Орифӣ гуфт : барои рӯзӣ ки ҷуз ба ҳақ қизоват нашавад , ба ҳақ амал кун .

عارفی گفت: برای روزی که جز به حق قضاوت نشود، به حق عمل کن.

Банӣ Умияи гоҳи вилояти порае аз сарзаминҳои бузургро ба аъробӣӣ ҳаме доданд ки вайро на хурдӣ буд на донишӣ . Авоили ҳукӯмат банӣ аббос низ чунин буд .

بنی امیه گاه ولایت پاره ای از سرزمین های بزرگ را به اعرابئی همی دادند که وی را نه خردی بود نه دانشی. اوایل حکومت بنی عباس نیز چنین بود.

Яке аз бандагони Саиди бен ъос бемор шуд ва касеро надошт ки хизматаш кунад . Аз ин маънӣ дилтанг шуду кас ба назд Саиди бен ъос фиристод .

یکی از بندگان سعید بن عاص بیمار شد و کسی را نداشت که خدمتش کند. از این معنی دلتنگ شد و کس به نزد سعید بن عاص فرستاد.

Замонӣ ки омад , вайро гуфт : марои ворисии ҷуз ту нест . Зери бистари ман сӣ ҳазор дарҳам дафн гаштааст , замонӣ ки аз даст шудам , дивист дарҳами он маро харҷ куну боқиро худ бурдор .

زمانی که آمد، وی را گفت: مرا وارثی جز تو نیست. زیر بستر من سی هزار درهم دفن گشته است، زمانی که از دست شدم، دویست درهم آن مرا خرج کن و باقی را خود بردار.

Саид ки аз назд ӯ мерафт , гуфт : мо бо банда ӣ хеш бад кардем ва дар таъаҳҳуди ваии кӯтоҳӣ раво доштем . Сипас кас ба назд вай фиристод ки хизмати вай ба ӯҳда гирад .

سعید که از نزد او می رفت، گفت: ما با بنده ی خویش بد کردیم و در تعهد وی کوتاهی روا داشتیم. سپس کس به نزد وی فرستاد که خدمت وی به عهده گیرد.

Замонӣ низ ки бамурд , кафанӣ ба сесад дарҳами баҳраши харид . Худ ба ташйиъи ҷиноза аш бирафт . Сипас ки ба хонаи бозгашт дастур дод ҷоӣиро ки гуфта буд , ҳафр карданд . Дар он ҷо чизе наёфтанд .

زمانی نیز که بمرد، کفنی به سیصد درهم بهرش خرید. خود به تشییع جنازه اش برفت. سپس که به خانه بازگشت دستور داد جائی را که گفته بود، حفر کردند. در آن جا چیزی نیافتند.

Дастур дод ҳама ӣ хонаро бикунаданд . Ҳамчунон чизе бадаст наёяд . Дар ин байни кафан фуруш омад ки баҳои кафан сетанд Саиди вайро гуфт : бхдо хоҳам ки гӯраш бишкофам .

دستور داد همه ی خانه را بکندند. همچنان چیزی بدست نیاید. در این بین کفن فروش آمد که بهای کفن ستاند سعید وی را گفت: بخدا خواهم که گورش بشکافم.

Яке ҳаме рафт ки харии хирад . Дӯстӣ аз ӯ пурсед : ба чаҳ корӣ ? гуфт хари ҳамеи хуррам . Гуфт : бигӯ аншоءи аллоҳ . Гуфт : чаҳ ниёзӣаст . Чаҳ дарҳам дар дастасту улоғ дар бозор .

یکی همی رفت که خری خرد. دوستی از او پرسید: به چه کاری؟ گفت خر همی خرم. گفت: بگو انشاء الله. گفت: چه نیازی است. چه درهم در دست است و الاغ در بازار.

Ваии баҳри харид хар бирафт . Таррории дарҳамҳои ваии брбўд . Замонӣ ки бозмеи гашт , дӯсташ пурсед , чунон кардӣ ? гуфт : дарҳамҳои ман аншоءи аллоҳи дузди брбўд .

وی بهر خرید خر برفت. طراری درهم های وی بربود. زمانی که بازمی گشت، دوستش پرسید، چنان کردی؟ گفت: درهم های من انشاء الله دزد بربود.

Мардиро ки боистӣ уқубат мешуд , ба назд Мансур овараданд . Вай гуфт : эй амӣралмуъминӣн , интиқол адласт аммо бахшиши фазл . Амири болотар аз онаст ки дараҷа ӣ болои бунаад ва худро ба камтарин хушнӯд созад . Мансури вайро бубахшед .

مردی را که بایستی عقوبت می شد، به نزد منصور آوردند. وی گفت: ای امیرالمؤمنین، انتقال عدل است اما بخشش فضل. امیر بالاتر از آن است که درجه ی بالا بنهد و خود را به کم ترین خشنود سازد. منصور وی را ببخشید.

Девонае ба Исфаҳон назд амири он диёр шуд . Амир пурседаш : ҳолат чунаст ? гуфт : худои амирро иззат диҳад , ҳол касе ки фузулоти мардумон аз ӯ гиромӣ тараст чигуна тавонад буд ? амир гуфт : чигуна ? гуфт : ин гӯна ки фузулоти мардумонро бар беҳтарини харон ҳамл мекунанд ва ман пиёдаам .

دیوانه ای به اصفهان نزد امیر آن دیار شد. امیر پرسیدش: حالت چون است؟ گفت: خدا امیر را عزت دهد، حال کسی که فضولات مردمان از او گرامی تر است چگونه تواند بود؟ امیر گفت: چگونه؟ گفت: این گونه که فضولات مردمان را بر بهترین خران حمل می کنند و من پیاده ام.

Абўдломаҳ назд Мансур Халифа шуд . Ду писари ваии Меҳдӣу ҷаъфар ва низ исои бен Мӯсо назд вай буд . Мансур гуфт : абўдломаҳ , бо худованд аҳд кардаам ки агар яке аз маҷлисёнро ҳаҷв накунӣ , забонатро қатъ кунам .

ابودلامه نزد منصور خلیفه شد. دو پسر وی مهدی و جعفر و نیز عیسی بن موسی نزد وی بود. منصور گفت: ابودلامه، با خداوند عهد کرده ام که اگر یکی از مجلسیان را هجو نکنی، زبانت را قطع کنم.

Абўдломаҳ гуфт : дар дил гуфтам , аҳд кардаасту ночор иҷрояш кунад . Аз ин рӯ ба маҷлисён нагиристам . Ба маҷлиси Халифа буд ва ду писару писари амӯии вай ва ҳар якашон бо дасти ишора ҳаме кард ки агар ҳаҷваш накунам , анъом хоҳад дод .

ابودلامه گفت: در دل گفتم، عهد کرده است و ناچار اجرایش کند. از این رو به مجلسیان نگریستم. به مجلس خلیفه بود و دو پسر و پسر عموی وی و هر یکشان با دست اشاره همی کرد که اگر هجوش نکنم، انعام خواهد داد.

Низ яқин кардам ки агар ҳар якашонро ҳаҷв кунам , кушта шавам . Ба чапу рост маҷлис нагиристам то магари ходимиро ёбам ва ҳаҷваш кунам , наёфтам .

نیز یقین کردم که اگر هر یکشان را هجو کنم، کشته شوم. به چپ و راست مجلس نگریستم تا مگر خادمی را یابم و هجوش کنم، نیافتم.

Ба худ гуфтам , Халифа , аҳли маҷлисро манзур дорад ва ман худ низ аз аҳли маҷлисаму ҷузи он ки ба ҳаҷви хеши пардозам , чора ем нест . Аз ин рӯ гуфтам :

به خود گفتم، خلیفه، اهل مجلس را منظور دارد و من خود نیز از اهل مجلسم و جز آن که به هجو خویش پردازم، چاره ایم نیست. از این رو گفتم:

Абўдломаҳ , чаҳ нохушояндӣ , на аз Каримоне ва на карамро бо ту нисбатӣаст . Замонӣ ки ъамома бар сар наҳй чун бузинае ва гӯш бурдорӣ чун харакӣ .

ابودلامه، چه ناخوشایندی، نه از کریمانی و نه کرم را با تو نسبتی است. زمانی که عمامه بر سر نهی چون بوزینه ای و گوش برداری چون خرکی.

Зиштӣ ва хастро гирд кардае . Чунинаст , хаст дар пай зиштӣ ояд . Агар тамоми неъматҳои дунёро ҷамъи дорӣ , шодон нашав чаҳ худ қӣматӣ надорад .

زشتی و خست را گرد کرده ای. چنین است، خست در پی زشتی آید. اگر تمام نعمت های دنیا را جمع داری، شادان نشو چه خود قیمتی ندارد.

Абўдломаҳ гуяд : Мансур бо шунидани ин ашъор он қадр хандид ки ба пушти биФтод ва фармон дод ҷоиза диҳанд . Дигарон ҳозирон низ мрослаҳ эй қобил тавваҷуҳ доданд .

ابودلامه گوید: منصور با شنیدن این اشعار آنقدر خندید که به پشت بیفتاد و فرمان داد جایزه دهند. دیگران حاضران نیز مراصله ای قابل توجه دادند.

Абўолъино гуфт : қосиди подшоҳи рӯм назд мутаваккили омада буд . Рӯзӣ бо ӯ бинишастам ва шароб овараданд . Вай гуфт : чигунааст ки дар китоби шумо мусулмонони шаробу гӯшти хӯк ҳаром гаштааст аммо шумо яке аз ин дуро амалӣ мекунеду дайгариро на ? гуфтамаш , ман шароб намехӯрам . Ин маънӣ аз касе пресс ки хӯрд .

ابوالعینا گفت: قاصد پادشاه روم نزد متوکل آمده بود. روزی با او بنشستم و شراب آوردند. وی گفت: چگونه است که در کتاب شما مسلمانان شراب و گوشت خوک حرام گشته است اما شما یکی از این دو را عملی می کنید و دیگری را نه؟ گفتمش، من شراب نمی خورم. این معنی از کسی پرس که خورد.

Гуфт : иллат онаст ки шумо баҳри гӯшти хӯк , ҷонишинии беҳтар чун гӯшти парандагон ва барра ёфтаед , аммо чизеи мушобеҳ шароб наёфтаед ва аз ин рӯ наяшро гардан наниҳодаед . Абўолъино гуфт : шармсор шудам ва надонистам вайро чаҳ гӯям .

گفت: علت آن است که شما بهر گوشت خوک، جانشینی بهتر چون گوشت پرندگان و بره یافته اید، اما چیزی مشابه شراب نیافته اید و از این رو نهیش را گردن ننهاده اید. ابوالعینا گفت: شرمسار شدم و ندانستم وی را چه گویم.

АбуДовӯди кӯфиро гуфтанд : баҳри корӣ бо мо назд султони ой . Вай бо ҳамон ҷома ӣ зишту куҳна ки ба тан дошт , бархест .

ابوداود کوفی را گفتند: بهر کاری با ما نزد سلطان آی. وی با همان جامه ی زشت و کهنه که به تن داشت، برخاست.

Гуфтанд : оё ин ҷома бо ҷомае дигар иваз накунӣ ки туро ороед ? гуфт : ҳаргиз . Ин ҷома Эйаст ки дар он бо худованди муноҷот ҳаме кунам .

گفتند: آیا این جامه با جامه ای دیگر عوض نکنی که ترا آراید؟ گفت: هرگز. این جامه ای است که در آن با خداوند مناجات همی کنم.

Мардӣ , раққосае арабро ба канизии хост . ӯро пурсед : оё санъатӣ аз дастат сохтааст ? гуфт : на , аммо аз поем балӣ .

مردی، رقاصه ای عرب را به کنیزی خواست. او را پرسید: آیا صنعتی از دستت ساخته است؟ گفت: نه، اما از پایم بلی.

Асмъӣ аз зиндагонии аъроби ҳикоётӣ ме сохту баҳри ҳорӯни алрашед ҳаме гуфт то бихандад , дар яке аз кутуби таърих дидаам ки ваии рӯзӣ назд рашид шуд . Рашиди сахти гирифта буд .

اصمعی از زندگانی اعراب حکایاتی می ساخت و بهر هارون الرشید همی گفت تا بخندد، در یکی از کتب تاریخ دیده ام که وی روزی نزد رشید شد. رشید سخت گرفته بود.

ӯро гуфт : чизе бигӯӣ ки худ дида бошӣ . Ҳикояти ханда овар гуфт : тамом ки шуд рашид бисёр хандид , пурсед ин ҳикоятро аз куҷо оварадӣ ? гуфт : васати дўлнгаҳ ӣ дар ки будам онро сохтам .

او را گفت: چیزی بگوی که خود دیده باشی. حکایت خنده آور گفت: تمام که شد رشید بسیار خندید، پرسید این حکایت را از کجا آوردی؟ گفت: وسط دولنگه ی در که بودم آن را ساختم.

Аз суханони ҳакямон : шӯри суханвар ба таносуб фаҳм шунавандааст . Вусъати халқу хуии одамии ганҷина ӣ рӯзӣ ӯст . Маҳорати одамии ҷузъ рӯзӣ ӯст .

از سخنان حکیمان: شور سخنور به تناسب فهم شنونده است. وسعت خلق و خوی آدمی گنجینه ی روزی اوست. مهارت آدمی جزء روزی اوست.

Орифи рӯмии ҳамин маъниро нек ба форсӣ сурӯдааст :

عارف رومی همین معنی را نیک به فارسی سروده است:

Муҳамади бен иброҳӣм Мӯсилӣ гуфт : дар сафарӣ ба қабӣлае аз қбоӣл аъроб раседем . Дар он ҷои мардии сахти зишт , лӯч , бо ришии баланду сипеди занашро ҳаме зад ки баси зебо буд чунон моҳи тобон .

محمد بن ابراهیم موصلی گفت: در سفری به قبیله ای از قبائل اعراب رسیدیم. در آن جا مردی سخت زشت، لوچ، با ریشی بلند و سپید زنش را همی زد که بس زیبا بود چونان ماه تابان.

Мо хостем ки вайро аз задан ӯ боздорӣам . Гуфт : раҳояш кунед . Ваии кор некӣ кардааст ва ман гуноҳӣ . Худованди марои подоши вай ниҳодааст ва ӯро ҷазои ман .

ما خواستیم که وی را از زدن او بازداریم. گفت: رهایش کنید. وی کار نیکی کرده است و من گناهی. خداوند مرا پاداش وی نهاده است و او را جزای من.

Зўолрёстин , смомаҳро пурсед : бо бисёре соҳибони ҳоҷат ва ҳошия нишинон чаканам аз зёдтии эшон тнгдлм . Смомаҳ посух дод : мансаби хеш раҳо кун , қавл май даҳум ки касе бсроғт наёяд . Гуфт : рост гуфтӣ . Ва ба баровардани ҳоҷот эшон пардохт .

ذوالریاستین، ثمامه را پرسید: با بسیاری صاحبان حاجت و حاشیه نشینان چکنم از زیادتی ایشان تنگدلم. ثمامه پاسخ داد: منصب خویش رها کن، قول می دهم که کسی بسراغت نیاید. گفت: راست گفتی. و به برآوردن حاجات ایشان پرداخت.

Зоҳидии перзании осиёбонро гуфт : гандуми маро орад кун вагарна нафрин кунам харат ба санг бадал шавад . Пер зан гуфт : харро раҳо кун , гандуматро дуо кун то ба орад бадал шавад .

زاهدی پیرزنی آسیابان را گفت: گندم مرا آرد کن وگرنه نفرین کنم خرت به سنگ بدل شود. پیر زن گفت: خر را رها کن، گندمت را دعا کن تا به آرد بدل شود.

Муаллифи китоби алкомл , пиромни ҳаводиси соли чаҳорсад ва ҳаштод ва на гуфтааст : бад-ӣни соли шаш ситора дар бурҷи ҳути гирд шуда буд .

مولف کتاب الکامل، پیرامن حوادث سال چهارصد و هشتاد و نه گفته است: بدین سال شش ستاره در برج حوت گرد شده بود.

Мунаҷҷимон гуфтанд : тӯфонӣ чун тӯфони Нӯҳ дар пешаст . Халифаи алмстзҳр , ибни ъисўни мунаҷҷимро хонду назари вайро ҷӯё шуд .

منجمان گفتند: طوفانی چون طوفان نوح در پیش است. خلیفه المستظهر، ابن عیسون منجم را خواند و نظر وی را جویا شد.

Вай гуфт : ҳангоми тӯфони Нӯҳ , ҳафт сайёра дар бурҷи ҳути гирд шуда буд . Акнӯн аммо шаш ситораи гирд шудааст . Ва Зуҳал ҳамвора он ҳо нест .

وی گفت: هنگام طوفان نوح، هفت سیاره در برج حوت گرد شده بود. اکنون اما شش ستاره گرد شده است. و زحل همواره آن ها نیست.

Ин нишона ӣ онаст ки шаҳрӣу буқъае ғарқа шаваду мардумон бисёр дар он ҷо бошанд . Халифа бар Бағдод бимнок шуд ки мардумон бисёре бидонҷо буданд .

این نشانه ی آن است که شهری و بقعه ای غرقه شود و مردمان بسیار در آن جا باشند. خلیفه بر بغداد بیمناک شد که مردمان بسیاری بدانجا بودند.

Фармон дод он диёрро деворӣ дар муқобили сайли кашанд . Қазоро ҳуҷҷоҷ дар водии маноқибаи фурӯд омада буданд . Силӣ азим бидон ҷо омад ва эшонро ҷузи онон ки ба кӯҳи паноҳи бурданд , ғарқ кард . Амволу чҳорпоёншон низ бабрад . Мстзҳрболлаҳ , ибни ъисўнро халъат бисёр бахшед .

فرمان داد آن دیار را دیواری در مقابل سیل کشند. قضا را حجاج در وادی مناقبه فرود آمده بودند. سیلی عظیم بدان جا آمد و ایشان را جز آنان که به کوه پناه بردند، غرق کرد. اموال و چهارپایانشان نیز ببرد. مستظهربالله، ابن عیسون را خلعت بسیار بخشید.

Дар ҳадис омадааст ки мардиро назд расӯли худо ( с ) гузар афтод . Гуфтанд : ки вай маҷнӯнаст . Расӯли худо ( с ) фармуд : маҷнӯн касеаст ки ба нофармонии худованд мдоўт кунад . Вайро гўӣид ки сабк мағзаст .

در حدیث آمده است که مردی را نزد رسول خدا(ص) گذر افتاد. گفتند: که وی مجنون است. رسول خدا(ص) فرمود: مجنون کسی است که به نافرمانی خداوند مداوت کند. وی را گوئید که سبک مغز است.

Мардии робиъа ӣ ъдўиаҳро гуфт : ман худовандро нофармонӣ кардаам . Оё маро хоҳад пазируфт ? робиъа гуфт : вой бар ту , худованди он касонро ки аз ӯ эъроз кардаанд , ҳаме хонд , чигуна касеро ки рӯ бсўиш равад , напазирад ?

مردی رابعه ی عدویه را گفت: من خداوند را نافرمانی کرده ام. آیا مرا خواهد پذیرفت؟ رابعه گفت: وای بر تو، خداوند آن کسان را که از او اعراض کرده اند، همی خواند، چگونه کسی را که رو بسویش رود، نپذیرد؟

Дар рабиъи алоброр омадааст : аъробии намоз сабк бихонад . Алӣ ( ъ ) бо тозӣонаи боистоду вайро гуфт : намоз иъода кун . Чун иъода кард , пурседаш : ин як нектар буд ё он ки хондӣ ? гуфт : аввалӣ . Пурсед чаро ? гуфт : аз он ки намози аввали баҳри худо буд дувумии баҳри тозӣона .

در ربیع الابرار آمده است: اعرابی نماز سبک بخواند. علی(ع) با تازیانه بایستاد و وی را گفت: نماز اعاده کن. چون اعاده کرد، پرسیدش: این یک نیک تر بود یا آن که خواندی؟ گفت: اولی. پرسید چرا؟ گفت: از آن که نماز اول بهر خدا بود دومی بهر تازیانه.

Сўрчрониро пурседанд : ёрони паёмбар ( с ) ба ҷанги бадар чанд тан буданд ? гуфт : сесад тан ва сездаҳ гарда ӣ нон .

سورچرانی را پرسیدند: یاران پیامبر(ص) به جنگ بدر چند تن بودند؟ گفت: سیصد تن و سیزده گرده ی نان.

Дар боби бист ва панҷ рабиъи алоброр омадааст ки мардӣ аз банӣ Исроил , ҳар гоҳ мехост бигӯед : ки ҷузи худованд хдоӣӣ нест , аз зани хеши даврӣ ҳаме кард ва чиҳил рӯз гӯшт намехӯрд .

در باب بیست و پنج ربیع الابرار آمده است که مردی از بنی اسرائیل، هر گاه می خواست بگوید: که جز خداوند خدائی نیست، از زن خویش دوری همی کرد و چهل روز گوشت نمی خورد.

Мабарад , ҳар гоҳи миҳмон касе мешуд , вайро сухан аз саховати иброҳӣм ҳаме гуфт . Ва ҳар гоҳ касе ба меҳмонӣ назд вай ҳаме омад , зи зуҳди исо ( ъ )у қаноати ваии баҳраш ҳаме гуфт .

مبرد، هر گاه میهمان کسی میشد، وی را سخن از سخاوت ابراهیم همی گفت. و هر گاه کسی به مهمانی نزد وی همی آمد، ز زهد عیسی(ع) و قناعت وی بهرش همی گفت.

Ибн Муқаннаъ гуфт : ҳаргизи ҳакимиро надидаам ҷузи он ки ғифлаташ аз зиракяш беш бӯдааст .

ابن مقنع گفت: هرگز حکیمی را ندیده ام جز آن که غفلتش از زیرکیش بیش بوده است.

Ҳакимӣ гуфт : касеро ки савдои раёсат буд , растгорӣ нест .

حکیمی گفت: کسی را که سودای ریاست بود، رستگاری نیست.

Халили бен Аҳмад гуфт : шахси ҳаргиз бидонча ниёзманд он аст нарасад , магари он ки бидонад ба чаҳ чизҳоӣӣ ниёзманд нест .

خلیل بن احمد گفت: شخص هرگز بدانچه نیازمند آن است نرسد، مگر آن که بداند به چه چیزهائی نیازمند نیست.

Дар рабиъи алоброр омадааст ки : исо ( ъ ) зношўӣӣу сафари ҳангоми муҳоқу қамар дар ақрабро хуш намедошт .

در ربیع الابرار آمده است که: عیسی (ع) زناشوئی و سفر هنگام محاق و قمر در عقرب را خوش نمی داشت.

Зоҳидӣ гуфт : он қадари нафаси хеши гирён ба сӯии худои барадам то саранҷом ба рафтан хандон шуд .

زاهدی گفت: آن قدر نفس خویش گریان به سوی خدا بردم تا سرانجام به رفتن خندان شد.

Дар ҳадис омадааст . Шахс то замонӣ ки хирадаши камоли наёбад , камоли наёбад . Ва аз ин рӯаст ки дӯзахёни нгўинд : агар рӯза доштем , намоз ҳаме хондему ҳаҷи ҳамеи гзордим , бал гӯйанд : « лўкно насамъ ӯ наақл , мо кнои фии асҳоби алсъир » .

در حدیث آمده است. شخص تا زمانی که خردش کمال نیابد، کمال نیابد. و از این روست که دوزخیان نگویند: اگر روزه داشتیم، نماز همی خواندیم و حج همی گزاردیم، بل گویند: «لوکنا نسمع او نعقل، ما کنا فی اصحاب السعیر».

Аз суханони шайхи ориф , наҷми аддӣни кубро : фақри се гӯнааст , фақр ба худованд ва на ҷуз ӯ . Фақр ба худованд ва ба ҷуз ӯ . Ва фақр ба ҷузи худо .

از سخنان شیخ عارف، نجم الدین کبری: فقر سه گونه است، فقر به خداوند و نه جز او. فقر به خداوند و به جز او. و فقر به جز خدا.

Ва паёмбар ( с ) дар фармӯда ӣ хеш ба навъи аввал ишора дорад ки фармуд : алФқри фахрӣ . Ва ба навъи дувуми он ҷо ки фармуд : кодолФқрони икўни кФро . Ва ба навъи сеюм он ҷо ки фармуд : алФқри саводи алўҷаҳи фии алдорин .

و پیامبر(ص) در فرموده ی خویش به نوع اول اشاره دارد که فرمود: الفقر فخری. و به نوع دوم آن جا که فرمود: کادالفقران یکون کفرا. و به نوع سوم آن جا که فرمود: الفقر سواد الوجه فی الدارین.