Овардаанд ки дар шаҳри Кошони ду шахси дукони харбуза фурӯшӣ доштанд , михриднду миФрўхтнд . Яке ҳамеша дар дукон буд ва яке дар тараддуду гардиш , ва он шарик ки дар тараддуд буд аз шарик дигар пурсед ки имрӯз чизе фурӯхта ӣӣ ? . Гуфт : нау аллоҳ ! . Гуфт : чизеи хӯрда ӣӣ ! . Гуфт : на ! . Гуфт : пас харбуза ӣ бузургӣ ки дируз нишон кардаам куҷои рафта ки ҳолои маълум ва пайдо нест ? ! ва ман дар фикри онам ки дар вақт хӯрдан он харбуза рафиқ дошта ӣӣ ё на ? ва ин гуфтугӯро ки мекунам мехоҳам бидонам ки рафиқи ту ки бӯдааст . Шарик гуфт : эй марди бўоллаҳи алъзими савганд ки рафиқӣ надошта ва ман нахурдаам ! . Он мард бшрикш гуфт : ман касеро бойени каҷи ҷлқӣу тунди хўӣӣ надидаам ки баҳри ҳарфӣ аз ҷои даройад ва қисм хӯрд , ман кӣ музоиқа дар хӯрдани харбуза бо ту кардаам ? матлаб ва ғараз онаст митрсми ин харбузаро агар танҳо хӯрда бошӣ осебӣ бтў расад чаро ки он харбуза бисёр бузург бӯда . Он рафиқи бшрик худ гуфт : бхдоу расӯлу бқрону дайну мазҳабу миллати қисм ки ман нахурдаам ! . Баъди он мард гуфт : ҳолои инҳоро ки ту мигўӣӣ агар касе башнавад гумон мекунад ки ман дар хӯрдани харбуза бо ту музоиқа доштаам , зинҳор эй бародар аз барои инчунин чизи ҷузъӣ аз ҷои броӣӣ ! ӣнқадар мехоҳам ки бгўӣии тухми он харбуза чаҳ шуд ва агар на харбузаи фидои сари ту , бигзор хӯрда бошӣ . Он мард аз шунидани ин гуфтугӯ битоб шуду бадунёу охирату бмшрқу бмғрбу бъисӣу Мӯсо қисм хӯрд ки ман абадан нахурдаам . Он мард гуфт : ин қисмҳоро барои касе бихӯр ки туро нашинохта бошад , бо вуҷӯди ин ман қавли туро қабул ва бовар дорам ки ту нахурда ӣӣ аммо каҷи халқӣ то бойени ҳади хуби нмибошд . Алҳосли пас аз гуфтугӯии зиёд . Он шарик бечора гуфт : эй бародари ман нигоҳ кун бибин ! ту чаро ӣнқадар беэътиқодӣ ? қисмӣу савгандӣ дигар намонда ки ёди намоям , пас аз ин аз ман чаҳ мехоҳӣ ? , ин харбузаро баҳри қимат ки майдонӣ бифурӯш мерасад аз ҳисса ӣ ман кам намӯда ва ҳисоб кун ! . Он мард гуфт : эй ёри ман аз он гузаштаму қимати ҳам нмихўоҳм , бад кардам , агар ман баъд аз ин мақулаи ҳарфи занам мард набошам , мехоҳам ҳоло бидонам ки пӯсти он харбуза босб додӣ ва ё бёбў ва ё бадӯри андохтӣ ? . Он фақир тоб наёвард , гиребони худро пора пора карду рӯ бсҳро намӯд . эй мӯши ту низ дар ҳар ҳарфии панҷсад калима аз ман далелу назири хостӣ ва қабул кардӣу боз аз сар нав гирифтӣ ва гуфтугӯ мекунӣ . Мӯш чун ин назирро аз гурба шунид сукут ихтиёр кард . Гурба гуфт : эй мӯш чаро сокит шуда ӣӣ ? . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр беш аз ин дардисар додан хуб нест , агар шафқати Фрмоӣӣ то биравему суҳбатро буқат дигар гузаронем аслаҳ ва беҳтар хоҳад буд , чаро ки гуфтаанд : ёри боқии суҳбати боқӣ гурба гуфт . Балӣ бисёр хуб ! ҳоло ту бирав бахона ӣ худ ки мо ҳам биравем , локин эй мӯш мехоҳам марои ҳалол ва озод кунӣ зеро ки ирода ӣ сафар хуросон дораму митрсм ки мабодои аҷал дар расаду марги амони надиҳад ки бори дигари бсҳбт якдигар бирасем , чаро ки гуфтаанд .

آورده‌اند که در شهر کاشان دو شخص دکان خربزه فروشى داشتند، میخریدند و میفروختند. یکى همیشه در دکان بود و یکى در تردد و گردش، و آن شریک که در تردد بود از شریک دیگر پرسید که امروز چیزى فروخته‌یى؟. گفت: نه و اللّه!. گفت: چیزى خورده‌یى!. گفت: نه!. گفت: پس خربزه‌ى بزرگى که دیروز نشان کرده‌ام کجا رفته که حالا معلوم و پیدا نیست؟! و من در فکر آنم که در وقت خوردن آن خربزه رفیق داشته‌یى یا نه؟ و این گفتگو را که میکنم میخواهم بدانم که رفیق تو که بوده است. شریک گفت: اى مرد بواللّه العظیم سوگند که رفیقى نداشته و من نخورده‌ام!. آن مرد بشریکش گفت: من کسى را باین کج خلقى و تند خوئى ندیده‌ام که بهر حرفى از جاى درآید و قسم خورد، من کى مضایقه در خوردن خربزه با تو کرده‌ام؟ مطلب و غرض آنست میترسم این خربزه را اگر تنها خورده باشى آسیبى بتو رسد چرا که آن خربزه بسیار بزرگ بوده. آن رفیق بشریک خود گفت: بخدا و رسول و بقرآن و دین و مذهب و ملت قسم که من نخورده‌ام!. بعد آن مرد گفت: حالا اینها را که تو میگوئى اگر کسى بشنود گمان میکند که من در خوردن خربزه با تو مضایقه داشته‌ام، زینهار اى برادر از براى اینچنین چیز جزئى از جاى برآئى! اینقدر میخواهم که بگوئى تخم آن خربزه چه شد و اگر نه خربزه فداى سر تو، بگذار خورده باشى. آن مرد از شنیدن این گفتگو بیتاب شد و بدنیا و آخرت و بمشرق و بمغرب و بعیسى و موسى قسم خورد که من ابدا نخورده‌ام. آن مرد گفت: این قسمها را براى کسى بخور که تو را نشناخته باشد، با وجود این من قول تو را قبول و باور دارم که تو نخورده‌یى اما کج خلقى تا باین حد خوب نمیباشد. الحاصل پس از گفتگوى زیاد. آن شریک بیچاره گفت: اى برادر من نگاه کن ببین! تو چرا اینقدر بى‌اعتقادى؟ قسمى و سوگندى دیگر نمانده که یاد نمایم، پس از این از من چه میخواهى؟، این خربزه را بهر قیمت که میدانى بفروش میرسد از حصه‌ى من کم نموده و حساب کن!. آن مرد گفت: اى یار من از آن گذشتم و قیمت هم نمیخواهم، بد کردم، اگر من بعد از این مقوله حرف زنم مرد نباشم، میخواهم حالا بدانم که پوست آن خربزه باسب دادى و یا بیابو و یا بدور انداختى؟. آن فقیر تاب نیاورد، گریبان خود را پاره پاره کرد و رو بصحرا نمود. اى موش تو نیز در هر حرفى پانصد کلمه از من دلیل و نظیر خواستى و قبول کردى و باز از سر نو گرفتى و گفتگو میکنى. موش چون این نظیر را از گربه شنید سکوت اختیار کرد. گربه گفت: اى موش چرا ساکت شده‌یى؟. موش گفت: اى شهریار بیش از این دردسر دادن خوب نیست، اگر شفقت فرمائى تا برویم و صحبت را بوقت دیگر گذرانیم اصلح و بهتر خواهد بود، چرا که گفته‌اند: یار باقى صحبت باقى‌ گربه گفت. بلى بسیار خوب! حالا تو برو بخانه‌ى خود که ما هم برویم، لکن اى موش میخواهم مرا حلال و آزاد کنى زیرا که اراده‌ى سفر خراسان دارم و میترسم که مبادا اجل در رسد و مرگ امان ندهد که بار دیگر بصحبت یکدیگر برسیم، چرا که گفته‌اند.

Пас чун мӯш аз гурбаи инро шунид дар дили шавқи тамоми баҳами расонид ва бо худ гуфт : гурбаи аҷаби мужда ӣӣ дод ки бсФр хуросон меравад ва моро аз машаққату озор фориғ месозад ва барои дафъи алўқт бзбонӣ гуфт . эй шаҳриёр ? аншоءи аллоҳи таъолии дидори шарифи бихиру хӯбӣ дида шавад . Пас аз ин таъоруфоти зоҳирии мӯш бахона рафту гурба равон шуд ва мегуфт ки акнӯн дар гӯша ӣӣ камӣн кун то шояд мӯшро хотир ҷамъ кунам ва ӯро бчнг оварам . Гурбаи ин фикрро кард , қазоро тарозуи куҳна ӣӣ афтода буд , гурба рафт дар пас он тарозу пинҳон шуд . Мӯш чун бахона рафт бо худ гуфт : гурба рафт ки то куҷои луқма ӣӣ бирабоед , акнӯн фурсат ғаниматаст ва ҳоло мебояд берун рафту саҳроро сайр ва сФоӣӣ кард , зеро яқинаст ки ҳоло дар ин ҳаволӣ нест . Мӯши бойени хаёл аз хона берун омад , брмиҷст ва фурӯ меҷусту рақси кунони ин ду байтро мехонд :

پس چون موش از گربه این را شنید در دل شوق تمام بهم رسانید و با خود گفت: گربه عجب مژده‌یى داد که بسفر خراسان میرود و ما را از مشقت و آزار فارغ میسازد و براى دفع الوقت بزبانى گفت. اى شهریار؟ انشاء اللّه تعالى دیدار شریف بخیر و خوبى دیده شود. پس از این تعارفات ظاهرى موش بخانه رفت و گربه روان شد و میگفت که اکنون در گوشه‌یى کمین کن تا شاید موش را خاطر جمع کنم و او را بچنگ آورم. گربه این فکر را کرد، قضا را ترازو کهنه‌یى افتاده بود، گربه رفت در پس آن ترازو پنهان شد. موش چون بخانه رفت با خود گفت: گربه رفت که تا کجا لقمه‌یى برباید، اکنون فرصت غنیمت است و حالا میباید بیرون رفت و صحرا را سیر و صفائى کرد، زیرا یقین است که حالا در این حوالى نیست. موش باین خیال از خانه بیرون آمد، برمیجست و فرو میجست و رقص کنان این دو بیت را میخواند:

Ҳар дами нағма ӣ тозау парда ӣ бадеъӣу шеър ғарибӣ мехонд ва мерақсид дар ин асноء гурба медид ва бо худ мегуфт : охир сабр кун ва шитоб макун зеро пайғамбари худои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами фармӯда : алсбри мифтоҳи алФрҷу шоири ҳам дар ин маънӣ гуфта :

هر دم نغمه‌ى تازه و پرده‌ى بدیعى و شعر غریبى میخواند و میرقصید در این اثناء گربه میدید و با خود میگفت: آخر صبر کن و شتاب مکن زیرا پیغمبر خدا صلى اللّه علیه و آله و سلم فرموده: الصبر مفتاح الفرج‌ و شاعر هم در این معنى گفته:

Пас мӯш кам кам бнздик тарозу омад . Гурба аз бими онкии мабодои мӯш аз чангаш халосӣ ёбад , чунон ҷуст ва хез кард ки дар ҳолат гирифтани мӯши се муъаллақ зада биравӣ якдигари бғлтиднду мӯшро бчнголу дасту по фурӯ гирифт ва дар ҳолтикаҳ нафас мезаду арақ бар ҷабини мардона ӣ ӯ нишаста буд ин байтро бархонад .

پس موش کم کم بنزدیک ترازو آمد. گربه از بیم آنکه مبادا موش از چنگش خلاصى یابد، چنان جست و خیز کرد که در حالت گرفتن موش سه معلق زده بروى یکدیگر بغلطیدند و موش را بچنگال و دست و پا فرو گرفت و در حالتیکه نفس میزد و عرق بر جبین مردانه‌ى او نشسته بود این بیت را برخواند.

Аидли дилдор чунат ёфтам

ایدل دلدار چونت یافتم

Аввали бозор гум кардам ту ро

اول بازار گم کردم تو را

Охири бозор хубат ёфтам

آخر بازار خوبت یافتم‌

Баъд аз он гуфт : эй мӯш ! чаҳ ҳоли дорӣ ? . Гуфт : эй шаҳриёр ! ҳоле бар ман боқӣ намондаасту алони худро дар ҳолат назъ меёбам ! . Гурба гуфт : дағдаға макун ки маро бо ту корӣ нест ! мӯш гуфт : агар бовар кунам ақлам набошад . Гурба гуфт : чаро бовари нмикнӣ ? . Чунаст ки ман қавли туро дар боби барраи бирёну ихнии рост ва дуруст донистам ва муддатҳо дар интизор нишастам ? эй мӯш эй ҷони ман . эй умру зиндагонии ман . Вае барозанда ӣ кому ҷону дили ман ! чаҳ соъат никўӣӣ бӯда ин ки марои бадӣдори ту дидаи равшан ва мунаввар шуд ! , оё касе чунин васлии дида ва ё чунин шаҳд Муродӣ чашида ва чунин айшӣ шунида бошад ? . Алҳмди ллаҳи раби Алъоламин ҳамду сипоси худоиро ъзу ҷл ки коми дилу орзӯии марои бадӣдори ту ҳосил гардонид . Мӯши ашк аз ду дидаи равону хаҷалу шармсори сар дар зери афкандау ҳайрону саргардону музтариби худро ббиморӣу ранҷурии афканд . Пас гурба бо худ гуфт : агар фавран ӯро бикашам ғам аз дили ман берун нахоҳад рафт ва агар бибозӣ машғӯл шавам тарсам аз дастам рҳоӣӣ ёбад . Пас ӯро аз хона ӣ худаш давртар бараду онгоҳи дасту поишро бдндон бишикаст ва ӯро гузошта гуфт : ассаломи алейк эй мӯш . Мӯши пас аз ин садамау воқеа ҷавоб нагуфт . Гурба гуфт : чаро ҷавоби нмигўӣӣ ? . Мӯш гуфт : эй шаҳриёри марои ин навъи сиёсат аз ту таваққуъ набӯд зеро ки ту толиби илмӣу худованди оламён дар каломи худаш фармӯда : алкозмини алғизу алъоФини ани аннос . Ва ҳадиси ҳазрат расӯласт : лои ирҳми аллоҳи ман лои ирҳми аннос . Аҷаб медорам аз лутфу муруввати шаҳриёр ки чаро дар ҳақи ман то ин дараҷа кам марҳамат бӯда . Борӣ , агар чаҳ медонам ки оташи ғазаби шаҳриёр фурӯ менишинаду муруввати пешаи сохтаи ман ҳақирро мибхшоиду ҳичўқт раво набӯд ки ман бечораи бойени шакл бедасту пои монаму аёлу атфолам бемаишату саргардон монанди . Гурба аз шунидани ин гуфтугӯ табассумӣ кард ва гуфт : эй мӯши он қўрмаҳу ихнӣ чаҳ шуд ? . Мӯш гуфт : нашунида ӣӣ ки бузургон гуфтаанд :

بعد از آن گفت: اى موش! چه حال دارى؟. گفت: اى شهریار! حالى بر من باقى نمانده است و الان خود را در حالت نزع مى‌یابم!. گربه گفت: دغدغه مکن که مرا با تو کارى نیست! موش گفت: اگر باور کنم عقلم نباشد. گربه گفت: چرا باور نمیکنى؟. چون است که من قول تو را در باب بره بریان و یخنى راست و درست دانستم و مدتها در انتظار نشستم؟ اى موش اى جان من. اى عمر و زندگانى من. و اى برازنده‌ى کام و جان‌ و دل من! چه ساعت نیکوئى بوده این که مرا بدیدار تو دیده روشن و منور شد!، آیا کسى چنین وصلى دیده و یا چنین شهد مرادى چشیده و چنین عیشى شنیده باشد؟. الحمد للّه رب العالمین حمد و سپاس خداى را عز و جل که کام دل و آرزوى مرا بدیدار تو حاصل گردانید. موش اشک از دو دیده روان و خجل و شرمسار سر در زیر افکنده و حیران و سرگردان و مضطرب خود را ببیمارى و رنجورى افکند. پس گربه با خود گفت: اگر فورا او را بکشم غم از دل من بیرون نخواهد رفت و اگر ببازى مشغول شوم ترسم از دستم رهائى یابد. پس او را از خانه‌ى خودش دورتر برد و آنگاه دست و پایش را بدندان بشکست و او را گذاشته گفت: السلام علیک اى موش. موش پس از این صدمه و واقعه جواب نگفت. گربه گفت: چرا جواب نمیگوئى؟. موش گفت: اى شهریار مرا این نوع سیاست از تو توقع نبود زیرا که تو طالب علمى و خداوند عالمیان در کلام خودش فرموده: الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النَّاسِ. و حدیث حضرت رسول است: لا یرحم الله من لا یرحم الناس. عجب میدارم از لطف و مروت شهریار که چرا در حق من تا این درجه کم مرحمت بوده. بارى، اگر چه میدانم که آتش غضب شهریار فرو مى‌نشیند و مروت پیشه ساخته من حقیر را میبخشاید و هیچوقت روا نبود که من بیچاره باین شکل بى‌دست و پا مانم و عیال و اطفالم بى‌معیشت و سرگردان مانند. گربه از شنیدن این گفتگو تبسمى کرد و گفت: اى موش آن قورمه و یخنى چه شد؟. موش گفت: نشنیده‌یى که بزرگان گفته‌اند:

Чу тира шавад мардро рӯзгор

چو تیره شود مرد را روزگار

Ҳама он кунад каш наёяд бакор

همه آن کند کش نیاید بکار

Чаҳ чора ки ғифлати варзедаму ҳол аз бадбахтии бкиФри он гирифтор шуда ва аз ҷаҳолату ситами мимирм ? . Гурба гуфт : акнӯн дар дасти ман гирифтору асирӣ ва дар маърази мўтӣу билохираи андаруни ман ҷой ту хоҳад буд , некӯ таъаммул кун ки бғир аз амал , аз он музахрафоти сӯфияи туро судӣу фоида ӣӣ нахоҳад буд . Мӯш гуфт : охир на ту эй шаҳриёр гуфтӣ ки дар миёни эшон чунин гуфта шудааст ки ҳар кас аз олами ҷисмонии гузашта восил мешавад ? , агар чунончии некӯи кории лобуду лошки алўосли илои раҳмаи ллаҳи алмалик алҷлил хоҳед шуд ва агар аз аҳли маъсияту бади кории алўосли илои алдрки алосФли фии алнори хоҳӣ буд . Гурба гуфт : аз хилват нишинон ки мигФтӣ акнӯн туро нафъӣ дорад ва агар инсофии дорӣ ва майдонӣ ки он ҳалвои арда ки гуфта шуд агар маҳал эътиборӣ мебуд баёни он ҳалворо ҳар як аз пайғамбарони боматону аўсёءу асҳоби худ нозил мекарданду ҳазрати расӯли худо ки раҳма ллъолминаст ончии покизатару беҳтар ва муътабараст махсӯс ӯу зуррия ӣ ӯу умматонаш аз ҷониби ҳақ бова ваҳй ва илҳом мешуду модоми асҳобу аўсёء ки аз ғайри аҳқнди муддаӣу соҳиби ин рутба набошанд аз куҷои шайх кам саводро он рутба ҳосил шуд ? . Ва агар гўӣӣ ки пайғамбарон донистанду асҳобу аўсёии эшон худ тарсонанд пас нисбати бпиғмброн тӯҳмат гуфтаанду тақсири лозими дониста ки таблиғ рисолат накарда бошанд . эй мӯш ! майдонӣ он ҳалво кадомаст ? . Мӯш гуфт : на ! . Гурба гуфт : Киеви шаробу бангу шавқи ҳўӣу ҳавас нафсонӣаст ки ҷоҳилу фосиқро аз ӯ шурӣ дар дил баҳам расаду оқилу доно аз эшону кирдору аъмолашони безор . Мисли инчунин касон мисли мард бедаст ва поӣӣаст ки шиноварӣ ҳам надонад ва дар баҳри амиқи ғӯта вар шавад , албата ё ғарқ мегардад ва ё дар коми наҳангу амсоли он гирифтор мешавад . Эшон яъне он муддаӣони тасаввуфи бкмоли нодонии мутаваҷҷеҳи хаёлу фикри рақиқу баҳр амиқ гардӣда ва бе киштии шариъат ва бе лангари ҳақиқат ва бе млоҳи илм ва бе бодбони муршид ва бе донистани шиноварӣ , худро дар дарёии тафаккури бихўди афканда ва дар коми наҳанги шайтон дар гирдоби қлрм бутлон гирифторанду шайтон ҳар соъати эшонро бтриқӣ ва навъе фиреб медиҳад то инки бдрҷаҳ ӣӣ гумони барда ва мебаранд ки аз баҳри амиқи ғӯтаи хӯрдау халос шудаанду гавҳари обдор бадаст овардаанд ва чун худованди оламёни олами бофаъоли эшону гумроҳи сохтани шайтон аз хирқа ӣ банӣ одамаст лиҳозо дар каломи Маҷиди фармӯда : ё банӣ одами أни лои тъбдўои алшитони إнаҳи лаками адуи мубин . Ва фиристодани пайғамбарон ва китобҳоу нақли қасаси пешинёну андозаи таҳдиду ваъиду амр ва наҳйу манъ аз номашрӯъу ношоиста аз барои инаст ки ҳар каси болиғу оқил ва мукаллаф бӯда бошад мтобъти умӯри шаръи расӯли худоу ақволи уламои дайн мубин намӯда бароаи залолати шайтонӣ гумроҳ нагардад , ва ҳар кас ки мтобъти ҳўӣ ва ҳавас кунаду пайравии шайтони намояд ҳар оинаи мтсўҷби азоб илоҳӣ бӯда ҳайрон ва саргардон бӯда бошад . эй мӯш ! агар шахсеро гӯйанд кофараст ва худ он шахс мусулмон бошад бгФтни мардумони кофари нмишўд ва ҳар гоҳи коФрирои муъмин ном баранд бойени ном ниҳодан ӯ аз куфр пок нахоҳад шуд . Ва ҳамчунин дар миёни мардум бисёр бошад ки шахсеро фалони хону фалони султон исм гузоранду ҳоли инки дорои он исми гурусна ва бараҳна бошад . Ва ҳамчунин бисёр кас мешавад дорои мол ва неъматаст ва ӯро босаму лақаби басит ва саҳлӣ хонанд . Пас дар ин сӯрат маълум шуд ки исмро бФълӣ кор нест , аммо май бояд оншхс ки тараққӣ мекунад босами хубу лақаби хуби фарохури он исму лақаби корӣ ва феълӣ кунад ки шоиста ӣ ҳол ӯ бошад . Пас банӣ одам бояд чунин сулӯк бо мардуми намояд ки аз гуфтану шунидану нишастану брхўостни нақсӣ бар ӯ ворид наёяд ва аз мнҳёту муҳаррамоти иҷтиноби намояд . Пас эй мӯш ! сӯфӣ исмӣаст бмънии софи бноءи алайҳ , агар касе дар убудийят аз уюботи динии соф ва беғашу тобеъи шаръ шариф бӯда бошад аз ин беҳтар ва хубтар чаҳ бошад ? . Ва агар ҷоҳилу нодон ва гумроҳ бӯда бошад ва гуяд ман суфем дурӯғи гўӣӣ ва тӯҳмат намӯдау хоӣб ва хоср хоҳад буд . Ва бмФоди ҳадиси ҳазрати расӯли алайҳи алслоаҳу ассалом ки фармӯда : иҳшри алмрءи маъаи ман أҳб , мулҳақ ва маҳсӯб хоҳад шуд . Мӯш гуфт : эй шаҳриёри номдор ! марои андом озор медиҳад ва шумо мФслои баёну насиҳати миФрмоӣӣ , агар ту чунон муҳаббатӣ кунӣу тариқа ӣ зарраи парварӣ дарбора ӣ ман фақири баҷооварӣу маро муолиҷа кунӣ баъд аз ин ҳар чаҳ гўӣӣу ончии Фрмоӣии срнпичму абду мутӣъ ва фармонбардор бошам . Гурба гуфт : хотири ҷамъи дор ки банда дар шикастаи бандии маҳорат тамом дорам , улҳоли дасту пои туро май бандам ва дар замонии наздики аншоءи аллоҳи сиҳҳат хоҳӣ ёфту мувофиқати мо ва ту тоза хоҳад шуд ва чанд рӯзи зиндагии орӣаро бо якдигари бтриқи суҳбату мўонст басар хоҳам барад ва ту хотири ҷамъи дор эй мӯш ! дар хотири дории ончӣ дар миёна ӣ мо ва ту дар боби меҳмонӣу суҳбат гузаштааст ва қабл аз ин шумо байтиро аз гулистон саъдӣ хондӣ ва он инаст :

چه چاره که غفلت ورزیدم و حال از بدبختى بکیفر آن گرفتار شده و از جهالت و ستم میمیرم؟. گربه گفت: اکنون در دست من گرفتار و اسیرى و در معرض موتى و بالاخره اندرون من جاى تو خواهد بود، نیکو تأمل کن که بغیر از عمل، از آن مزخرفات صوفیه تو را سودى و فایده‌یى نخواهد بود. موش گفت: آخر نه تو اى شهریار گفتى که در میان ایشان چنین گفته شده است که هر کس از عالم جسمانى گذشته واصل میشود؟، اگر چنانچه نیکو کارى لابد و لاشک الواصل الى رحمة لله الملک الجلیل خواهید شد و اگر از اهل معصیت و بد کارى الواصل الى الدرک الاسفل فى النار خواهى بود. گربه گفت: از خلوت نشینان که میگفتى اکنون تو را نفعى دارد و اگر انصافى دارى و میدانى که آن حلواى ارده که گفته شد اگر محل اعتبارى میبود بیان آن حلوا را هر یک از پیغمبران بامتان و اوصیاء و اصحاب خود نازل میکردند و حضرت‌ رسول خدا که رحمة للعالمین است آنچه پاکیزه‌تر و بهتر و معتبر است مخصوص او و ذریه‌ى او و امتانش از جانب حق باو وحى و الهام میشد و مادام اصحاب و اوصیاء که از غیر احقند مدعى و صاحب این رتبه نباشند از کجا شیخ کم سواد را آن رتبه حاصل شد؟. و اگر گوئى که پیغمبران دانستند و اصحاب و اوصیاى ایشان خود ترسانند پس نسبت بپیغمبران تهمت گفته‌اند و تقصیر لازم دانسته که تبلیغ رسالت نکرده باشند. اى موش! میدانى آن حلوا کدام است؟. موش گفت: نه!. گربه گفت: کیف شراب و بنگ و شوق هوى و هوس نفسانى است که جاهل و فاسق را از او شورى در دل بهم رسد و عاقل و دانا از ایشان و کردار و اعمالشان بیزار. مثل اینچنین کسان مثل مرد بیدست و پائى است که شناورى هم نداند و در بحر عمیق غوطه‌ور شود، البته یا غرق میگردد و یا در کام نهنگ و امثال آن گرفتار میشود. ایشان یعنى آن مدعیان تصوف بکمال نادانى متوجه خیال و فکر رقیق و بحر عمیق گردیده و بى‌کشتى شریعت و بى‌لنگر حقیقت و بى‌ملاح علم و بى‌بادبان مرشد و بى‌دانستن شناورى، خود را در دریاى تفکر بیخود افکنده و در کام نهنگ شیطان در گرداب قلزم بطلان گرفتارند و شیطان هر ساعت ایشان را بطریقى و نوعى فریب میدهد تا اینکه بدرجه‌یى گمان برده و مى‌برند که از بحر عمیق غوطه خورده و خلاص شده‌اند و گوهر آبدار بدست آورده‌اند و چون خداوند عالمیان عالم بافعال ایشان و گمراه ساختن شیطان از خرقه‌ى بنى آدم است لهذا در کلام مجید فرموده: یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ. و فرستادن پیغمبران و کتابها و نقل قصص پیشینیان و اندازه تهدید و وعید و امر و نهى و منع از نامشروع و ناشایسته از براى این است که هر کس بالغ و عاقل و مکلف بوده باشد متابعت امور شرع رسول خدا و اقوال علماى دین مبین نموده براه ضلالت شیطانى گمراه نگردد، و هر کس که متابعت هوى و هوس کند و پیروى شیطان نماید هر آینه متسوجب عذاب الهى بوده حیران و سرگردان بوده باشد. اى موش! اگر شخصى را گویند کافر است و خود آن شخص مسلمان باشد بگفتن مردمان کافر نمیشود و هر گاه کافریرا مؤمن نام برند باین نام نهادن او از کفر پاک نخواهد شد. و همچنین در میان مردم بسیار باشد که شخصى را فلان خان و فلان سلطان اسم گذارند و حال اینکه داراى آن اسم گرسنه و برهنه باشد. و همچنین بسیار کس میشود داراى مال و نعمت است و او را باسم و لقب بسیط و سهلى خوانند. پس در این صورت معلوم شد که اسم را بفعلى کار نیست، اما مى‌باید آنشخص که ترقى میکند باسم خوب و لقب خوب فراخور آن اسم و لقب کارى و فعلى کند که شایسته‌ى حال او باشد. پس بنى آدم باید چنین سلوک با مردم نماید که از گفتن و شنیدن و نشستن و برخواستن نقصى بر او وارد نیاید و از منهیات و محرمات اجتناب نماید. پس اى موش! صوفى اسمى است بمعنى صاف بناء علیه، اگر کسى در عبودیت از عیوبات دینى صاف و بى‌غش و تابع شرع شریف بوده باشد از این بهتر و خوبتر چه باشد؟. و اگر جاهل و نادان و گمراه بوده باشد و گوید من صوفیم دروغ گوئى و تهمت نموده و خائب و خاسر خواهد بود. و بمفاد حدیث حضرت رسول علیه الصلاة و السلام که فرموده: یحشر المرء مع من أحب، ملحق و محسوب خواهد شد. موش گفت: اى شهریار نامدار! مرا اندام آزار میدهد و شما مفصلا بیان و نصیحت میفرمائى، اگر تو چنان محبتى کنى و طریقه‌ى ذره پرورى درباره‌ى من فقیر بجا آورى و مرا معالجه کنى بعد از این هر چه گوئى و آنچه فرمائى سرنپیچم و عبد و مطیع و فرمانبردار باشم. گربه گفت: خاطر جمع‌دار که بنده در شکسته بندى مهارت تمام دارم، الحال دست و پاى تو را مى‌بندم و در زمانى نزدیک انشاء اللّه صحت خواهى یافت و موافقت ما و تو تازه خواهد شد و چند روز زندگى عاریه را با یکدیگر بطریق صحبت و موانست بسر خواهم برد و تو خاطر جمع دار اى موش! در خاطر دارى آنچه در میانه‌ى ما و تو در باب مهمانى و صحبت گذشته است و قبل از این شما بیتى را از گلستان سعدى خواندى و آن این است:

эй мӯш ! ин ҳамаи гуфтугӯ ки дар миёнаст аз мухолифу мувофиқ аз барои онаст ки баъзе бкмоли шуъӯру қобилияти ташхис , маъонии оёту аҳодӣсу ахбор дар каломи акобри фаҳмида ва ашъор карда ва баъзе аз рӯй ҷаҳлу нодонии бъқли ноқиси худ қиёси маънӣ ботил кардаанду бзлолту гумроҳии ҳавои нафасу шайтону камол харят гирифторанд .

اى موش! این همه گفتگو که در میانست از مخالف و موافق از براى آن است که بعضى بکمال شعور و قابلیت تشخیص، معانى آیات و احادیث و اخبار در کلام اکابر فهمیده و اشعار کرده و بعضى از روى جهل و نادانى بعقل ناقص خود قیاس معنى باطل کرده‌اند و بضلالت و گمراهى هواى نفس و شیطان و کمال خریت گرفتارند.

Ва ин маънӣ ки касе забон бурӣда бошад ва дар кунҷӣ нишаста беҳтар аз онаст ки забон дар ҳукм ӯ набошад , инаст ки беихтиёр сухан гуяд ки боиси фитна ва озор бошад , ва он тамасхурҳоу ситамҳо ки ту бо ман кардӣ бсбби кайфари он аъмолу гуфтугӯҳои худати бдом ман афтодӣ .

و این معنى که کسى زبان بریده باشد و در کنجى نشسته بهتر از آن است‌ که زبان در حکم او نباشد، این است که بى‌اختیار سخن گوید که باعث فتنه و آزار باشد، و آن تمسخرها و ستم‌ها که تو با من کردى بسبب کیفر آن اعمال و گفتگو هاى خودت بدام من افتادى.

Мӯши пас аз шунидани ин мақоли фарёд ва фиғон бароварду бунёди аҷз ва бечорагӣ кард

موش پس از شنیدن این مقال فریاد و فغان برآورد و بنیاد عجز و بیچارگى کرد

Гурба гуфт . эй мӯш ! дар кутуби бузургон зикр кардаанд ки чун субҳ рӯз мешавад аъзоъу ҷавориҳи ҳама бо якдигари таҳнияту боздиди намоянд ва ҳар як аз якдигари аҳвол пурсӣ менамоянду лисони ҳол ҳар як гуё мегуяд : алҳмди ллаҳи ҳоли ман бихираст ! .

گربه گفت. اى موش! در کتب بزرگان ذکر کرده‌اند که چون صبح روز میشود اعضاء و جوارح همه با یکدیگر تهنیت و بازدید نمایند و هر یک از یکدیگر احوال پرسى مینمایند و لسان حال هر یک گویا میگوید: الحمد للّه حال من بخیر است!.

То модоме ки туро ҳаракат ва сукӯнӣ ҳаст , мебояд шабу рӯзи бкмоли тафаккуру тадаббур шукр кунӣ ки мабодо аз ин бадтар гардаду адами шукру ризои бқзоءи сабаби нақсу заъфи эътиқод дар дайн ва имон шавад .

تا مادامى که تو را حرکت و سکونى هست، میباید شب و روز بکمال تفکر و تدبر شکر کنى که مبادا از این بدتر گردد و عدم شکر و رضا بقضاء سبب نقص و ضعف اعتقاد در دین و ایمان شود.

Касоне ки дар маърифати илоҳӣу тзкиру тавсифи хулафои дайни мубини хилофи намоянду ихтилофи ҷӯянду бъқли ноқиси худ мҳоҷаҳ намӯд ,у бадалелу бурҳони ғалат собит кунанду сару молу ҷону имонро бсбби нигоҳи надоштани забон талаф намӯдау оя ӣ вофеаи алҳдоиаҳи хусри алднёу алохраҳи злки ҳўи алхсрони улмубин , мувофиқи ҳоли онҳост .

کسانى که در معرفت الهى و تذکیر و توصیف خلفاى دین مبین خلاف نمایند و اختلاف جویند و بعقل ناقص خود محاجه نمود، و بدلیل و برهان غلط ثابت کنند و سر و مال و جان و ایمان را بسبب نگاه نداشتن زبان تلف نموده و آیه‌ى وافیة الهدایه خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ، موافق حال آنهاست.

Мӯш гуфт .

موش گفت.

эй шаҳриёр ! ҳар чанд маҷрӯҳ ва хастаам локин дар хизмати шаҳриёрии маҳбӯсам ки кони марҳамат ва эҳсонаст , таваққуъ ба мароҳим шаҳриёр дорам ки саволи марои бўҷаҳи маъқӯли хотири нишони фармӯдау ҷавоби гўӣӣ то дилами якбора аз шубҳау шаки беруни омадау мутаваҷҷеҳи амр яқин гардад .

اى شهریار! هر چند مجروح و خسته‌ام لکن در خدمت شهریارى محبوسم که کان مرحمت و احسان است، توقع به مراحم شهریار دارم که سؤال مرا بوجه معقول خاطر نشان فرموده و جواب گوئى تا دلم یکباره از شبهه و شک بیرون آمده و متوجه امر یقین گردد.

Гурба гуфт :

گربه گفت:

Бигӯ !

بگو!

Мӯш гуфт :

موش گفت:

эй шаҳриёр ! бар фарзи хилофу ихтилофу аътсоФи сӯфия дар маслаку умӯру авзоъи худ , чаро мардуми рағбати даврӣ аз хилофату мухолифа ӣ эшон нминмоинду мурӣдону тобеъони онҳо рӯзи буруз бештар мешаванд ? .

اى شهریار! بر فرض خلاف و اختلاف و اعتساف صوفیه در مسلک و امور و اوضاع خود، چرا مردم رغبت دورى از خلافت و مخالفه‌ى ایشان نمینمایند و مریدان و تابعان آنها روز بروز بیشتر میشوند؟.

Охир бар фарзи эшон нодону биъқл , дигарон чаро бъқли худ амали нминмоинд то ки аз роҳ нараванду мтобът эшон накунанд ? .

آخر بر فرض ایشان نادان و بیعقل، دیگران چرا بعقل خود عمل نمینمایند تا که از راه نروند و متابعت ایشان نکنند؟.

Гурба гуфт :

گربه گفت:

эй мӯш ! дар ин сؤоликаҳ кардӣ ва пурседӣ чанд ҷиҳат дорад , акнӯн баъзе вуҷӯҳро аз барои ту нақл ва баён кунам то бар ту возеҳ ва равшан гардад .

اى موش! در این سؤالیکه کردى و پرسیدى چند جهت دارد، اکنون بعضى وجوه را از براى تو نقل و بیان کنم تا بر تو واضح و روشن گردد.

Авлои онкии ақлу идроки мардуми баҳамаи чизи нмирсду паии нмибрд ва бемураббӣ ва бе муаллими илми шариъат аз пеши нмирўд .

اولا آنکه عقل و ادراک مردم بهمه چیز نمیرسد و پى نمیبرد و بى‌مربى و بى‌معلم علم شریعت از پیش نمیرود.

Дигари онкии ончиро ҷамоати сӯфия аз роҳи рибу риёи бхлқ илқоъ мекунанд ва худро дар назари мардумони содаи лавҳ , дар либоси тақвоу ҳақиқати шиносӣу ирфони бофӣ ҷилва медиҳанд ва аҳёнан бмридони боимоءу киноя ишора мекунанд ки мухолифони маслаки сӯфияу мункирони онҳо давр аз имону аиқоннд ва дар сироти хатарнок залолат соиранд ва аз ин ҷиҳати тобеъин онҳо бар ҳасби илқоҳоу шатаҳоти мусталаҳа ӣ пешвоёни гӯшу ҳушу фуоди эшон ( яъне мурӣдон ) одати гирифта ва ҳар соъати шайтон бо нафаси эшон дар сохта ва яке шуда ва онҳоро аз роҳи тақлиди бмқоми таассуб дар оварда ва аз роҳи ҳақиқату маърифат боз медораду бтиаҳи ботилу водии гумроҳии мёндозд .

دیگر آنکه آنچه را جماعت صوفیه از راه ریب و ریا بخلق القاء میکنند و خود را در نظر مردمان ساده لوح، در لباس تقوى و حقیقت شناسى و عرفان بافى جلوه میدهند و احیانا بمریدان بایماء و کنایه اشاره میکنند که مخالفان مسلک صوفیه و منکران آنها دور از ایمان و ایقانند و در صراط خطرناک ضلالت سائراند و از این جهت تابعین آنها بر حسب القاها و شطحات مصطلحه‌ى پیشوایان گوش و هوش و فؤاد ایشان (یعنى مریدان) عادت گرفته و هر ساعت شیطان با نفس ایشان در ساخته و یکى شده و آنها را از راه تقلید بمقام تعصب در آورده و از راه حقیقت و معرفت باز میدارد و بتیه باطل و وادى گمراهى میاندازد.

Ҳар гоҳи чунин ксоникаҳ дар ақли онҳо заъф бошаду мартаба ӣ донишу илмашони ноқис , албата ончӣ аз онҳо бзҳўр ва буруз мерасад ҳама ботиласт .

هر گاه چنین کسانیکه در عقل آنها ضعف باشد و مرتبه‌ى دانش و علمشان ناقص، البته آنچه از آنها بظهور و بروز میرسد همه باطل است.

Тариқи дигари онкӣ , ҷамъӣ аз мардуми мусулмони дорои садоқату ҳасан ният мебошанд ва бар ҳасби зоҳири гӯши бклмоти насоеҳомез эшон дода ки намози хубу рӯзау шаби бедорӣ хубасту зикри тавҳиди илоҳии сабаби зёдтии имон ва аиқонаст ва худ ҷамоати сӯфия зоҳиран дар ин маслаку тартиби худро собит ва омил менамоянд ва тобеъину мурӣдони бечора аз канаи мақсаду ағрози ботинӣа ӣ онҳо ки ҷалби қулӯбу манобе шахсеа мебошад беитилоъ ва Аслан бихбр , лиҳозо дар доми эътиқоду ихлос боишон афтодау иўмои Фиўмо бар иродати мёФзоинду инси мигирнду мартабаи мартабаи эшонро фиреб медиҳанд то онкӣ тамоман бдоми мёФтнди чунонкии сайёдони кабӯтари мигирнд .

طریق دیگر آنکه، جمعى از مردم مسلمان داراى صداقت و حسن نیت میباشند و بر حسب ظاهر گوش بکلمات نصایح‌آمیز ایشان داده که نماز خوب و روزه و شب بیدارى خوب است و ذکر توحید الهى سبب زیادتى ایمان و ایقان است و خود جماعت صوفیه ظاهرا در این مسلک و ترتیب خود را ثابت و عامل مینمایند و تابعین و مریدان بیچاره از کنه مقصد و اغراض باطنیه‌ى آنها که جلب قلوب و منابع شخصیه میباشد بى‌اطلاع و اصلا بیخبر، لهذا در دام اعتقاد و اخلاص بایشان افتاده و یوما فیوما بر ارادت میافزایند و انس میگیرند و مرتبه مرتبه ایشان را فریب میدهند تا آنکه تماما بدام میافتند چنانکه صیادان کبوتر میگیرند.

Мӯш гуфт :

موش گفت:

эй шаҳриёр ! сифату кайфияти сайёдони ҳинду Ироқро аз барои ман баён фармо .

اى شهریار! صفت و کیفیت صیادان هند و عراق را از براى من بیان فرما.

Гурба гуфт :

گربه گفت:

Овардаанд ки сайёдони ҳинди вқтикаҳи қасди шикору сайд оҳӯ доранд , оҳӯи барра ӣиро бадаст овардау ресмони дарозиро бар ду шох ӯ баста ва дар марғзору саҳрои сабзу хуррам раҳо месозанд , ва ӯ бмром худ мечараду сайёдон низ дар камӣнгоҳи он дашт ва саҳро нишаста , чун оҳӯони абнои ҷинси худро ба фироқ бол мебенанд ки мечарад , хотир ҷамъ гашта ва бо он оҳӯи улфати гирифта ва мечаранд ва пас аз чанде бибозӣ машғӯли мигрднд ва дар ҳангоми бозии сар дар сар ҳам мегузоранду баъд аз он ресмонӣ ки бар шохи барраи оҳӯ бастаанд дар шохи дигарон банд мешавад , пас ҳар қадар қӯт мекунанд , халосӣ надоранд , пас аз он сайёдон аз камӣнгоҳи барҷастау оҳӯон дар доми афтодаро гирифтау фориғони оғоз рамидан карда май ҷҳнд ва он бечорагони гирифтор дар дом сайёдон мемонанд .

آورده‌اند که صیادان هند وقتیکه قصد شکار و صید آهو دارند، آهو بره‌یى را بدست آورده و ریسمان درازى را بر دو شاخ او بسته و در مرغزار و صحراى سبز و خرم رها میسازند، و او بمرام خود میچرد و صیادان نیز در کمینگاه آن دشت و صحرا نشسته، چون آهوان ابناى جنس خود را به فراغ بال میبینند که میچرد، خاطر جمع گشته و با آن آهو الفت گرفته و میچرند و پس از چندى ببازى مشغول میگردند و در هنگام بازى سر در سر هم میگذارند و بعد از آن ریسمانى که بر شاخ بره آهو بسته‌اند در شاخ دیگران بند میشود، پس هر قدر قوت میکنند، خلاصى ندارند، پس از آن صیادان از کمینگاه برجسته و آهوان در دام افتاده را گرفته و فارغان آغاز رمیدن کرده مى‌جهند و آن بیچارگان گرفتار در دام صیادان میمانند.

Аммо роҳу расми сайёдон Ироқ онаст ки кабӯтарӣ дар дом даст омӯз доранд ва дар заминӣ ки дом аз барои сайди кабӯтарон дар хок кардаанд дона рехтаанд ва он кабӯтар даст омӯзро ки боли бмқроз бурӣдаанд дар он домгоҳ сар медиҳанд ва худ дар камӣн нишаста , чун кабӯтарон дар ҳаво парвоз мекунанд май бенанд ки саҳроӣ васеъӣасту кабӯтарии фориғи боли бчро ва чаридан машғӯласт , пас он кабӯтарони бҳўои он кабӯтар дар замин менишинанд ки чаро намоянди ҳамин ки машғӯл бчро мешаванд ногоҳ сайёдон аз камӣни ришта ӣ он дом ки густарда анд мекашанду ҳамаро якбораи муқайяди дом худ месозанд .

اما راه و رسم صیادان عراق آنست که کبوترى در دام دست آموز دارند و در زمینى که دام از براى صید کبوتران در خاک کرده‌اند دانه ریخته‌اند و آن کبوتر دست آموز را که بال بمقراض بریده‌اند در آن دامگاه سر میدهند و خود در کمین نشسته، چون کبوتران در هوا پرواز میکنند مى‌بینند که صحراى وسیعى است و کبوترى فارغ بال بچرا و چریدن مشغول است، پس آن کبوتران بهواى آن کبوتر در زمین مى‌نشینند که چرا نمایند همین که مشغول بچرا میشوند ناگاه صیادان از کمین رشته‌ى آن دام که گسترده‌اند میکشند و همه را یکباره مقید دام خود میسازند.

Пас мисли он ҷамоати сӯфияи бойен мисли ва ҳикоят мемонад ва он сайёди шайтон лъинасту мардумони софу содиқ ва кам ақл мисли он оҳӯони сҳроӣӣ ё мисли он кабӯтарон осмонӣ мемонанд зеро чун абнои ҷинси худро диданду рағбат мؤонст карданд гирифтори Иблис бар талбис мекарданд .

پس مثل آن جماعت صوفیه باین مثل و حکایت میماند و آن صیاد شیطان لعین است و مردمان صاف و صادق و کم عقل مثل آن آهوان صحرائى یا مثل آن کبوتران آسمانى میمانند زیرا چون ابناى جنس خود را دیدند و رغبت مؤانست کردند گرفتار ابلیس بر تلبیس میکردند.

Дигари онкии бонўоъи рибу риёи бунёди музахрафот бо мардуми сода дил менамоянд , чунонкии он марди қаландар , подшоҳу вазиру вакилро ббоФтни мндили хаёл аз роҳи бадари барад .

دیگر آنکه بانواع ریب و ریا بنیاد مزخرفات با مردم ساده دل مینمایند، چنانکه آن مرد قلندر، پادشاه و وزیر و وکیل را ببافتن مندیل خیال از راه بدر برد.

Мӯш гуфт :

موش گفت:

эй шаҳриёр ! ин ҳикоят чигуна бӯда , таваққуъу раҷои онкӣ баён кардау нақли Фрмоӣӣ .

اى شهریار! این حکایت چگونه بوده، توقع و رجا آنکه بیان کرده و نقل فرمائى.

Гурба гуфт :

گربه گفت: