Овардаанд ки дар Бағдод , ҳар рӯзи яке аз уламои мӯътазила имомат мекард , яке аз хулафоӣ банӣ аббос ки бар маснад хилофат нишаста буд мӯътазилиро рухсати имомат ва пишнмозӣ дода , он Халифа аз ақвоми наздики буҳлул буд . Чун буҳлули бкмоли ақлу дониши ороста буду адовати тамом бо мътзл дошт ҳар рӯз бмсҷд мерафт ва суханҳои ракику нохушу дурушт бмътзлӣ мегуфт , чун ҷамоати пайравон мӯътазилӣ медиданд ки буҳлул бмътзлӣ хуфт ва хорӣ мерасонад буҳлулро аз масҷид берун карданду баъд аз он бомари намоз қиём намуданд , чун буҳлул чунон дид , рӯзии пеш аз намози кулӯхии бардошт ва бмсҷд рафт ва дар зери минбар пинҳон шуд , чун вақт намоз шуд мардум ҷамъ шуданд мӯътазилии бмсҷди омада намоз гузорад , пас аз адои намози бмнбр бар омадаи машғӯл мавъиза гардид иборатӣ бархонад ки маънии он ин буд ки фардои қиёмати шайтонро азоби нмирсд зеро ки дӯзах оташасту шайтони ҳам аз оташаст ҷинс аз ҷинси мтأзии нмигрдд ! : буҳлули хост ки берун ояд сабр кард . Бози мӯътазилии иборатӣ дигар бархонад ки маънии он иборати ин буд ки хайру шар ҳар ду брзоӣ худост ! буҳлули хост ки берун ояд боз сабр кард ва худро забт намӯд . Дар он асноءи бози мӯътазилӣ иборатӣ бархонад ки маънии он иборати ин буд ки худои таъолиро дар рӯз қиёмат метавон рӯят намӯд ! . Пас аз шунидани ин иборат , буҳлулро дигари тоқат сабр намонад ва аз зери минбар берун омаду кулӯхӣ ки дар даст дошт бар сари он мӯътазилӣ заду пешонӣ ӯро бишикаст . Буҳлул аз масҷид берун рафт , он ҷамоат чун чунон диданд бархуоста он мътзлиро бардошта бахона ӣ Халифаи бурданду шикояти зиёдӣ аз буҳлул намуданд . Халифа аз ин маънӣу амал бисёр длтнк шуд ва озурда гардид ва дар фикри ин буд ки буҳлулро озори расонаду уқобу сиёсати намояд . Ногоҳ буҳлули сару пои бараҳна бесалом дохил гардид ва рафт дар садри маҷлис аз мӯътазилӣу Халифа болотар нишаст . Чун Халифаи буҳлулро дид бисёр итоб кард ва гуфт : эй девона ӣ беадаб ! ту чаҳ ҳақи дорӣ ки бар эмоми замони адъоءи зёдтӣу таъаддии нмоӣӣ ? ! . Буҳлул гуфт : эй Халифа ӣ замон ! дар амри мубоҳисау Фҳс дар масоил ранҷиш набошад , ин марди се масъала баён намӯд ва ин камтарини се масъала ӣ ӯро бклўхӣ ҳал намудем , агар чунончии Халифа тавваҷуҳ фармоед ва гӯш диҳад маълум шавад ки ин камтарини нисбат бова беадабӣ накардаам ғайри инки ҷавоби масъала ӣ ӯро гуфтаам ! Халифа фармуданд : баён кун то бидонем ! буҳлули рӯ бмътзлӣ кард ва гуфт : эй мӯътазилии ту худ гуфтӣ ки шайтонро рӯзи қиёмати азоби нмирсд зеро ки дӯзах оташасту шайтони ҳамҷинс оташаст ҷинс аз ҷинси мтأзии нмишўд . Мтъзлӣ гуфт : балӣ ! . Буҳлул гуфт : ин кулӯх ки бар сар ту задам чаҳ ҷинс буд ? гуфт : ҷинс : хок ! . Буҳлул гуфт : пас чаро чун бар сар ту задам мтأзӣ шуда ӣу зарари расонид ? . Мътзл сокит шуд . Боз буҳлул гуфт : эй эмоми мусулмонон ! ту худ гуфтӣ ки фардои қиёмати худоро метавон дид . Гуфт : балӣ ! . Буҳлул гуфт : кулӯхӣ ки бар сар ту задам дард мекунад ? гуфт : балӣ ! . Буҳлул гуфт : дардро бмн бинмо то бубинам ! . Мӯътазилӣ гуфт : дардро чигуна метавон дид ? ! . Буҳлул гуфт : эй эмоми олам ! дарди ҷузъӣ аз махлуқот худост , ҳар гоҳи махлуқи ҳақирро нмитўон дид , худоро чигуна тавон дид . Пас аз ин гуфтугӯи мӯътазилӣ сокит шуду ҷавоби надод . Боз буҳлул гуфт : эй эмом ! ту худ гуфтӣ ки хайру шар ҳар ду брзоӣ худост . Гуфт : балӣ ! . Буҳлул гуфт : ҳар гоҳ чунин бошад пас ман ин кулӯхро брзои худо бар сар ту задаам ва ту чаро аз ман ранҷида ӣӣу ҳоли аикнаҳи брзои худо амал намӯдаам ! . Баъд аз ин гуфтугӯ , мӯътазилии хаҷали монда ва сукут карду бсбби хиҷолату рсўоӣии брхўост ва аз маҷлис берун рафт . Зеро чун офтоби пинҳон толеъ шаваду хафоашро дида кӯр гардад .

آورده‌اند که در بغداد، هر روز یکى از علماى معتزله امامت میکرد، یکى از خلفاى بنى عباس که بر مسند خلافت نشسته بود معتزلى را رخصت امامت و پیشنمازى داده، آن خلیفه از اقوام نزدیک بهلول بود. چون بهلول بکمال عقل و دانش آراسته بود و عداوت تمام با معتزل داشت هر روز بمسجد میرفت و سخنهاى رکیک و ناخوش و درشت بمعتزلى میگفت، چون جماعت پیروان معتزلى میدیدند که بهلول بمعتزلى خفت و خوارى میرساند بهلول را از مسجد بیرون کردند و بعد از آن بامر نماز قیام نمودند، چون بهلول چنان دید، روزى پیش از نماز کلوخى برداشت و بمسجد رفت و در زیر منبر پنهان شد، چون وقت نماز شد مردم جمع شدند معتزلى بمسجد آمده نماز گذارد، پس از اداى نماز بمنبر بر آمده مشغول موعظه گردید عبارتى برخواند که معنى آن این بود که فرداى قیامت شیطان را عذاب نمیرسد زیرا که دوزخ آتش است و شیطان هم از آتش است جنس از جنس متأذى نمیگردد!: بهلول خواست که بیرون آید صبر کرد. باز معتزلى عبارتى دیگر برخواند که معنى آن عبارت این بود که خیر و شر هر دو برضاى خداست! بهلول خواست که بیرون آید باز صبر کرد و خود را ضبط نمود. در آن اثناء باز معتزلى عبارتى برخواند که معنى آن عبارت این بود که خداى تعالى را در روز قیامت میتوان رویت نمود!. پس از شنیدن این عبارت، بهلول را دیگر طاقت صبر نماند و از زیر منبر بیرون آمد و کلوخى که در دست داشت بر سر آن معتزلى زد و پیشانى او را بشکست. بهلول از مسجد بیرون رفت، آن جماعت چون چنان دیدند برخواسته آن معتزلیرا برداشته بخانه‌ى خلیفه بردند و شکایت زیادى از بهلول نمودند. خلیفه از این معنى و عمل بسیار دلتنک شد و آزرده گردید و در فکر این بود که بهلول را آزار رساند و عقاب و سیاست نماید. ناگاه بهلول سر و پاى برهنه بى‌سلام داخل گردید و رفت در صدر مجلس از معتزلى و خلیفه بالاتر نشست. چون خلیفه بهلول را دید بسیار عتاب کرد و گفت: اى دیوانه‌ى بى‌ادب! تو چه حق دارى که بر امام زمان ادعاء زیادتى و تعدى نمائى؟!. بهلول گفت: اى خلیفه‌ى زمان! در امر مباحثه و فحص در مسائل رنجش نباشد، این مرد سه مسأله بیان نمود و این کمترین سه مسأله‌ى او را بکلوخى حل نمودم، اگر چنانچه خلیفه توجه فرماید و گوش دهد معلوم شود که این کمترین نسبت باو بى‌ادبى نکرده‌ام غیر اینکه جواب مسأله‌ى او را گفته‌ام! خلیفه فرمودند: بیان کن تا بدانیم! بهلول رو بمعتزلى کرد و گفت: اى معتزلى تو خود گفتى که شیطان را روز قیامت عذاب نمیرسد زیرا که دوزخ آتش است و شیطان همجنس آتش است جنس از جنس متأذى نمیشود. متعزلى گفت: بلى!. بهلول گفت: این کلوخ که بر سر تو زدم چه جنس بود؟ گفت: جنس: خاک!. بهلول گفت: پس چرا چون بر سر تو زدم متأذى شده‌ى و ضرر رسانید؟. معتزل ساکت شد. باز بهلول گفت: اى امام مسلمانان! تو خود گفتى که فرداى قیامت خدا را میتوان دید. گفت: بلى!. بهلول گفت: کلوخى که بر سر تو زدم درد میکند؟ گفت: بلى!. بهلول گفت: درد را بمن بنما تا ببینم!. معتزلى گفت: درد را چگونه میتوان دید؟!. بهلول گفت: اى امام عالم! درد جزئى از مخلوقات خداست، هر گاه مخلوق حقیر را نمیتوان دید، خدا را چگونه توان دید. پس از این گفتگو معتزلى ساکت شد و جواب نداد. باز بهلول گفت: اى امام! تو خود گفتى که خیر و شر هر دو برضاى خداست. گفت: بلى!. بهلول گفت: هر گاه چنین باشد پس من این کلوخ را برضاى خدا بر سر تو زده‌ام و تو چرا از من رنجیده‌یى و حال ایکنه برضاى خدا عمل نموده‌ام!. بعد از این گفتگو، معتزلى خجل مانده و سکوت کرد و بسبب خجالت و رسوائى برخواست و از مجلس بیرون رفت. زیرا چون آفتاب پنهان طالع شود و خفاش را دیده کور گردد.

эй мӯш ! дигари ҳарфӣ дорӣ бигӯ то бишинавам ! . Мӯш гуфт : эй гурба ! суханҳо дорам аммо вақт тангаст , мҳзои суҳбатро буқат дигар андозем то бубинем чаҳ рӯй намояд . Гурба гуфт : эй мӯш ! дафъи алўқт дар ҳайни суҳбати сабаби зёдтии даъвӣу қӯт муддаӣ мешавад , агар ҳарфӣ дорӣ бигӯ ! ва агар на бқўли уламои динӣа тасдиқ кун ва аз калимоти музахрафи сӯфияу шатаҳоти онҳо эҳтирози намо . Мӯш гуфт : эй гурба ! муомила ӣ ман ва ту муомила ӣ дуздаст бо тоҷир . Гурба гуфт : чигуна бӯда баён кун ! . Мӯш гуфт :

اى موش! دیگر حرفى دارى بگو تا بشنوم!. موش گفت: اى گربه! سخنها دارم اما وقت تنگ است، مهذا صحبت را بوقت دیگر اندازیم تا ببینیم چه روى نماید. گربه گفت: اى موش! دفع الوقت در حین صحبت سبب زیادتى دعوى و قوت مدعى میشود، اگر حرفى دارى بگو! و اگر نه بقول علما دینیه تصدیق کن و از کلمات مزخرف صوفیه و شطحات آنها احتراز نما. موش گفت: اى گربه! معامله‌ى من و تو معامله‌ى دزد است با تاجر. گربه گفت: چگونه بوده بیان کن!. موش گفت: