Овардаанд ки дар замони султони Маҳмӯди ғазнавии тоҷирӣ буд ва ӯ каниз бисёр Ҷамила ӣӣ дошт ки бҷмолу ваҷоҳату фасоҳати ороста буд он канизро анису ҷлиси худ сохта буд ва бе он каниз дамӣ намеосуд . Чун муддатӣ бар ин бигузашт он тоҷирро сафар рӯй намӯд , борбндӣ карда мехост ки мутаваҷҷеҳ сафар шавад , бо худ гуфт ки агар ин канизро ҳамроҳи худ бабрам дар сафар нигоҳдоштан ӯ аз назари номаҳрам монанди руфақои сафару ғайра , мушкиласт ва туро дар ин мамлакати ақрабоу қавму хеш ҳам нест . Чанде мутафаккир шуд баъд аз таъаммул бисёр бахотираш расед ки алоҷии ҷуз ин нест ки канизро бқозии ин шаҳр бисипорам зеро ки подшоҳро ҳам дастӣ бова нест ва ӯ бар маснади диёнату амонату салоҳ мансӯбасту силсила ӣ маҳорати мардумон дар шаръи бтсдиқу таҷвиз ӯ мунтазам сохта шавад , албата ин тадбир муътабар хоҳад буд . Мъҳзо бархесту бахона ӣ қозӣ омаду тӯҳфа ӣ лоиқи ҳамроҳи худ бараду шарҳи ҳолро арз намӯду маблағии зарро бҷҳти мأкўлу млбўси канизи таслим қозӣ намӯду канизро бова супурду равона ӣ сафар шуд . Қозӣ дид ки тоҷир бсФр рафт ,у муддатӣ аз ин бигузашт қозии канизро талаб кард ва гуфт : тоҷири туро бмн бахшидааст акнӯн шумо аз он ман ҳастӣ ва бояд ки бо ман бисозӣу длнўоз ман бошӣ то ман дида ӣ умеди худро бҷмоли ту равшани созам ва туро аз рӯй орзӯи дмсози худ дониста бар хўотини ҳарами худ мумтозу сарафрози гардонам . Каниз дар ҷавоб гуфт : эй қозӣ аҷабаст аз мардуми оқил ки аз барои саҳлӣ , худро бнқсон куллӣ андозанд ва корӣ кунанд ки мӯҷиби шармандагии дунё ва охират бӯда бошад . Қозӣ гуфт : он кадомаст ки сабаби шармандагии дунё ва охират мешавад ? . Каниз гуфт : аввали онкии мигўӣӣ ки тоҷири марои бтўи бахшида , ва агар ин қавл саҳеҳаст пас чаро дар ҳузури ман сифориши маро бтў мекарду ваҷҳи нафақау кисватро бтў медод ? , пас ин масъала зоҳираст ҳам бар ту ва ҳам бар ману ҳақ шоҳидаст ки ту дурӯғи мигўӣӣу худованди оламён дар шаъни дурӯғгӯи фармӯда : « ани аллоҳи лои иҳби алкозбин » . Ва дурӯғи ту бҷҳт инаст ки нияти баду қасди хиёнати дорӣ ва дар шаъни хёнткори худованди оламёни фармӯда : إни аллоҳи лои иҳби алхоӣнин . Пас зоҳир ва маълумаст ки ту аз ин сифоти змимаҳи мулоҳизаи надорӣ . Қозӣ гуфт : он кадомаст ? . Каниз гуфт : парвардгори олами ҳозиру нозиру шоҳид ва бар асрори ҷамеъи хилоиқи огоҳ ,у олам бар инаст ки ту қасди баду хиёнатро бо ҳамчуи ман заъифа ӣӣ ки аз ақли ноқис ва аз донишу тадбири оҷизу асиру бикс ва беихтиёраст , дорӣ . Пас миёни оламу ҷоҳил чаҳ фарқ ва имтиёзаст ? , гуё ҳамаи олами дурӯғгӯ ва хоинанд ? ! . Қозӣ гуфт : эй каниз ! ман мехоҳам ки чун ман бо ту муҳаббат дорам , ту ҳам бо ман меҳрбон бошӣ ва агар на туро танбеҳу сиёсат кардан осонаст . Каниз гуфт : ман оҷизаму ҳақиру бикс ва бо худ ин фикр мекунам ки аз он рӯз ки маро асир кардаанд ва аз модару падару ақрабои ҷудо сохтаанд ва аз малики худ бмлки дигар бардаанд бисёре чун манро дар ин воқеаи бшмшири барандаи ҳалок сохтаанд ва ин ҳамаи қазияу балӣа ки дида ва шунидаам худованди оламёни ҳамаро бар ман саҳлу осони гардонидаи пас қисса ӣ сиёсату тъзиби ту бойени камина чаҳ хоҳад кард ? !у маро аз гуруснагӣу бараҳнагӣ прўоӣӣ нест , ва куштан амреаст беҳтар аз онкӣ касе назд парвардгори хаҷал ва шармсор бошад . Улҳол эй қозӣ ! ихтиёри дорӣ , агар гумон мекунӣ ки ман бо ту ром мешавам ва созиш намӯдау тан дар даҳуми бенҳоят ғалати рафта ӣӣ ! ва ин амреаст маҳол ,у ончӣ дар боби сиёсати ман бахотири дории тақсир ва ткоҳл макун . Қозӣ аз ин гуфтугӯ барошуфту канизро бисёр бузаду муқайяди сохт . Чун чанд рӯзӣ дигар бигузашт бози қозии бахона ӣӣ ки канизро муқайяди сохта буд омаду забони бнёз ва лўмаҳ бикшод ва гуфт : эй биъқл ! ҳайф бошад ки чун ту касе дар банд бошӣу гуруснагӣ ва бараҳнагӣ бикашӣ ! чаро даст дар гардани ман дар наёварӣ ки бъиш ва ъушрат бигузаронеу канизону ғуломону хоҷаи сароёни ҳама дар хизмат ту бошанд ? . Охир эй биъқли ман аз тоҷир камтар нестам биё ва аз ғуруру ҷаҳлу нодонии беруни ойу бҷодаҳ ӣ айшу шодкомии дарой то чанд рӯза ӣ умри худро бФроғт бигузаронем . Каниз гуфт : эй қозӣ ! айшро бар худ ҳаром кардаам ва бар ончӣ воқеъ мешавад дар айн ризоем . Пас аз ин қозӣ дар хашм шуд ва он канизи бечораро бисёре бузаду бози маҳбӯси сохт . Дар он маҳалла ки қозӣ хона дошт фоҳиша ӣӣ буд , бародарони фоҳиша аз аъмолу атвор ӯ хабар гирифтанд нимаи шабӣ ӯро бқтли расониданд ва дар миён кӯча андохтанд , чун рӯз шуд , ҳокими шаҳр амр дод мардуми маҳалларо гирифтанду қотилро талаб намӯд . Кадхудоёни маҳзарии сохтаи бмзмўни инки фоҳиша ӣӣ буд дар камол бе исматии ҷҳоли маҳалла ӯро бшб куштаанд ,у аксари мардуми маҳзарро назд қозӣ овараданду қозӣ ӯро меҳр кард ва онҳоро халос намӯд ва он маҳзарро назд худ нгоҳдошт ва бо худ фикр кард ки чун тоҷир аз сафар ояду бмни иддаои канизи намояди маҳзарро бадви намояму даъвӣ ӯро ботили созаму ҳуҷҷатии беҳтар аз ин нмибошд . Ва дигари баҳмони тариқи рӯзҳо канизро насиҳат менамӯд ва ӯ қабули нмикрду қозӣ ӯро сиёсат мекард , то кор бҷоӣӣ расед ки анбри сарду гарм аз канизак мегирифту тамоми бадан ӯро маҷрӯҳ месохт . То инки баъд аз ду соли дигар , тоҷир аз сафар омад ва аз роҳи яксараи бадари хона ӣ қозӣ омад , чаро ки иштиёқ бисёре бадӣдор каниз дошт . Ғуломӣ аз ғуломони қозии бадари хона буд , он ғуломро гуфт ки арзи ҳақирро бқозӣ бирасон ва бигӯ ки фалон тоҷир мехоҳад туро салом кунад . Ғулом бирафту қозиро хабар намӯд , қозӣ бо худ гуфт ки агар икмртбаҳ инкор кунам хуб нест лиҳозо ғломро гуфт ки бирав тоҷирро бигӯ ки қозӣ дар хобаст шумо фардои бёӣид ! . Тоҷири бечора бо вуҷӯди он хоҳишу иштиёқ ки бо каниз дошт маъюсонаи баргашту бахона худ рафт , оншб то субҳи мутафаккир буд . Қозии ҳам сифориш бғломон карда буд ки чун фардо тоҷир бияёд бгўӣид ки хуишони ҳарами қозии бмҳмонӣ омадаанд ва се рӯзи қозии бмҳмондорӣ машғӯласту беруни нмиоид . Чун субҳ содиқ шуд тоҷир бо худ фармуд гуфт ки чун мдтисти қозии канизро нгоҳдоштаҳи тӯҳфа ӣӣ бояд ҷиҳати эшон бараму канизи х

آورده‌اند که در زمان سلطان محمود غزنوى تاجرى بود و او کنیز بسیار جمیله‌یى داشت که بجمال و وجاهت و فصاحت آراسته بود آن کنیز را انیس و جلیس خود ساخته بود و بى‌آن کنیز دمى نمى‌آسود. چون مدتى بر این بگذشت آن تاجر را سفر روى نمود، باربندى کرده میخواست که متوجه سفر شود، با خود گفت که اگر این کنیز را همراه خود ببرم در سفر نگاهداشتن او از نظر نامحرم مانند رفقاى سفر و غیره، مشکل است و تو را در این مملکت اقربا و قوم و خویش هم نیست. چندى متفکر شد بعد از تأمل بسیار بخاطرش رسید که علاجى جز این نیست که کنیز را بقاضى این شهر بسپارم زیرا که پادشاه را هم دستى باو نیست و او بر مسند دیانت و امانت و صلاح منصوب است و سلسله‌ى مهارت مردمان در شرع بتصدیق و تجویز او منتظم ساخته شود، البته این تدبیر معتبر خواهد بود. معهذا برخاست و بخانه‌ى قاضى آمد و تحفه‌ى لایق همراه خود برد و شرح حال را عرض نمود و مبلغى زر را بجهت مأکول و ملبوس کنیز تسلیم قاضى نمود و کنیز را باو سپرد و روانه‌ى سفر شد. قاضى دید که تاجر بسفر رفت، و مدتى از این بگذشت قاضى کنیز را طلب کرد و گفت: تاجر تو را بمن بخشیده است اکنون شما از آن من هستى و باید که با من بسازى و دلنواز من باشى تا من دیده‌ى امید خود را بجمال تو روشن سازم و تو را از روى آرزو دمساز خود دانسته بر خواتین حرم خود ممتاز و سرافراز گردانم. کنیز در جواب گفت: اى قاضى عجب است از مردم عاقل که از براى سهلى، خود را بنقصان کلى اندازند و کارى کنند که موجب شرمندگى دنیا و آخرت بوده باشد. قاضى گفت: آن کدامست که سبب شرمندگى دنیا و آخرت میشود؟. کنیز گفت: اول آنکه میگوئى که تاجر مرا بتو بخشیده، و اگر این قول صحیح است پس چرا در حضور من سفارش مرا بتو میکرد و وجه نفقه و کسوت را بتو میداد؟، پس این مسأله ظاهر است هم بر تو و هم بر من و حق شاهد است که تو دروغ میگوئى و خداوند عالمیان در شأن دروغگو فرموده: «ان الله لا یحب الکاذبین». و دروغ تو بجهت اینست که نیت بد و قصد خیانت دارى و در شأن خیانتکار خداوند عالمیان فرموده: إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ. پس ظاهر و معلوم است که تو از این صفات ذمیمه ملاحظه ندارى. قاضى گفت: آن کدام است؟. کنیز گفت: پروردگار عالم حاضر و ناظر و شاهد و بر اسرار جمیع خلایق آگاه، و عالم بر اینست که تو قصد بد و خیانت را با همچو من ضعیفه‌یى که از عقل ناقص و از دانش و تدبیر عاجز و اسیر و بیکس و بى‌اختیار است، دارى. پس میان عالم و جاهل چه فرق و امتیاز است؟، گویا همه عالم دروغگو و خائنند؟!. قاضى گفت: اى کنیز! من میخواهم که چون من با تو محبت دارم، تو هم با من مهربان باشى و اگر نه تو را تنبیه و سیاست کردن آسان است. کنیز گفت: من عاجزم و حقیر و بیکس و با خود این فکر میکنم که از آن روز که مرا اسیر کرده‌اند و از مادر و پدر و اقربا جدا ساخته‌اند و از ملک خود بملک دیگر برده‌اند بسیارى چون من را در این واقعه بشمشیر برنده هلاک ساخته‌اند و این همه قضیه و بلیه که دیده و شنیده‌ام خداوند عالمیان همه را بر من سهل و آسان گردانیده پس قصه‌ى سیاست و تعذیب تو باین کمینه چه خواهد کرد؟! و مرا از گرسنگى و برهنگى پروائى نیست، و کشتن امریست بهتر از آنکه کسى نزد پروردگار خجل و شرمسار باشد. الحال اى قاضى! اختیار دارى، اگر گمان میکنى که من با تو رام میشوم و سازش نموده و تن در دهم بنهایت غلط رفته‌یى! و این امریست محال، و آنچه در باب سیاست من بخاطر دارى تقصیر و تکاهل مکن. قاضى از این گفتگو برآشفت و کنیز را بسیار بزد و مقید ساخت. چون چند روزى دیگر بگذشت باز قاضى بخانه‌یى که کنیز را مقید ساخته بود آمد و زبان بنیاز و لومه بگشاد و گفت: اى بیعقل! حیف باشد که چون تو کسى در بند باشى و گرسنگى و برهنگى بکشى! چرا دست در گردن من در نیاورى که بعیش و عشرت بگذرانى و کنیزان و غلامان و خواجه‌سرایان همه در خدمت تو باشند؟. آخر اى بیعقل من از تاجر کمتر نیستم بیا و از غرور و جهل و نادانى بیرون آى و بجاده‌ى عیش و شادکامى درآى تا چند روزه‌ى عمر خود را بفراغت بگذرانیم. کنیز گفت: اى قاضى! عیش را بر خود حرام کرده‌ام و بر آنچه واقع میشود در عین رضایم. پس از این قاضى در خشم شد و آن کنیز بیچاره را بسیارى بزد و باز محبوس ساخت. در آن محله که قاضى خانه داشت فاحشه‌یى بود، برادران فاحشه از اعمال و اطوار او خبر گرفتند نیمه شبى او را بقتل رسانیدند و در میان کوچه انداختند، چون روز شد، حاکم شهر امر داد مردم محله را گرفتند و قاتل را طلب نمود. کدخدایان محضرى ساخته بمضمون اینکه فاحشه‌یى بود در کمال بى‌عصمتى جهال محله او را بشب کشته‌اند، و اکثر مردم محضر را نزد قاضى آوردند و قاضى او را مهر کرد و آنها را خلاص نمود و آن محضر را نزد خود نگاهداشت و با خود فکر کرد که چون تاجر از سفر آید و بمن ادعاى کنیز نماید محضر را بدو نمایم و دعوى او را باطل سازم و حجتى بهتر از این نمیباشد. و دیگر بهمان طریق روزها کنیز را نصیحت مینمود و او قبول نمیکرد و قاضى او را سیاست میکرد، تا کار بجائى رسید که انبر سرد و گرم از کنیزک میگرفت و تمام بدن او را مجروح میساخت. تا اینکه بعد از دو سال دیگر، تاجر از سفر آمد و از راه یکسره بدر خانه‌ى قاضى آمد، چرا که اشتیاق بسیارى بدیدار کنیز داشت. غلامى از غلامان قاضى بدر خانه بود، آن غلام را گفت که عرض حقیر را بقاضى برسان و بگو که فلان تاجر میخواهد تو را سلام کند. غلام برفت و قاضى را خبر نمود، قاضى با خود گفت که اگر یکمرتبه انکار کنم خوب نیست لهذا غلامرا گفت که برو تاجر را بگو که قاضى در خواب است‌ شما فردا بیائید!. تاجر بیچاره با وجود آن خواهش و اشتیاق که با کنیز داشت مأیوسانه برگشت و بخانه خود رفت، آنشب تا صبح متفکر بود. قاضى هم سفارش بغلامان کرده بود که چون فردا تاجر بیاید بگوئید که خویشان حرم قاضى بمهمانى آمده‌اند و سه روز قاضى بمهماندارى مشغول است و بیرون نمیآید. چون صبح صادق شد تاجر با خود فرمود گفت که چون مدتیست قاضى کنیز را نگاهداشته تحفه‌یى باید جهت ایشان برم و کنیز خود را بخانه آورم، لهذا اقمشه‌یى چند از پارچه‌هاى اعلى در بقچه‌یى بسته بر دوش غلام نهاده بدرب خانه‌ى قاضى فرستاد، چون غلام تاجر بدر خانه‌ى قاضى آمد آن بقچه را باندرون فرستاد، پس از وصول آن قاضى غلام خود را فرستاد و گفت: اى تاجر! قاضى مهمان دارد و جمعى از خویشان حرمش مهمانند و تا چند روز بیرون نمیآید، شما تشریف ببرید هر وقت قاضى بیرون تشریف آورد شما را خبر خواهیم کرد!. پس تاجر بیچاره مضطرب و متفکر شده برگشت. بارى تا مدت یکماه قاضى بتأخیر دفع الوقت کرده بعد از مدت یکماه، قاضى روزى بدیوانخانه نشسته بود ناگاه تاجر باندرون آمد و سلام کرد. قاضى جواب نداد و تغافل نمود. آن تاجر بیچاره در گوشه‌یى نشست تا آنکه قاضى از دیوانخانه فارغ شد و برخواست که برود آن مرد تاجر گفت: اى قاضى! واجب العرضى دارم. گفت: بگو!: گفت: بنده آن مرد تاجرم که کنیز خود را بتو سپردم، چند وقت است مکرر میآیم و بخدمت شما نمیرسم، امروز که بخدمت شما رسیدم و سلام کردم جواب سلام ندادید، جهت چیست؟ بفرمائى!. قاضى گفت: السلام علیک و رحمة اللّه و برکاته! اول مرتبه که آمدى چرا مرا خبر نکردى، معذور بدار که تو را نشناختم! حالا خوش آمدى! خیر مقدم!، بارى سفر شما بطول انجامید. تاجر گفت: سفر چنین است گاه واقع میشود که کسى بنیت یکماه میرود دو سال سفرش طول میکشد. قاضى گفت: بکدام طرف سفر کرده بودى!. گفت. اى قاضى از اینجا بهندوستان رفتم و از آنجا خرید کردم و بروم رفتم، پس از آن از راه تبریز و خوى متوجه وطن شدم. قاضى گفت: آن پارچه‌ها که چند روز قبل از این جهت ما فرستاده بودید گویا متاع هند بود و از سوقات روم و تبریز چرا جهت ما چیزى نیاوردى؟ تاجر سر بزیر انداخته گفت: چیزى از روم و تبریز نیاورده بودم که لایق باشد!. قاضى گفت: اى تاجر! آنچه از باب کنیز شما بر ما واقع شده زیاده از حد و بیان است زحمت بسیار کشیدم لکن از براى خاطر شما همه را منظور داشته تحمل نمودم، اما چگونگى واقع مختصرش اینست: اى تاجر! چون کنیز شما تا مدت یکسال بیمار بود و کوفتهاى عظیم داشت و آزار ذات الجنب و ذات الصدر داشت و استسقاء و اسهال و تب نوبه و تب لرز و یرقان و قولنج و دردسر و آزار باد بواسیر و از مرضهاى دیکر هم بسیار عارض او شده بود، حکماى حاذق بر سر او حاضر ساخته و مبلغهاى خطیر خرج ادویه و معاجین و صفوف و شربت و عرق کردیم و مبلغ ده دوازده تومان خرج حکماء و اطباء گردید، حال نقل کردن آن همه زحمات لزوم ندارد، انشاء اللّه تعالى فردا صحبت خواهیم داشت. این بگفت و روانه حرم شد. تاجر بیچاره ناامید برگشت و با خود میگفت حکایت غریب است و قاضى عجب مرد با انصافیست! الحکم للّه، حالا بروم شاید که فردا کنیز را بستانم. چون صبح شد تاجر بیچاره مبلغ ده دوازده تومان زر و پارچه‌یى چند برداشت و بدر خانه‌ى قاضى برد و بغلامان گفت: عرض کنید که مرد تاجر آمده است و کنیز را میخواهد!. پس از عرض غلامان، قاضى گفت: بروید بتاجر بگوئید که امشب مهمان مائید، انشاء اللَّه شب تشریف میآورید!. تاجر بیچاره باز مضطرب شد و حیران برگردید. پس چون شب بر آمد تاجر برخاست و بخانه‌ى قاضى آمد و غلامان قاضى را خبر کردند، تاجر را بیاورید و بمهمانخانه بنشانید. بعد از ساعتى که قاضى آمد، تاجر از جاى برخواست تعظیم و تکریم بجا آورد و گرم صحبت شدند. قاضى گفت: اى تاجر! شما تازه از سفر آمده‌اید و لایق نبود که یکدفعه بمجرد باز آمدن از سفر، سخن چنین بر دوستان خود گفتن، باین سبب روزى صبر و عدم مکالمه در طلب شما شد، اما اصل مسأله اینست که کنیز روزى از روزها اراده‌ى حمام کرد و از خانه بیرون رفت، دیگر او را ندیدم تا آنکه یک روزى جمعى از جهال محله، فاحشه‌یى بکشتند چون آن خبر منتشر شد معلوم گردید که همان کنیزک بود که فاحشه شده بود و جهال محله از روى تعصب و غیرت او را کشته بودند. تاجر چون این سخن را شنید بسیار مضطرب و پریشان خاطر شد و دیوانه‌وار از خانه‌ى قاضى بیرون آمد و در فکر این بود که آیا قاضى راست میگوید؟، و اگر راست میگوید کى این معنى بر من ظاهر خواهد شد؟ و اگر دروغ میگوید این نوع دروغ را چگونه خاطر نشان قاضى نمایم؟ پس از تفکر با خود گفت اولى اینست که عریضه‌یى در این خصوص باید نوشت و بدربار پادشاهى سلطان محمود رفته و آن را بمحضر سلطان رسانم. لهذا تاجر عریضه‌یى نوشت و در آن کیفیت مسأله را بعرض پادشاه رسانید. چون پادشاه از مضمون عریضه مطلع گردید کس فرستاد قاضى را حاضر ساختند. چون قاضى بحضور سلطان حاضر شد، پادشاه پرسید: اى قاضى! چرا این کنیزى که تاجر بتو سپرده و بسفر رفته و الحال آمده کنیز او را تسلیم نمیکنى؟ و در سال مبلغهاى کلى از مال تجار و امانت مردم حسب- الشرع بمهر و حکم تو صورت و فیصل مییابد و هر گاه تو را از این نوع اعتبار و دین دارى بوده باشد لازم آنست که شر تو را از سر مردمان رفع و دفع کنیم و دیگرى را تعیین نموده تا رواج کار خلایق بوده باشد. قاضى گفت: پادشاها! بر عمر و دولتت بقا باد! تاجر کنیزى امانت باین فقیر سپرده بسفر رفت، پس از مدتى کنیز او روزى بحمام رفت و باز نیامد، و در این باب آنچه را قبلا بجهت تاجر نقل کرده بود بعرض پادشاه رسانید و محضرى که کدخدایان مهر و امضاء نموده بودند بیرون آورده تقدیم سلطان نمود. چون سلطان محضر را دید بتاجر فرمود: هر گاه کنیز تو فاحشه شده باشد و کشته شده است در این باب قاضى چه تقصیرى دارد؟!. تاجر بیچاره را جواب نماند و حیران و سرگردان و غمناک برگردید و بمنزل خود رفت، و قاضى هم خوشحال بخانه آمد و کنیز را طلبید و شروع در سیاست کرد که شاید او را راضى کند تا که دست خود را در گردن او درآورد. کنیز با این همه سیاست که کشیده بود و بدن او تماماً مجروح شده بود، راضى بآن امر شنیع نگردید. قاضى پس از آن کنیز را بزندان فرستاد. قاضى خاطر جمع از طرف تاجر گشته با خود میگفت که دیوان این امر بسلطان رسید و طى شد دیگر تاجر را املى نمانده و قطع تعلق کنیز را نموده برفت. اما قاعده‌ى سلطان محمود این بود که اکثر شبها از خانه بیرون میآمد و بر سر گذرها و کوچه‌ها مستمع اقوال و مترصد دانستن اعمال و احوال و کردار وضیع و شریف میبود و تفحص حال مردم از غنى و فقیر میکرد و اطلاع از احوال مردم میگرفت و بفقیر و درویش انعام میداد. قضا را شبى بر حسب عادت از خانه بیرون آمد و بر سر کوچه‌یى رسید دید که دکانى را باز کرده‌اند و آواز و صدا از جمعى میآید. سلطان بطور آهسته آهسته پیش آمد و گوش بداد، شنید که جماعتى از جهالان، بازى پادشاه و وزیر میکردند. سلطان لمحه‌یى بایستاد، قضا را شخصى از آنها قاپى انداخت، قاپش امیر آمد، چون آن رفیقان دیدند که آن مرد امیر شد همه بر آن شخص خندیدند بسبب آنکه آن مرد سفیه و مجهول و نادان بود و در ضبط و ربط بازى و حکومت شعورى نداشت که گویا بتواند امر و نهى دینى را فیصل دهد. در آن مجمع پسرى بود که کلاه نمدى بر سر داشت بآن مرد زبان تمسخر و ریشخند دراز کرده و حاضرین میخندیدند. آن مرد که امیر شده بود گفت: اى پسر چرا اینقدر میخندى، مگر میر شدن من پسند تو نیست؟ آن پسر گفت: میدانى! میر شدن تو در ضبط و ربط امور حکومتى مانند حکم کردن سلطان محمود میماند در مسأله و قضیه قاضى و تاجر و کنیز!. پادشاه چون این سخن را شنید آن دکان و آن پسر را نشان کرده برفت و آن شب تا صبح متفکر در این واقعه بود که آیا این چه قضیه‌ییست و حرف آن‌ پسر چه باشد؟ و البته بى‌جهت نیست! چون صبح شد پادشاه بر تخت سلطنت قرار گرفت و خدمه را فرمود که بروید بفلان محله و بدرب دکان فلانى و پسرى باین نشان که کلاه نمدى بر سر دارد و دیشب نشسته بود با جمعى بازى میر و وزیر میکردند تفحص نموده و آن پسر را را برداشته بتعجیل هر چه تمامتر بیاورید. آن خدمه بر خاک مذلت افتاده روان شدند تا بآن محله که سلطان فرموده بود رسیدند، فى الفور کدخداى محله را طلبدیدند و او حاضر شد، شرح مقدمه را بکدخدا بیان نمودند بعد از تفحص بسیار و تجسس بیشمار آن پسر را پیدا کردند و او پسر گازر شوخ، کچلى، ظریفى، لاقیدى، بى‌محاباتى، صاحب‌شعورى و زبان‌آورى بود و آن پسر را پدر پیرى بود. چون آن پدر بر سر محله آمد، دید که خادم پادشاه پسر را میخواهد، بسیار مضطرب شد و گفت: اى پسر خانه‌ات خراب شود براى فتنه‌یى که بر پا کرده‌یى! کى باشد که از هم و غم تو آسوده مانم؟ کاشکى من تو را نداشتمى! زیرا گفته‌اند:

Ва аз тарси онкии мабодои писар ӯ фасодӣ карда бошад ки хорӣ ӯ бошад бҷоӣӣу гӯша ӣӣ мутаворӣ ва пинҳон гардид . Он ходими писарро бардошта бадаргоҳи султон ҳозир гардониду халқи маҳалла аз аълоу аднӣ аз ақаби он писари бҷҳти тамошо ва ёфтан тақсири писари равони гардиданд . Яке мегуфт ки подшоҳро дашном дода , дайгарӣ мегуфт нафрини бдўлт шоҳ намӯдау ароҷиф бисёр дар ин хусӯс дар миёни мардум интишор ёфту падари пер чун чунон дид ки писарашро бурданди дилаш тоб наёвард зеро гуфтаанд :

و از ترس آنکه مبادا پسر او فسادى کرده باشد که خوارى او باشد بجائى و گوشه‌یى متوارى و پنهان گردید. آن خادم پسر را برداشته بدرگاه سلطان حاضر گردانید و خلق محله از اعلى و ادنى از عقب آن پسر بجهت تماشا و یافتن تقصیر پسر روان گردیدند. یکى میگفت که پادشاه را دشنام داده، دیگرى میگفت نفرین بدولت شاه نموده و اراجیف بسیار در این خصوص در میان مردم انتشار یافت و پدر پیر چون‌ چنان دید که پسرش را بردند دلش تاب نیاورد زیرا گفته‌اند:

Пас лоилоҷи худро дар миёни он халқ анбӯҳ андохта ва дар ақаб мардум мерафт то инки бдрбори султони расиданд , пас он ходими писарро бондрўни дўлтхонаҳи бараду баназари файзи асари султони расонид . Чун подшоҳро назар бпср афтод гуфт : эй писар ! ту будӣ ки дишаб дар фалони маҳаллаи бозии мейру вазири микрдӣ ? . Он писар гуфт : балӣ ! дигар бора гуфт : ту будӣ ки бони шахси мигФтӣ ки мерай гардани ту мисли ҳукм кардани султон Маҳмӯд мемонад дар қазия ӣ қозии тоҷиру каниз ? , он писар бетарс ва воҳима гуфт : балӣ ! . Султон фармуданд : эй писар ! ин чаҳ ҳикоятӣаст ва чаҳ сӯрат дорад ? . Он писар бетааммул гуфт : эй султони бало гардонат шавам ! ҳар гоҳи ин бандаро ихтиёру тасаллутӣ буд , бар подшоҳ ва бар ҳамаи кас зоҳир мешуд ки чигуна қозиро миоўрдму канизро аз ӯ мигрФтм ! . Султонро аз сухани он писар бисёр хуш омаду таъаҷҷуб аз гуфтау кирдору ҷуръат ӯ намӯд , баъди подшоҳи бон писар фармуд : агар ихтиёри ҳукӯмати мидоштӣ то чанд рӯзи ин масъаларо файсали мидодӣ ? . Писар гуфт : қурбонат шавам ! то шаш рӯзи боқиболи давлату адолати подшоҳ , канизро аз қозии мистонм . Подшоҳ гуфт : пас мо ихтиёри ҳукӯматро то шаш рӯзи бтўи додем ки Фрмонрўоӣии нмоӣӣ то бубинем ки чигуна канизи тоҷирро аз қозии мистонӣ ? ! ҳар гоҳи канизро аз қозӣ гирифтӣ Фбҳоу алои туро сиёсат сахт менамоям то ки дигарон ибрат гиранд ва ингуна фузулӣ ва беадабӣ накунанд . Писар дар хизмати султон бхок афтод ва гуфт : бҷон миннат дорам чун раъии подшоҳ бар инаст . Пас аз ин гуфтугӯ писар омад ва бар тахти салтанат қарор гирифт ва бифармуд ки яке бирафту қозиро ҳозир кард . Ва беруни дўлтхонаҳ ӣ подшоҳи мардумоне ки ҳозир буданд аз ин маънии матлаъ ва бо хабар шуданд , ҳама мегуфтанд ки аҷабо аз ин воқеа бар сари писар чаҳ воқеъ хоҳад шуд ?у падари писари ҳам бғоити музтариб буд ва мегуфт : худовандо ! ту маро аз дасти фарзанди нохалафи халосӣ ва наҷот бидиҳ . Пас писари рӯ бқозӣ кард ва гуфт : эй қозӣ ! канизи тоҷирро чаҳ кардӣ ? . Қозӣ дар ҷавоб гуфт : канизи рӯзӣ бҳмом рафт пас наомад баъд аз муддатии маълум ва зоҳир шуд ки фоҳиша шуда буд , дар сари маҳаллаи ҷамъӣ аз ҷҳол ӯро бикуштанд . Писар гуфт : ҳасби алшръ бояд илтизом банависӣ ки ҳар гоҳи хилофи ончӣ ки мигўӣид зоҳир шавад туро бсёстӣ ки ман бихоҳам расонида бошам ва ту хоину хоср шариъат бӯда бошӣ . Қозӣ аз ин гуфтугӯ мутаваҳҳим гардид влкн бо худ гуфт модом ки худ подшоҳ натавонист туро хоини намояд , дигари ин писар чаҳ тавонад кард , лиҳозо илтизом бинвишт ва таслим кард . Пас аз он гуфт ки қозиро бибаред ва дар ҳабси нигоҳдорӣад ва он маҳзарро аз қозӣ гирифтанд ва назд худ ҳифз намӯд ва он касоне ки он маҳзарро меҳр намӯда буданд боз ҳозир сохтанд ва эшонро ҳар як ҷудогона талабида гуфт : эй мардумони онкасиро ки дар сар маҳалла киштанд бъини алиқин бар шумо зоҳираст ки канизи тоҷир буд ё на ? ҳар як гуфтанд ки бар мо зоҳир нест . Пас ҷудогона бмзмўн гуфта ӣ онон маҳзарӣ сохтанду баназари подшоҳи расонид . Баъд аз он фармуд то қозиро аз зиндон берун овараданду кадхудоёнро талабед , кадхудоён гуфтанд ки эй қозии биё рост бигӯ ! он фоҳиша ки бар сари маҳалла кушта шуд ки буд ? ва кӣ мо гуфтем ки каниз тоҷир бӯдау фоҳиша буд ва чанд рӯз дар ин маҳалла буду ҷҳоли маҳалла ӯро киштанд ? ! ин масъала боингўнаҳ набӯд ва он кушта ӣ сари маҳалла абадан каниз тоҷир набӯду маҳзарӣ ки навишта шудаи дахлии бойен матлаб надошта ва надорад моҳо беш аз ин шаҳодатӣ надорем . Писар гуфт : эй қозӣ рост бигӯ ! .

پس لاعلاج خود را در میان آن خلق انبوه انداخته و در عقب مردم میرفت تا اینکه بدربار سلطان رسیدند، پس آن خادم پسر را باندرون دولتخانه برد و بنظر فیض اثر سلطان رسانید. چون پادشاه را نظر بپسر افتاد گفت: اى پسر! تو بودى که دیشب در فلان محله بازى میر و وزیر میکردى؟. آن پسر گفت: بلى! دیگر باره گفت: تو بودى که بآن شخص میگفتى که میرى گردن تو مثل حکم کردن سلطان محمود میماند در قضیه‌ى قاضى تاجر و کنیز؟، آن پسر بى‌ترس و واهمه گفت: بلى!. سلطان فرمودند: اى پسر! این چه حکایتى است و چه صورت دارد؟. آن پسر بى‌تامل گفت: اى سلطان بلا گردانت شوم! هر گاه این بنده را اختیار و تسلطى بود، بر پادشاه و بر همه کس ظاهر میشد که چگونه قاضى را میآوردم و کنیز را از او میگرفتم!. سلطان را از سخن آن پسر بسیار خوش آمد و تعجب از گفته و کردار و جرأت او نمود، بعد پادشاه بآن پسر فرمود: اگر اختیار حکومت میداشتى تا چند روز این مساله را فیصل میدادى؟. پسر گفت: قربانت شوم! تا شش روز باقبال دولت و عدالت پادشاه، کنیز را از قاضى میستانم. پادشاه گفت: پس ما اختیار حکومت را تا شش روز بتو دادیم که فرمانروائى نمائى تا ببینیم که چگونه کنیز تاجر را از قاضى میستانى؟! هر گاه کنیز را از قاضى گرفتى فبها و الا تو را سیاست سخت مینمایم تا که دیگران عبرت گیرند و اینگونه فضولى و بى‌ادبى نکنند. پسر در خدمت سلطان بخاک افتاد و گفت: بجان منت دارم چون رأى پادشاه بر اینست. پس از این گفتگو پسر آمد و بر تخت سلطنت قرار گرفت و بفرمود که یکى برفت و قاضى را حاضر کرد. و بیرون دولتخانه‌ى پادشاه مردمانى که حاضر بودند از این معنى مطلع و با خبر شدند، همه میگفتند که عجبا از این واقعه بر سر پسر چه واقع خواهد شد؟ و پدر پسر هم بغایت مضطرب بود و میگفت: خداوندا! تو مرا از دست فرزند ناخلف خلاصى و نجات بده. پس پسر رو بقاضى کرد و گفت: اى قاضى! کنیز تاجر را چه کردى؟. قاضى در جواب گفت: کنیز روزى بحمام رفت پس نیامد بعد از مدتى معلوم و ظاهر شد که فاحشه شده بود، در سر محله جمعى از جهال او را بکشتند. پسر گفت: حسب الشرع باید التزام بنویسى که هر گاه خلاف آنچه که میگوئید ظاهر شود تو را بسیاستى که من بخواهم رسانیده باشم و تو خائن و خاسر شریعت‌ بوده باشى. قاضى از این گفتگو متوهم گردید ولکن با خود گفت مادام که خود پادشاه نتوانست تو را خائن نماید، دیگر این پسر چه تواند کرد، لهذا التزام بنوشت و تسلیم کرد. پس از آن گفت که قاضى را ببرید و در حبس نگاهدارید و آن محضر را از قاضى گرفتند و نزد خود حفظ نمود و آن کسانى که آن محضر را مهر نموده بودند باز حاضر ساختند و ایشان را هر یک جداگانه طلبیده گفت: اى مردمان آنکسى را که در سر محله کشتند بعین الیقین بر شما ظاهر است که کنیز تاجر بود یا نه؟ هر یک گفتند که بر ما ظاهر نیست. پس جداگانه بمضمون گفته‌ى آنان محضرى ساختند و بنظر پادشاه رسانید. بعد از آن فرمود تا قاضى را از زندان بیرون آوردند و کدخدایان را طلبید، کدخدایان گفتند که اى قاضى بیا راست بگو! آن فاحشه که بر سر محله کشته شد که بود؟ و کى ما گفتیم که کنیز تاجر بوده و فاحشه بود و چند روز در این محله بود و جهال محله او را کشتند؟! این مسأله باینگونه نبود و آن کشته‌ى سر محله ابداً کنیز تاجر نبود و محضرى که نوشته شده دخلى باین مطلب نداشته و ندارد ما ها بیش از این شهادتى نداریم. پسر گفت: اى قاضى راست بگو!.

Ва дигар эй қозӣ ! ту майдонӣ ки сиёсати подшоҳ беш аз онаст ки ту тасаввур карда ӣӣ . Баҳри ҳол рост бигӯ ва аз афкор гузашта бигузар ! ҳоло чаҳ мигўӣӣ ? . Дар ин ҳолат подшоҳ нишастау тамошои девони писару ҳолоти қозиро мекард ва ва бисёр аз сиёсату девони писари хушаши омада буд . Баъд аз он писар гуфт : эй қозӣ ! чун муддатӣ аз аҳл шаръ бӯда ӣӣ , агар рости бгўӣии Фҳўи алмрод , ва агар на имрӯз бифармоем то чанд нафари рафтау канизро аз хона ӣ ту берун оваранд . Пас аз ин қозӣ музтариб шуд ва бо худ гуфт ки гуё асбоби ифтизоҳи фароҳами омадау лобуди каси бҷрми ман бифиристаду канизро берун овараду оқибати кори боқарору эътирофи анҷомад , лиҳозои сукут ихтиёр намӯдау сари бзири андохт . Пас аз ин ҳолати писари бадви се нафар аз хоҷа сароён фармуд ки бирӯяд бахона ӣ қозӣ , канизу ғулому хадама ӣ қозиро гирифтаи сиёсати нмоӣид ! дигари бхўоҷаҳ сароён гуфт ки мабодои шуморо чизе бахотир бирасад ки дурӯғу ҳила қабул намӯда ва ё инки ришва бигирӣду ҳимояту риояти қозиро манзур бидоред ! душмани сари мубораки султони Маҳмӯдам ки агар сари мўӣии ҳайф ва майл карда чашми пӯшии нмоӣид , бифармоем то шумоҳоро бъқўбт ҳар чаҳ тамомтар ҳалок кунанд . Пас аз ин дастури алъамали дубораи қозиро бзндон фиристод . Чун субҳ шуд хоҷаи сароёни бахонаи қозии рафтаи ибтидои ғуломи бача ӣ кӯчакиро ки дар он хона буд гирифтанд , қазоро он ғуломи бача аз каниз хабар дошту ҳамаи рӯзаи обу нон аз барои он каниз мебарад . Хоҷаи сароён ӯро сиёсат карданд ки бигӯ каниз дар куҷост ? он ғуломи бача бетааммул гуфт ки дар фалон ҷост ,у хабар аз қозӣ надошт ки чаҳ карда ва чаҳ пардохта . Хоҷаи сароёни он ғуломи бачаро бардошта равона ӣ он макони гардиданду ғуломи канизро берун оварда бадаст эшон дод ва эшон канизро бардошта бдрбори султони расониданд . Подшоҳ чун назараш бар он каниз афтод мутаъаҷҷиб гардид , баъд аз он аз канизи ҳақиқат аҳвол пурсед ва он канизи ончӣ аз қозӣ бова расида буд тамомро бтФсили шарҳ ва баён дод . Пас бифармуданд то қозиро ҳозир карданд ва дар ҳузури қозии ончии воқеъ шуда буд боз тақрир кард . Подшоҳ аз ин суханон барошуфт , тоҷирро талабида ва халъат дод ва навозиш фармуду канизро бо амволӣ ки тоҷири бқозии супурда буд гирифтаи таслим тоҷир намӯду тоҷирро муқтазии алмроми равонаи сохт ,у қозиро сиёсат тамом кард ва амр кард ки ботши бсўзоннд . Баъд аз ин писарро гуфт : чаҳ чиз бтў бидиҳам ки дар ивази он мардӣу хӯбӣ ки аз ту содир гардид ? . Писари бързи расонид ки амр , амр подшоҳаст . Султон фармуд ки ансб ва аввалӣ онаст ки ту вазир ман бошӣ ! пас подшоҳ фармуд то он писарро боъзози тамоми бҳмоми бурданд ва ӯро бхлъти подшоҳӣ мхлъ намӯда мураккабу яроқи мурассаъу хонау хаймау зурӯфу фаршу ончии лозима ӣ мақоми вазорат буд бова ато гардид ва ӯро вазири аъзам худ гардонид . Хоҷа ҳасан мемандӣ ки шунида ӣӣ ҳамон писараст ки падару модар аз туфайлӣ ӯ бмртбаҳ ӣ аъло расиданд . Пас эй мӯш ! битарс ки аз макру тазвир давр бошӣ , чаро ки оқибати сабаби рсўоӣӣу хиҷолат ва шармсорӣаст ва ин назарро аз барои он оварадам то огоҳ бошӣу бмртбаҳ ӣ инсофи розии шӯй . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! ман аз аҳл шаръ нестам ки ботини он маро бигирад влкн бар шумо лозимаст мулоҳизаи нмоӣии мабодои хилофи ин доне ки аҳли аллоҳ бо кароматанд баъди ботини аҳли аллоҳи туро бигирад . Гурба гуфт : он ҷамоатро ки ту аҳл аллоҳ майдонӣ аҳл шайтонанду худованди оламён фармӯдааст : أўлёؤҳми алтоғўт . Пас ҳар каси мтобъти худоу расӯли бигузораду мтобъти ғайр ихтиёр кунад албата ӯ тобеъи шайтон ва дар дунёу охирати хаҷал ,у пушаймонии мустуҷиби азоб ниронаст . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! шумо ончиро банда қабл аз ин дар боби сӯфияу каромоти эшон баён кардам ҳамаро рад намӯда далели бутлони онҳоро зоҳир ва возеҳ накарда ӣӣ балки аз ҷои дигар нақлҳо мекунӣ . Гурба гуфт : эй мӯш дар хотири дорӣ ки хурофот гуфтӣ , пас гӯш бидор ва бишинав то бутлон ҳар якро барои ту баён кунам . Мӯш гуфт : дар боби шайхӣ ки дар лафзи ин калимот ҷорӣ шуд чаҳ мигўӣӣ ки гуфт хӯни маҷди аддӣни хӯни хуросон , хӯни маҷди аддӣни хӯни Ироқу хӯни маҷди аддӣни хӯни бағ , ва хост додро бигӯед мурӣдӣ аз мурӣдон даст бидиҳон ӯ гузошт ва нагузошт лафзи Бағдодро тамом кунад зеро агар калима ӣ Бағдодро тамоман гузоронида буд ҷамеъи аҳли Бағдоди қатл ом мешуду боқиро ки номи барда буд ҳлокўи қатл ом намӯд . Ҳол дар ин қазия чаҳ миФрмоӣӣ ? . Гурба гуфт : эй мӯш ? гӯши ҳушро бози дор ва бишинав ки чиқадр ғалат дар ин қавл ҳаст ! . Яке онкии худованди оламёни меҳрбон ва мушфиқаст пайвастаи марҳамату карами фармӯдау миФрмоиду зарра ӣӣ дар ончии лозима ӣ ҳар фардӣ аз афрод махлуқаст мамнӯъ нафармӯда балки аноятро мабзул доштау ончии лозима ӣ халқаст тамоман муҳайёи сохта хусусан инсонро , зеро ӯро бҷону ақлу тамизу тадбиру тафаккуру тахайюлу нутқу қобилияти оростау арса ӣ заминро майдони фурсати кору бору заръу кишту хонау лона ӣ ӯро сохта ,у ҳайвонотро тобеъу мутӣъи он гардонидау хайма ӣ осмонро бо қандили моҳу офтоб аз барои ӯро нӯронии сохта , алхлосаҳ агар дар ин боб ҳар чанд гуфтугӯ кунам тамоми нмишўд . Бории худованди кара ӣ осмонро бар ҷамеъи махлуқоти мумтози гардонида ва аз рӯй шафқату марҳамати кутубу суҳуфро барои пайғамбарони фиристодау бонҳои амри бмърўФ ва наҳй аз мункири фармӯда , чигуна мешавад ки худованди меҳрбон аз барои яке аз шогирдону мурӣдони шайхии чандини ҳазор нафасро барои дуоӣ ӯ бқтли ом изн додау ризо шуда бошад ? ! . Ва дигари онкии ҳақи таъолӣ дар каломи Маҷид дар боби қисосу қатли ноҳақу дят , бар пайғамбари худ алмустафои слии аллоҳи алайҳу силами оя ӣ алҳри болҳру алъбди болъбду алأнсии болأнсии нозили фармӯдаи пас бмФоди ин ҳукми муҳками китоб лозим меояд ки ҳар гоҳи чунин феълӣ тоҳир гардад ва ӯро ҳамл бар ризоӣ худо шавад лошки ин эътиқоди мунофӣу мухолифи оя ӣ қуръон ва аҳодӣс набуйа бӯда ва хоҳад буд , ва ин маҳоласт . Пас зоҳир ва ҳувайдо шуд ки ин ҳикояти дурӯғ ва хилофаст . Ва дигари онкии ҳазрати иброҳӣми исм аъзам майдонасту чизе аз кӯҳу девор

و دیگر اى قاضى! تو میدانى که سیاست پادشاه بیش از آنست که تو تصور کرده‌یى. بهر حال راست بگو و از افکار گذشته بگذر! حالا چه میگوئى؟. در این حالت پادشاه نشسته و تماشاى دیوان پسر و حالات قاضى را میکرد و و بسیار از سیاست و دیوان پسر خوشش آمده بود. بعد از آن پسر گفت: اى قاضى! چون مدتى از اهل شرع بوده‌یى، اگر راست بگوئى فهو المراد، و اگر نه امروز بفرمایم تا چند نفر رفته و کنیز را از خانه‌ى تو بیرون آورند. پس از این قاضى مضطرب شد و با خود گفت که گویا اسباب افتضاح فراهم آمده و لابد کس بجرم من بفرستد و کنیز را بیرون آورد و عاقبت کار باقرار و اعتراف انجامد، لهذا سکوت اختیار نموده و سر بزیر انداخت. پس از این حالت پسر بدو سه نفر از خواجه سرایان فرمود که بروید بخانه‌ى قاضى، کنیز و غلام و خدمه‌ى قاضى را گرفته سیاست نمائید! دیگر بخواجه سرایان گفت که مبادا شما را چیزى بخاطر برسد که دروغ و حیله قبول نموده و یا اینکه رشوه بگیرید و حمایت و رعایت قاضى را منظور بدارید! دشمن سر مبارک سلطان محمودم که اگر سر موئى حیف و میل کرده چشم پوشى نمائید، بفرمایم تا شماها را بعقوبت هر چه تمامتر هلاک کنند. پس از این دستور العمل دوباره قاضى را بزندان فرستاد. چون صبح شد خواجه سرایان بخانه قاضى رفته ابتدا غلام بچه‌ى کوچکى را که در آن خانه بود گرفتند، قضا را آن غلام بچه از کنیز خبر داشت و همه روزه آب و نان از براى آن کنیز میبرد. خواجه سرایان او را سیاست کردند که بگو کنیز در کجاست؟ آن غلام بچه بى‌تامل گفت که در فلان جاست، و خبر از قاضى نداشت که چه کرده و چه پرداخته. خواجه سرایان آن غلام بچه را برداشته روانه‌ى آن مکان گردیدند و غلام کنیز را بیرون آورده بدست ایشان داد و ایشان کنیز را برداشته بدربار سلطان رسانیدند. پادشاه چون نظرش بر آن کنیز افتاد متعجب گردید، بعد از آن از کنیز حقیقت احوال پرسید و آن کنیز آنچه از قاضى باو رسیده بود تمام را بتفصیل شرح و بیان داد. پس بفرمودند تا قاضى را حاضر کردند و در حضور قاضى آنچه واقع شده بود باز تقریر کرد. پادشاه از این سخنان برآشفت، تاجر را طلبیده و خلعت داد و نوازش فرمود و کنیز را با اموالى که تاجر بقاضى سپرده بود گرفته تسلیم تاجر نمود و تاجر را مقتضى المرام روانه ساخت، و قاضى را سیاست تمام کرد و امر کرد که بآتش بسوزانند. بعد از این پسر را گفت: چه چیز بتو بدهم که در عوض آن مردى و خوبى که از تو صادر گردید؟. پسر بعرض رسانید که امر، امر پادشاه است. سلطان فرمود که انسب و اولى آنست که تو وزیر من باشى! پس پادشاه فرمود تا آن پسر را باعزاز تمام بحمام بردند و او را بخلعت پادشاهى مخلع نموده مرکب و یراق مرصع و خانه و خیمه و ظروف و فرش و آنچه لازمه‌ى مقام وزارت بود باو عطا گردید و او را وزیر اعظم خود گردانید. خواجه حسن میمندى که شنیده‌یى همان پسر است که پدر و مادر از طفیلى‌ او بمرتبه‌ى اعلى رسیدند. پس اى موش! بترس که از مکر و تزویر دور باشى، چرا که عاقبت سبب رسوائى و خجالت و شرمسارى است و این نظر را از براى آن آوردم تا آگاه باشى و بمرتبه‌ى انصاف راضى شوى. موش گفت: اى شهریار! من از اهل شرع نیستم که باطن آن مرا بگیرد ولکن بر شما لازمست ملاحظه نمائى مبادا خلاف این دانى که اهل اللَّه با کرامتند بعد باطن اهل اللَّه تو را بگیرد. گربه گفت‌: آن جماعت را که تو اهل اللَّه میدانى اهل شیطانند و خداوند عالمیان فرموده است: أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ. پس هر کس مطابعت خدا و رسول بگذارد و متابعت غیر اختیار کند البته او تابع شیطان و در دنیا و آخرت خجل، و پشیمانى مستوجب عذاب نیران است. موش گفت: اى شهریار! شما آنچه را بنده قبل از این در باب صوفیه و کرامات ایشان بیان کردم همه را رد نموده دلیل بطلان آنها را ظاهر و واضح نکرده‌یى بلکه از جاى دیگر نقلها میکنى. گربه گفت: اى موش در خاطر دارى که خرافات گفتى، پس گوش بدار و بشنو تا بطلان هر یک را براى تو بیان کنم. موش گفت: در باب شیخى که در لفظ این کلمات جارى شد چه میگوئى که گفت خون مجد الدین خون خراسان، خون مجد الدین خون عراق و خون مجد الدین خون بغ، و خواست داد را بگوید مریدى از مریدان دست بدهان او گذاشت و نگذاشت لفظ بغداد را تمام کند زیرا اگر کلمه‌ى بغداد را تماماً گذرانیده بود جمیع اهل بغداد قتل عام میشد و باقى را که نام برده بود هلاکو قتل عام نمود. حال در این قضیه چه میفرمائى؟. گربه گفت: اى موش؟ گوش هوش را باز دار و بشنو که چقدر غلط در این قول هست!. یکى آنکه خداوند عالمیان مهربان و مشفق است پیوسته مرحمت و کرم فرموده و میفرماید و ذره‌یى در آنچه لازمه‌ى هر فردى از افراد مخلوق است ممنوع نفرموده بلکه عنایت را مبذول داشته و آنچه لازمه‌ى خلق است تماماً مهیا ساخته خصوصاً انسان را، زیرا او را بجان و عقل و تمیز و تدبیر و تفکر و تخیل و نطق و قابلیت آراسته و عرصه‌ى زمین را میدان فرصت کار و بار و زرع و کشت و خانه و لانه‌ى او را ساخته، و حیوانات را تابع و مطیع آن گردانیده و خیمه‌ى آسمان را با قندیل ماه و آفتاب از براى او را نورانى ساخته، الخلاصه اگر در این باب هر چند گفتگو کنم تمام نمیشود. بارى خداوند کره‌ى آسمان را بر جمیع مخلوقات ممتاز گردانیده و از روى شفقت و مرحمت کتب و صحف را براى پیغمبران فرستاده و بآنها امر بمعروف و نهى از منکر فرموده، چگونه میشود که خداوند مهربان از براى یکى از شاگردان و مریدان شیخى چندین هزار نفس را براى دعاى او بقتل عام اذن داده و رضا شده باشد؟!. و دیگر آنکه حق تعالى در کلام مجید در باب قصاص و قتل ناحق و دیت، بر پیغمبر خود المصطفى صلى اللّه علیه و سلم آیه‌ى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثى‌ بِالْأُنْثى‌ نازل فرموده پس بمفاد این حکم محکم کتاب لازم میآید که هر گاه چنین فعلى طاهر گردد و او را حمل بر رضاى خدا شود لاشک این اعتقاد منافى و مخالف آیه‌ى قرآن و احادیث نبویه بوده و خواهد بود، و این محال است. پس ظاهر و هویدا شد که این حکایت دروغ و خلاف است. و دیگر آنکه حضرت ابراهیم اسم اعظم میدانست و چیزى از کوه و دیوار و اشجار مانع قوت باهره‌ى آنحضرت نبود، چنانکه بهر طرف که نگاه کردى اوضاع مردم آنطرف را دیدى و همه را بنظر در آوردى. روزى بطرفى نگاه کرد دید دو کس زنا میکنند، گفت: اللهم اهلکهم یعنى اى پروردگار بکش اینها را، پس آن دو کس بمردند، بطرف دیگر نظر کرد دید دو شخص دیگر زنا میکنند ایشان را هم بهمین قسم دعا کرد بمردند، بطرفى دیگر نظر کرد همین حالت را دید، الخلاصه سه طرف را دعا کرد و بمردند، بطرفى دیگر نظر کرد وحى بحضرتش آمد که یا ابراهیم ببرکت و اجابت دعاى شما شش نفر را هلاک گردانیدیم، ما توبه و انابت را جهت عاصیان فرستاده‌ایم و وعده‌ى ثواب و مغفرت و تهیه عذاب جهنم همه را خبر داده‌ایم تو را باین کارها کار نباشد، و اگر چنین سلوک کنى باندک زمانى کسى دیگر بر روى زمین نمیماند. پس حضرت ابراهیم با آن قرب و منزلت که داشت او را اذن قتل و هلاک زانى نمیدادند و نهى مینمودند، حال از کجا ممکن و معلوم شد مردى که بقین بمذهب او نشده که چه مذهب دارد، چندین هزار نفس بسبب دعاى او قتل عام گردد؟!. پس تأمل کن که چگونه خواستند باین نوع حرفهاى مزخرف مردم را از راه بیرون برند و تابع اینگونه خران نمایند. دیگر آنکه پیغمبر ما محمد المصطفى صلى اللّه علیه و آله و سلم در جنگ کفار بسنک جفا دندان مبارک او را در صدف دهان آن شهید کردند و آن حضرت دست نیاز برداشت و گفت: خداوندا! بر این قوم نادان منگر، چه که نمیدانند که من پیغمبرم! اگر چنانچه باور میداشتند با من این گونه معامله و اذیت نمیکردند. حال ملاحظه کن هر گاه پیغمبر خدا بخلق ستمگر و ظالم بچنین رفتار و گفتار معامله کند دیگر تو چه میگوئى که شیخ بسبب خون یکنفر مرید قتل عام و هلاک و دمار چندین شهر را بى‌گناه و تقصیر کرده باشد، پس این گونه کشف و کرامات بخرج دادن کمال حماقت و خریت و نادانى خواهد بود زیرا که در این معنى شیخ را بر حضرت ابراهیم و محمد مصطفى علیه السلام تفضیل داده باشى و یا اینکه روایات و احادیث حضرت رسول را تکذیب نموده باشى. و دیگر اینکه هر گاه شیخ نزد خداوند عالمیان این قرب و منزلت داشته باشد که بسبب دعاى او قطع حیات و هلاک چندین هزار نفس شود، کى جایز و لایق حال او باشد که چنین دعائى بکند. دیگر آنکه چه میگوئى از این معنى که نصف بغداد را قتل عام کردن و نصف دیگر نجات یافتن این واقعه کى بوده و از کجا بوده و بچه عقلى میسنجد؟. موش سر برآورد و گفت: این گونه وقایع از تقاضاى حکمت بالغه‌ى الهى بوده و کسى را در حکمت الهى راه نیست. گربه گفت: الحمد للّه معلوم شد که همیشه دروغ‌گو هستى و بدروغ خود دائما رسوا میشوى هرگاه مقتضى حکمت الهى در این بوده پس دعاى شیخ را در آن مطلب کارى نیست و او لاف دروغ زده، و آن جماعت و این‌گونه کسان که این نسم چیزیرا کرامات دانسته باشند البته بیعقل و نادان و تابع دروغ زن شده باشند. و یکى دیگر ممکن است که کسى گوید پدرم دعا کرده و خداوند عالمیان ببرکت دعاى پدرم عراق را معمور ساخت، لکن نزد عقلاء این نوع دروغ وقوع ندارد، لهذا شیطان است که انسان با کمال و عقل و درک فریب او را خورد و از باده‌ى وسیع شریعت رسول خدا انحراف نموده روى در بیابان ضلالت و گمراهى آورده بمزخرفات کودنان بى‌عقل باور کرده و فریب خورده و تمیز حق از باطل نکند. اى موش! سخنان تو میماند بآن زن و شوهرى که از براى گوشت جنگ کردند و شوهر آن زن را نصیحت و تنبیه نمود. موش گفت: بیان فرما تا بشنویم!. گربه گفت: