهره ور است

Хабар омад далели огоҳӣ

خبر آمد دلیل آگاهی

Ҷаҳли бурҳону нақсу гумроҳӣ

جهل برهان و نقص و گمراهی

Пеши арбоби донишу ирфон

پیش ارباب دانش و عرفان

Кӣ буд ин тамом ва он нуқсон

کی بود این تمام و آن نقصان

Лаби кушод ва дар ҳақиқати сифт

لب گشاد و در حقیقت سفت

Гуфт хуши нуктае ки наҳвӣ гуфт

گفت خوش نکته ای که نحوی گفت

Комил ва том бошад он алҳақ

کامل و تام باشد آن الحق

Ки дар исм ҳақаст мустағриқ

که در اسم حق است مستغرق

Сохт ҳақи зосми хеши баҳраи вараш

ساخت حق زاسم خویش بهره ورش

Нест зи аҳволи мо сӯии хабараш

نیست ز احوال ما سوی خبرش

Вонкаҳ ноқис фитод зи исми худо

وانکه ناقص فتاد ز اسم خدا

Накунадаш бе хабари зи ғайри сӯй

نکندش بی خبر ز غیر سوی

Нашавад маҳви исми ҳақи асараш

نشود محو اسم حق اثرش

Бошад аз исми ғайри ҳақи хабараш

باشد از اسم غیر حق خبرش

Ҳар касе зон калом омад пеш

هر کسی زان کلام آمد پیش

Мънӣии хостаи муносиби хеш

معنئی خواسته مناسب خویش

Ин хилофӣ ки мешавад мафҳум

این خلافی که میشود مفهوم

Ҳаст ношии зохтлоФи Фҳўм

هست ناشی زاختلاف فهوم

эй дил ба кӯии ишқгузорӣ нмикнӣ

ای دل به کوی عشق گذاری نمیکنی

Асбоби ҷамъи дорӣу кории нмикнӣ

اسباب جمع داری و کاری نمیکنی

Майдон ба коми хотиру гўӣии нмизнӣ

میدان به کام خاطر و گوئی نمیزنی

Бози зафар ба дасту шикории нмикнӣ

باز ظفر به دست و شکاری نمیکنی

Ин хӯн ки мавҷ мезанад андари ҷигар чаро

این خون که موج میزند اندر جگر چرا

Дар кори рангу буии нигории нмикнӣ

در کار رنگ و بوی نگاری نمیکنی

Гар дигарон ба айшу тараб хурраманду шод

گر دیگران به عیش و طرب خرم اند و شاد

эй дили ту ин муомилаи бории нмикнӣ

ای دل تو این معامله باری نمیکنی

Мшгин аз он нашуд дами хилқат ки чун сабо

مشگین از آن نشد دم خلقت که چون صبا

Бар хоки кӯии дӯстгузорӣ нмикнӣ

بر خاک کوی دوست گذاری نمیکنی

Аллома , дар китоби тӯҳфа ба исрор гуяд ки фалаки Зуҳраи болои фалак шамсаст . Ва сарвар , ғиоси аддӣни ҷамшеди кошӣ дар рисолае баноми силами алсмоўот ба посухи гўӣӣ ӯ пардохтааст .

علامه، در کتاب تحفه به اصرار گوید که فلک زهره بالای فلک شمس است. و سرور، غیاث الدین جمشید کاشی در رساله ای بنام سلم السماوات به پاسخ گوئی او پرداخته است.