Овардаанд ки марди муъаллимӣ аз шаҳри худ беруни омада буд ва рӯй бсҳро ва қроء намӯд ки шояд таҳсилу касб маошӣ кунад , алҳосли бчндини қарияу ободӣ ворид шуд ва аз ҳеҷ ҷои кушодӣ ва футуҳӣ надид , дар ин ҳолат фикр мекард ва мерафт то инки бидиҳу қария ӣӣ расед ва дар онҷои ҷамъӣ аз кадхудоёну риши сифедонро дид ки иҷтимо доранд ва суҳбат мекунанд , он муаллим бо худ гуфт ки дар ӣнҷои фикрӣ тавон ёфту ҳила ӣӣ тавон сохт , камӣ пеш омад ва бар он ҷамоат салом карду бунёди таъриф ва тавсиф намӯд ва гуфт : алҳмди аллоҳ ки худои табораку таъолии чунин музиъӣ бо сафоу хуши обу ҳаворо бшмои атоу арзонии фармӯдау фазои саморо дар ин нуқтаи бавосита ӣ вуҷӯд ва бӯдани нуфуси солеҳаи нисбати боҳилли деҳоти дигар тафзил намӯдааст . эй кадхудоён ! ман ин қарияро чунон ёфтам ки мебояд мива ӣ он бисёр рнкин ва ширин бӯда бошад ! . Гуфтанд : балӣ чунинаст . Пас аз он муаллим гуфт ки агар ин кӯҳ дар баробари даҳ воқеъ намешуд албата мивау ҳосили ин мавзеи рангинтару хуш бӯтар мешуд ва аҷаб медорам аз шумоҳо ки чаро ин кӯҳро аз пеш бар нмидорид ? ! . Ва он ҷамоатро чунон таҳрик кард ки магари кӯҳро аз пеш ме тавон бардошт . Пас бон мард гуфтанд ки чигуна кӯҳро ме тавон аз пеши бардошт ва агар ту дар ин боби тадбирӣ бахотират мерасад баён кун то дар саъйу иҷроӣ он бакӯшем . Он муаллим гуфт : банда чанд рӯзӣ дар хизмат шумоҳо хоҳам буд зеро банда муддатӣаст ки мусофирам ,у музиъии бойени хӯбӣ ва бо сФоӣӣу хуши ҳавойӣ надидаам ва дар ин мавзеи марои фараҳу сарварӣ рӯй намӯд ва дар дилам афтодааст ки аз барои шумоҳо ин кӯҳро алоҷии намоям . Пас он ҷамоати таклифи зиёфати бон мард карданд ва ҳар як навбатӣ аз барои зиёфату мҳмондорӣ ӯ бар худ қарор додау шурӯ дар меҳмонӣ карданд . Аз қазои шабӣ дар хона ӣ мардии меҳмонӣ буду ҷамъӣ бо он мард суҳбат медоштанд , он мард бо худ гуфт ки акнӯн чанд рӯз шудааст ки аз ваъда мегузараду наздик шудааст ки туро ббрдоштни кӯҳ таклиф кунанд ва бар ҳасби қавлу ваъда бояд кӯҳро аз барои онҳо бурдорӣ , улҳол бояд фикрӣ кард то чанд рӯзи дигар дар ин мавзеи Бамоне ва маишат бигузароне , дигари бораи бахона ӣ макр фурӯ рафту ҳила ӣӣ бахотираш расед ва гуфт : ҳайф аз шумо ки дар миёни худ муъаллимӣ надоред ки атфоли шуморо таълим диҳаду ҳамаро соҳиби дониши намояд то бондки замонӣ ҳар як ълиҳдаҳи нодарра ӣ аср гирданд ! , пас аз шунидани ин гуфтор , гуфтанд ки дар ин мавзе касе нест ва аз ҷои дигари ҳам касе бойени макон ва мавзе наёяд ва агар чунончии шумо муҳаббат намӯда тавваҷуҳ кунед банноӣ хайрӣ гузоштаед . Онмрд дарёфт ки хуби онҳоро хар карда , пас гуфт : бандаро подшоҳи амре фармӯдааст ва ман мехоҳам ки бхдмти подшоҳи қиёми намоям . Эшон гуфтанд ки подшоҳ чаҳ хидматии бшмои фармӯда ? онмрд дар ҷавоб гуфт : китобии фармӯда ки шарҳи нусха ӣӣ бар он нивисаму мигрдм ки ҷоӣӣ бо обу ҳавои пайдои намояд то ки асбоби масаррату нишоти димоғи баҳами расонида ва дар он мавзе нишастау бони амри қиёми намоями вагарна аз меҳрбонӣу муҳаббати шумо бисёр мамнӯн бӯда бҷоӣӣ намерафтам . Эшон гуфтанд ки шумо худ миФрмоӣиди ин мавзеи бҳсби обу ҳавоу дилнишинӣ бинзираст , мумкинаст ки дар ин мавзеи хизмати подшоҳиро бонҷоми расонидау фарзандони моро ҳам таълим дода бошед . Пас аз таклифу гуфтугӯӣ бисёр дар ин хусӯс , чунон муқарар шуд ки дар ҳар санаи се моҳ дар он мавзеи таваққуфи намояду атфоли эшонро ҳам дарс бидиҳаду баъд аз он кӯҳро дар се сол рӯзгор бардораду харҷ ӯро дода ва дар ҳар солии маблағи шаш тӯмони нақди бъўзи ҳақи таълими илова аз ихроҷоти корсозӣ намоянд . Пас аз ин қарор , он марди икдл дар он мавзе нишасту шурӯ дар таълим додани атфол эшон намӯд ва дар ҳар ҳафтаи таваққуъоту тавозуъот аз эшон талаб менамӯд ва эшон ҳам лоилоҷ бомед бардоштан кӯҳ , ноз ӯро мутаҳаммил мешуданд ва чун муддати се сол тамом шуд , он марди маблағии мол ҷамъ карда буд , пас аз муддати мазкӯри аҳолии қарияи ҳама назд он мард омада гуфтанд ки эй муаллим ! бмсдоқ алўъддин мебояд имрӯзи ин кӯҳро аз ҷо бурдорӣ ! он мард муаллим гуфт : балӣ акнӯн мо низ атфоли шуморо таълим кардаему китоби подшоҳи ҳам тамом шуда ва мехоҳам ки бензад подшоҳ биравам , пас аз он агар ҳаёти орӣа боқӣ бошад бхдмт шумо мерасм ва шумо тавваҷуҳ кунед ва ин ваҷҳро ки шарт кардаед бҳқир шафқат кунед то ман ҳам ин кӯҳро аз ҷиҳат шумо бурдорам . Пас аз ин он марди зари муайяниро оварда бон мард доданд ва ӯ гуфт бирӯяд бахонаҳои худ ҳар қадари танобу ресмон ки доред биоваред ! . Эшон ҳам рафтанд ва ҳар қадари ресмону таноб ки дошанд тамомӣ овараданд ва он марди ҳамаро бар якдигар гиреҳ дода бар даври кӯҳи андохт чун ресмон каму кӯтоҳ буду бадӯри кӯҳи нмирсиди боз биъқлон фиристоданд бшҳру ресмон бисёр хариданд ва овараданд бадӯр кӯҳ андохтанд ва нишасту пушт бкўаҳ дода гуфт : ҳолои қӯти нмоӣиду кӯҳро бурдоред ва бар пушт ман гузоред то биравем ва бадӯр андозем ! . Он ҷамоати биъқл ки адади онҳо бақадр сесад нафар буданд омада ва ҳар чанд қӯт намуданд натавонистанд ки якпорча аз кӯҳ бурдоранд то чаҳ ҷоӣӣ ки кӯҳро бурдоранд ва бар пушт муаллим гузоранд . Он мард гуфт : шумоҳо чиқадр коҳил ва бекораед охири ҳамаи якбораи дуруст қӯт кунед то ки ин кӯҳро бардошта ва бар пушт ман гузоред ! . Боз ҳар қадар қӯт намуданд он кӯҳ ҳаракат накард билохира бтнг омаданд ва гуфтанд : эй мард кам ақли нодон ! мо чигуна митўоними ин кӯҳро бардорем он мард гуфт : ман биъқл нестам , шумо биъқлид зеро ки сесад нафари ҷамъ шудаеду нмитўониди кӯҳро бурдоред ва бадуш ман гузоред бо вуҷӯди ин таваққуъ доред ки ман танҳо бурдорам ? ! . Баъд аз шунидани ин қавл , он ҷамоати боз аз биъқлӣ тасдиқ карданд ва гуфтанд ки дурустаст ва рост мегуяд чаҳ бояд кард ? . Он мард муаллим гуфт : бояд сабр ва таҳаммул намӯд ки то ҷамъиятии бештар аз шумо баҳам расад ва он вақт кӯҳ бояд сабр ва таҳаммул намӯд ки то ҷамъиятии бештар аз шумо баҳам расад ва он вақт кӯҳро бурдоред ва бар пушт ман наед то бабрами биҷои дигари нуҳум . Пас мардуми он қария бо муаллими қарори корро чунин қарор доданд ! бории ҳоло эй мӯш ! хуб ва возеҳ бидон ки ҳар чаҳ бар сари ту омада ва меояд . Ҳама аз сабаби такаббуру худсарӣу нодонӣ худат бӯда ки бар ту воқеъ шудаи волои ҳаргизи одами шикастаи нафасу бурдбор зарар накардаасту бблои мубтало нашуда ва намешавад балки ҳамеша солим хоҳад буд .

آورده‌اند که مرد معلمى از شهر خود بیرون آمده بود و روى بصحرا و قراء نمود که شاید تحصیل و کسب معاشى کند، الحاصل بچندین قریه و آبادى وارد شد و از هیچ جا گشادى و فتوحى ندید، در این حالت فکر میکرد و میرفت تا اینکه بده و قریه‌یى رسید و در آنجا جمعى از کدخدایان و ریش سفیدان را دید که اجتماع دارند و صحبت میکنند، آن معلم با خود گفت که در اینجا فکرى توان یافت و حیله‌یى توان ساخت، کمى پیش آمد و بر آن جماعت سلام کرد و بنیاد تعریف و توصیف نمود و گفت: الحمد اللّه که خداى تبارک و تعالى چنین موضعى با صفا و خوش آب و هوا را بشما عطا و ارزانى فرموده و فضاى سما را در این نقطه بواسطه‌ى وجود و بودن نفوس صالحه نسبت باهل دهات دیگر تفضیل نموده است. اى کدخدایان! من این قریه را چنان یافتم که میباید میوه‌ى آن بسیار رنکین و شیرین بوده باشد!. گفتند: بلى چنین است. پس از آن معلم گفت که اگر این کوه در برابر ده واقع نمى‌شد البته میوه و حاصل این موضع رنگین‌تر و خوش‌بوتر میشد و عجب مى‌دارم از شماها که چرا این کوه را از پیش بر نمیدارید؟!. و آن جماعت را چنان تحریک کرد که مگر کوه را از پیش مى‌توان برداشت. پس بآن مرد گفتند که چگونه کوه را مى‌توان از پیش برداشت و اگر تو در این باب تدبیرى بخاطرت میرسد بیان کن تا در سعى و اجراى آن بکوشیم. آن معلم گفت: بنده چند روزى در خدمت شماها خواهم بود زیرا بنده مدتى است که مسافرم، و موضعى باین خوبى و با صفائى و خوش هوائى ندیده‌ام و در این موضع مرا فرح و سرورى روى نمود و در دلم افتاده است که از براى شماها این کوه را علاجى نمایم. پس آن جماعت تکلیف ضیافت بآن مرد کردند و هر یک نوبتى از براى ضیافت و مهماندارى او بر خود قرار داده و شروع در مهمانى کردند. از قضا شبى در خانه‌ى مردى مهمانى بود و جمعى با آن مرد صحبت میداشتند، آن مرد با خود گفت که اکنون چند روز شده است که از وعده میگذرد و نزدیک شده است که تو را ببرداشتن کوه تکلیف کنند و بر حسب قول و وعده باید کوه را از براى آنها بردارى، الحال باید فکرى کرد تا چند روز دیگر در این موضع بمانى و معیشت بگذرانى، دیگر باره بخانه‌ى مکر فرو رفت و حیله‌یى بخاطرش رسید و گفت: حیف از شما که در میان خود معلمى ندارید که اطفال شما را تعلیم دهد و همه را صاحب دانش نماید تا باندک زمانى هر یک علیحده نادره‌ى عصر گردند!، پس از شنیدن این گفتار، گفتند که در این موضع کسى نیست و از جاى دیگر هم کسى باین مکان و موضع نیاید و اگر چنانچه شما محبت نموده توجه کنید بناى خیرى گذاشته‌اید. آنمرد دریافت که خوب آنها را خر کرده، پس گفت: بنده را پادشاه امرى فرموده است و من میخواهم که بخدمت پادشاه قیام نمایم. ایشان گفتند که پادشاه چه خدمتى بشما فرموده؟ آنمرد در جواب گفت: کتابى فرموده که شرح نسخه‌یى بر آن نویسم و میگردم که جائى با آب و هوا پیدا نماید تا که اسباب مسرت و نشاط دماغ بهم رسانیده و در آن موضع نشسته و بآن امر قیام نمایم وگرنه از مهربانى و محبت شما بسیار ممنون بوده بجائى نمى‌رفتم. ایشان گفتند که شما خود میفرمائید این موضع بحسب آب و هوا و دلنشینى بینظیر است، ممکن است که در این موضع خدمت پادشاهى را بانجام رسانیده و فرزندان ما را هم تعلیم داده باشید. پس از تکلیف و گفتگوى بسیار در این خصوص، چنان مقرر شد که در هر سنه سه ماه در آن موضع توقف نماید و اطفال ایشان را هم درس بدهد و بعد از آن کوه را در سه سال روزگار بردارد و خرج او را داده و در هر سالى مبلغ شش تومان نقد بعوض حق تعلیم علاوه از اخراجات کار سازى نمایند. پس از این قرار، آن مرد یکدل در آن موضع نشست و شروع در تعلیم دادن اطفال ایشان نمود و در هر هفته توقعات و تواضعات از ایشان طلب مینمود و ایشان هم لاعلاج بامید برداشتن کوه، ناز او را متحمل میشدند و چون مدت سه سال تمام شد، آن مرد مبلغى مال جمع کرده بود، پس از مدت مذکور اهالى قریه همه نزد آن مرد آمده گفتند که اى معلم! بمصداق الوعددین میباید امروز این کوه را از جا بردارى! آن مرد معلم گفت: بلى اکنون ما نیز اطفال شما را تعلیم کرده‌ایم و کتاب پادشاه هم تمام شده و میخواهم که بنزد پادشاه بروم، پس از آن اگر حیات عاریه باقى باشد بخدمت شما میرسم و شما توجه کنید و این وجه را که شرط کرده‌اید بحقیر شفقت کنید تا من هم این کوه را از جهت شما بردارم. پس از این آن مرد زر معینى را آورده بآن مرد دادند و او گفت بروید بخانه هاى خود هر قدر طناب و ریسمان که دارید بیاورید!. ایشان هم رفتند و هر قدر ریسمان و طناب که داشند تمامى آوردند و آن مرد همه را بر یکدیگر گره داده بر دور کوه انداخت چون ریسمان کم و کوتاه بود و بدور کوه نمیرسید باز بیعقلان فرستادند بشهر و ریسمان بسیار خریدند و آوردند بدور کوه انداختند و نشست و پشت بکوه داده گفت: حالا قوت نمائید و کوه را بردارید و بر پشت من گذارید تا برویم و بدور اندازیم!. آن جماعت بیعقل که عدد آنها بقدر سیصد نفر بودند آمده و هر چند قوت نمودند نتوانستند که یکپارچه از کوه بردارند تا چه جائى که کوه را بردارند و بر پشت معلم گذارند. آن مرد گفت: شماها چقدر کاهل و بیکاره‌اید آخر همه یکباره درست قوت کنید تا که این کوه را برداشته و بر پشت من گذارید!. باز هر قدر قوت نمودند آن کوه حرکت نکرد بالاخره بتنگ آمدند و گفتند: اى مرد کم عقل نادان! ما چگونه میتوانیم این کوه را برداریم‌ آن مرد گفت: من بیعقل نیستم، شما بیعقلید زیرا که سیصد نفر جمع شده‌اید و نمیتوانید کوه را بردارید و بدوش من گذارید با وجود این توقع دارید که من تنها بردارم؟!. بعد از شنیدن این قول، آن جماعت باز از بیعقلى تصدیق کردند و گفتند که درست است و راست میگوید چه باید کرد؟. آن مرد معلم گفت: باید صبر و تحمل نمود که تا جمعیتى بیشتر از شما بهم رسد و آنوقت کوه را بردارید و بر پشت من نهید تا ببرم بجاى دیگر نهم. پس مردم آن قریه با معلم قرار کار را چنین قرار دادند! بارى حالا اى موش! خوب و واضح بدان که هر چه بر سر تو آمده و میآید. همه از سبب تکبر و خودسرى و نادانى خودت بوده که بر تو واقع شده والا هرگز آدم شکسته نفس و بردبار ضرر نکرده است و ببلا مبتلا نشده و نمى‌شود بلکه همیشه سالم خواهد بود.

Ва дигар гуфтаанд :

و دیگر گفته‌اند:

Пас ҳар ки дар ҳолати сиҳҳату хуши димоғӣу вақти қӯту ҳангоми неъмату амният маконасту бкоми худ буд ва аз дӯстону ақрони мумтоз ,у муставле бар душманонаст ва дар фироқи болу рифоҳяти ҳол ва осоишаст , ҳар гоҳ инчунин каси собиру шокиру ҳомид ва воқиф бошаду ғофил ва мағрур нагардад , албата ӯ растгор ва Саидаст , ва бояд донист ӣнҳамаи сифот ки баён гардид ҷумлагии зиду нақизи Аннаи Фоно аз ақаб мерасад , пас ҳар онкии шикастагӣ пеша месозаду шукр ва сипос мекунад ва фурӯтанӣ менамоянд , аз ӯ ингуна балоҳо ки сифоти ғайри ҳамидау ахлоқ разилааст бидӯни шак мндФъ хоҳад шуд ва бар маснади саодат иттикоъ хоҳад намӯду ало дар пила ӣ ҳисоби ҳайрону саргардони мондау истода , чунонкии ту истода ӣӣ ! ки на роҳи пас ва на роҳи пеши дорӣ ! .

پس هر که در حالت صحت و خوش دماغى و وقت قوت و هنگام نعمت و امنیت مکان است و بکام خود بود و از دوستان و اقران ممتاز، و مستولى بر دشمنان است و در فراغ بال و رفاهیت حال و آسایش است، هر گاه اینچنین کس صابر و شاکر و حامد و واقف باشد و غافل و مغرور نگردد، البته او رستگار و سعید است، و باید دانست اینهمه صفات که بیان گردید جملگى ضد و نقیض آنا فآنا از عقب میرسد، پس هر آنکه شکستگى پیشه مى‌سازد و شکر و سپاس میکند و فروتنى مینمایند، از او اینگونه بلاها که صفات غیر حمیده و اخلاق رذیله است بدون شک مندفع خواهد شد و بر مسند سعادت اتکاء خواهد نمود و الا در پله‌ى حساب حیران و سرگردان مانده و ایستاده، چنانکه تو ایستاده‌یى! که نه راه پس و نه راه پیش دارى!.

Мӯш чун ин суханону гуфтори даҳшатомезро аз гурба шунид оҳу фиғон бар кашиду зор зор бигирист ва гуфт :

موش چون این سخنان و گفتار دهشت‌آمیز را از گربه شنید آه و فغان بر کشید و زار زار بگریست و گفت:

эй шаҳриёр ! аз зердастони тақсир ва аз бузургони бахшиш , зеро ки гуфтаанд :

اى شهریار! از زیردستان تقصیر و از بزرگان بخشش، زیرا که گفته‌اند:

Саховату карам аз беҳтарини аъмол ва кирдораст .

سخاوت و کرم از بهترین اعمال و کردار است.

Гурба гуфт :

گربه گفت:

эй мӯш ! гулистони шайхи саъдиро нахонда ӣӣ ки гуфта :

اى موش! گلستان شیخ سعدى را نخوانده‌یى که گفته:

эй мӯши биъқл ! хӯбӣ кардан бо ғайри аҳлаш яқин дошта бош аз заъифӣ ақласту сафоҳат ! . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! пас некӣу мурувват дар ҳақ чаҳ касе хубаст ? . Гурба гуфт : дар ҳақи ксикаҳ аз рӯй ҷаҳлу нодонӣ тақсирӣ карда бошад ва чун аз он тақсиру ҷаҳл огоҳӣ ёбад пушаймон шавад ва дар тадорук он бакӯшад ва аз роҳи таъассуф дар ояду афву бахшиши талабад , дар аинўқт ӯро бояд бахшед , на онкӣ бо ксикаҳ аз рӯй такаббуру ғуруру ъинод ва худ парастӣу тамасхур чизҳо гуяд ва корҳои бемаънӣ кунаду бкмолу адовати хусумату бад сиратӣ намӯда ва дар пила ӣ ҳасаду кӣна истода бошаду ҳангомикии муқайяд ва асир гардад аз рӯй тақлиди ҷиҳати халосӣу растгории худ аҷз ва инкисор кунад . Агар касе дар чунин ҳолат бидӯни истеҳқоқи афву бахшиши намояд албата онкаси бишъўр ва беидрок бӯда ва бояд исм ӯро аз дафтари ъқлоءи ҳак ва маҳв намӯда ва дар дафтари ҷҳолу ҳмқоءи сабти намоянд , чунонкии вазир бподшоаҳ гуфт ки агар ғулом аз ҳинд баргардед исми шуморо зи дафтар мазкӯр бардошта исми ғуломро сабт хоҳам намӯд . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! ин ҳикоят чигуна ? баён фармо то бишинавам ! . Гурба гуфт :

اى موش بیعقل! خوبى کردن با غیر اهلش یقین داشته باش از ضعیفى عقل است و سفاهت!. موش گفت: اى شهریار! پس نیکى و مروت در حق چه کسى خوب است؟. گربه گفت: در حق کسیکه از روى جهل و نادانى تقصیرى کرده باشد و چون از آن تقصیر و جهل آگاهى یابد پشیمان شود و در تدارک آن بکوشد و از راه تأسف در آید و عفو و بخشش طلبد، در اینوقت او را باید بخشید، نه آنکه با کسیکه از روى تکبر و غرور و عناد و خود پرستى و تمسخر چیزها گوید و کارهاى بى معنى کند و بکمال و عداوت خصومت و بد سیرتى نموده و در پله‌ى حسد و کینه‌ ایستاده باشد و هنگامیکه مقید و اسیر گردد از روى تقلید جهت خلاصى و رستگارى خود عجز و انکسار کند. اگر کسى در چنین حالت بدون استحقاق عفو و بخشش نماید البته آنکس بیشعور و بى‌ادراک بوده و باید اسم او را از دفتر عقلاء حک و محو نموده و در دفتر جهال و حمقاء ثبت نمایند، چنانکه وزیر بپادشاه گفت که اگر غلام از هند برگردید اسم شما را ز دفتر مذکور برداشته اسم غلام را ثبت خواهم نمود. موش گفت: اى شهریار! این حکایت چگونه؟ بیان فرما تا بشنوم!. گربه گفت: