Чун ояи тавба нозил шуд , худованди оламёни он мард набошро мағфират дод . Аммо ҳангомикии он оя дар шаъни ҳазрати расӯли аллоҳ нозил шуд дар он вақт Иблиси пурталбис ҳозир шуд , бисёр бигиристу музтариб буд , худро дар сари кӯҳи баландии расонид ва ҳар ду дасти худро бардошта фарёд мекард , фарзандон ӯ ҳамагӣ ҳозир шуданду диданд ки падари эшон бисёр музтариб аст пурседанд : эй шайх ! туро чаҳ мешавад ки чунин мубтало шудае ? гуфт : « эй фарзандон ! марои қисса ӣ муҳиммӣ рух намӯдааст ки ҳад ва васф надорад ман ба сабаби саҷда накардан ба одами ронда ӣ даргоҳ шудам ва мардӯд шудам ва он вақт ки маро аз даргоҳи ронданди камари адовати фарзандони одамро бар миёни баста ва хўшдл шудам ва бо худ гуфтам ки шабу рӯзи саъй дар фиреб додани фарзандон одам мекунам ва наме гузорам ки яке аз фарзандони одами мтобъти амри илоҳии намоянд ва ба биҳишти раванд балки ҳамаро гумроҳ карда ба дӯзах андозам , ҳолои худованди оламёни оя ӣ тавба ба расӯли худ Муҳамади фиристода ва ҳар кас гуноҳӣ карда бошад чун тавба кунад худои таъолии тавба ӣ ӯро қабул мекунад ва май омрзд , дар ин сӯрати кори ман табоҳ шуда ва намедонам дар ин кор чаҳ тадбир кунам ? » ҳар як аз фарзандони он лъини ваҷҳҳо ва узрҳо гуфтанд , Иблис қабул намекард , ногоҳ писари бузурги шайтон ки хнос ном дошт бархест ва гуфт : эй падари бзгўор ! чун фиребу гумроҳии одамиёни бадасти мост ва ҳамчунин ки фиреб май диҳем дар амрҳои қабеҳ ки ризои худо дар ӯ нест , ҳамчунин фиреб май диҳеми эшон дар накардани тавба ки дафъи алўқти намоянд . То вақт муқтазӣ гардад ва бетавба аз дунёи раванд . Иблис чун ин суханро аз писари бузурги худ хнос шунид бархесту пешонӣ ӯро бӯсед ва гуфт дар миёни ҳамаи фарзандони ман , аршад ва рашидтар туе ! . Пас эй мӯш ! агар фиреб шайтон нахурдае чаро ҳоло дар ҳузури ман тавба мекунӣ ? мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! бисёр огоҳӣ додӣ маро , аммо хоҷаи ҳофизи алайҳи алрҳмаҳи суханҳои хуб дар девон худаш гуфта , агар касе фаҳм намӯда ва ба онҳо кор карда бошад хубаст . Гурба гуфт : ман нақл аз қуръон мекунам ва ҳадис мегӯям ва ту аз қавли хоҷаи ҳофиз сухан мегӯйӣ ? мӯш гуфт : аммо ту ҳақиқати маънӣ наме гӯйӣ , дар ғазалии ҳофиз дар боби тавба фармудану тавба накардан суханӣ гуфта . Гурба гуфт : аз ин сариҳтар баён кун то фаҳмида шавад . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! рӯза дорам ва дар рӯзаи ғазали хондан ҳар чанд ботил мекунад ва май тарсам ки мабодои хотири шаҳриёрро малолии баҳами расонад , мъҳзо мегӯям :

چون آیه توبه نازل شد، خداوند عالمیان آن مرد نباش را مغفرت داد. اما هنگامیکه آن آیه در شأن حضرت رسول اللّه نازل شد در آنوقت ابلیس پرتلبیس حاضر شد، بسیار بگریست و مضطرب بود، خود را در سر کوه بلندى رسانید و هر دو دست خود را برداشته فریاد می‌کرد، فرزندان او همگى حاضر شدند و دیدند که پدر ایشان بسیار مضطرب است پرسیدند: اى شیخ! تو را چه می‌شود که چنین مبتلا شده‌اى؟ گفت:« اى فرزندان! مرا قصه‌ى مهمى رخ نموده است که حد و وصف ندارد من به سبب سجده نکردن به آدم رانده‌ى درگاه شدم و مردود شدم و آن وقت که مرا از درگاه راندند کمر عداوت فرزندان آدم را بر میان بسته و خوشدل شدم و با خود گفتم که شب و روز سعى در فریب دادن فرزندان آدم می‌کنم و نمی‌گذارم که یکى از فرزندان آدم متابعت امر الهى نمایند و به بهشت روند بلکه همه را گمراه کرده به دوزخ اندازم، حالا خداوند عالمیان آیه‌ى توبه به رسول خود محمد فرستاده و هر کس گناهى کرده باشد چون توبه کند خداى تعالى توبه‌ى او را قبول می‌کند و می‌آمرزد، در این‌صورت کار من تباه شده و نمی‌دانم در این کار چه تدبیر کنم‌؟» هر یک از فرزندان آن لعین وجه‌ها و عذرها گفتند، ابلیس قبول نمی‌کرد، ناگاه پسر بزرگ شیطان که خناس نام داشت برخاست و گفت: اى پدر بزگوار! چون فریب و گمراهى آدمیان بدست ماست و همچنین که فریب می‌دهیم در امرهاى قبیح که رضاى خدا در او نیست، همچنین فریب مى‌دهیم ایشان در نکردن توبه که دفع الوقت نمایند. تا وقت مقتضى گردد و بى‌توبه از دنیا روند. ابلیس چون این سخن را از پسر بزرگ خود خناس شنید برخاست و پیشانى او را بوسید و گفت در میان همه فرزندان من، ارشد و رشیدتر تویى!. پس اى موش! اگر فریب شیطان نخورده‌اى چرا حالا در حضور من توبه می‌کنى؟ موش گفت: اى شهریار! بسیار آگاهى دادى مرا، اما خواجه حافظ علیه الرحمه سخنهاى خوب در دیوان خودش گفته، اگر کسى فهم نموده و به آنها کار کرده باشد خوب است. گربه گفت: من نقل از قرآن می‌کنم و حدیث می‌گویم و تو از قول خواجه حافظ سخن میگویى؟ موش گفت: اما تو حقیقت معنى نمی‌گویى، در غزلى حافظ در باب توبه فرمودن و توبه نکردن سخنى گفته. گربه گفت: از این صریح‌تر بیان کن تا فهمیده شود. موش گفت: اى شهریار! روزه دارم و در روزه غزل خواندن هر چند باطل می‌کند و می‌ترسم که مبادا خاطر شهریار را ملالى بهم رساند، معهذا می‌گویم:

Гурба гуфт : авлои инки ман гуноҳӣ накардаам ва ҳар гоҳи ҳам гуноҳӣ карда бошам аз куҷо бар ту зоҳир шуда ки маро ба тавбаи далолат ва иршод мекунӣ ? ! . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! аз раъйу дониши шумо баъӣдаст ки чун ман ҳақирии шуморо бояд насиҳат кунам , аммо чун лозим май бояд алоҷӣ нест бояд бигӯям ки тасаввуфу парҳезгорӣ аз хсоӣси адён ва мазоҳибаст ва ман онро дар ту наме байнам ! . Гурба гуфт : эй нобакор ! ҳар чиз дар маҳали худ бакор меояд , дар ғайри маҳали худ камоли ҳамоқату нодонӣ ҳосил мегардад , саховату мурувват бо фақирони ситами дидау диёнат ба соҳиби дайну инсоф дар умӯру растгорӣу ҳасани муомилот ва худ шикании онҳо ки ту аз ман талаб мекунӣ бидон май намояд ки касе аз барои дафъи гармо пӯшиш хоҳаду оташ афрӯхтан , ва дар маҳали сармои пӯшиш андохтан ва оташ насӯхтан .

گربه گفت: اولا اینکه من گناهى نکرده‌ام و هر گاه هم گناهى کرده باشم از کجا بر تو ظاهر شده که مرا به توبه دلالت و ارشاد می‌کنى؟!. موش گفت: اى شهریار! از رأى و دانش شما بعید است که چون من حقیرى شما را باید نصیحت کنم، اما چون لازم می‌باید علاجى نیست باید بگویم که تصوف و پرهیزگارى از خصائص ادیان و مذاهب است و من آنرا در تو نمى‌بینم!. گربه گفت: اى نابکار! هر چیز در محل خود بکار می‌آید، در غیر محل خود کمال حماقت و نادانى حاصل می‌گردد، سخاوت و مروت با فقیران ستم دیده و دیانت به صاحب دین و انصاف در امور و رستگارى و حسن معاملات و خود شکنى آنها که تو از من طلب می‌کنى بدان می‌نماید که کسى از براى دفع گرما پوشش خواهد و آتش افروختن، و در محل سرما پوشش انداختن و آتش نسوختن.

Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! қазоро дар он вақт баҷо овардан аз фарти бандаи навозӣу камоли кор созӣ мебошад , нашунидае ки гуфтаанд ? :

موش گفت: اى شهریار! قضا را در آنوقت بجا آوردن از فرط بنده نوازى و کمال کار سازى می‌باشد، نشنیده‌اى که گفته‌اند؟:

эй шаҳриёр ! агар дар ин вақти ин фақири давр аз хонимонро мурраххас бисозӣ , саховат аз ин беҳтар чаҳ бошад ? ва агар ӣнҳамаи маро озор нарасонӣ ва бар бечорагии ман раҳм кунӣ ва аз ман дар гузарӣ , мурувват аз ин беҳтар чаҳ бошад ? вае шаҳриёр ! агар фикрӣ кунӣ ки ин мӯши бечора аз суфра ӣ ман ноне нахурда ва аз кӯза ӣ ман обӣ нанӯшидау бад-ӣни ҷиҳати зарар аз ман дафъ кунӣу бад-ӣни маънии даст аз ман бурдорӣ , дигар аз ин инсоф бештар намебошад , ва шумо донистае ки дунёи дор мукофотаст ва ҳар касе ки ситам ва бемурувватӣ дар ҳақи бечора Эй кунад , оқибати худ дар чангол бемурувватӣ гирифтор мешаваду дигар ҳар қадари аҷз ва илтимос кунад даргир нашавад .

اى شهریار! اگر در این‌ وقت این فقیر دور از خانمان را مرخص بسازى، سخاوت از این بهتر چه باشد؟ و اگر اینهمه مرا آزار نرسانى و بر بیچارگى من رحم کنى و از من در گذرى، مروت از این بهتر چه باشد؟ و اى شهریار! اگر فکرى کنى که این موش بیچاره از سفره‌ى من نانى نخورده و از کوزه‌ى من آبى ننوشیده و بدین جهت ضرر از من دفع کنى و بدین معنى دست از من بردارى، دیگر از این انصاف بیشتر نمی‌باشد، و شما دانسته‌‌اى که دنیا دار مکافات است و هر کسى که ستم و بی‌مروتى در حق بیچاره‌‌اى کند، عاقبت خود در چنگال بی‌مروتى گرفتار می‌شود و دیگر هر قدر عجز و التماس کند درگیر نشود.

Дигар , эй шаҳриёри муносиби ҳоли ман ва шумо , шайхи саъдӣ дар гулистон гуфтааст :

دیگر، اى شهریار مناسب حال من و شما، شیخ سعدى در گلستان گفته است:

Имрӯзи маро май бинӣ ки дар дасти ту гирифторам ва ту наме бинӣ ва дар хотир намеоварӣ рӯзиро ки худ гирифтор бошӣ ва чун ман ҳар чанд аҷз кунӣ дар нагирад , битарс аз рӯзӣ ки ба рӯбоҳии брхўрӣ ки бо ту ширӣ кунад ва ту дар чангол ӯ чун ман оҷиз ва бечора бошӣ !

امروز مرا مى‌بینى که در دست تو گرفتارم و تو نمى‌بینى و در خاطر نمی‌آورى روزی‌را که خود گرفتار باشى و چون من هر چند عجز کنى در نگیرد، بترس از روزى که به روباهى برخورى که با تو شیرى کند و تو در چنگال او چون من عاجز و بیچاره باشى!

Гурбаи инҳоро мешунид ва бо худ миги Фт ки агар тундӣ кунам аз роҳи дониш давраст , тарсам ки аз дасти ман берун равад , онгоҳи пушаймонӣ судӣ надорад , пас чун онкӣ ӯ бо ман дар мақом ҳилааст ва мехоҳад ба чарби забонӣ аз дасти ман берун равад , ман ҳам ба далелу тимсолу назир , ӯро фиреб дода ба ҳита ӣ тасарруф дар оварам ва агар ром нагардад ва муяссар нашавад на ӯ сӯфӣ ва на ман толиби илм , аз рӯй масоили ҳуҷҷат бар ӯ тамом кунам ва ӯро бигирам ва агар мумкин нашавад аз гуфтугӯии сӯфӣона ӯро эълом карда ба даст оварам , пас гурбаи аввал бар худ фурӯтанӣу насоеҳ қарор дод .

گربه اینها را می‌شنید و با خود میگ‌فت که اگر تندى کنم از راه دانش دور است، ترسم که از دست من بیرون رود، آنگاه پشیمانى سودى ندارد، پس چون آنکه او با من در مقام حیله است و می‌خواهد به چرب‌زبانى از دست من بیرون رود، من هم به دلیل و تمثال و نظیر، او را فریب داده به حیطه‌ى تصرف در آورم و اگر رام نگردد و میسر نشود نه او صوفى و نه من طالب علم، از روى مسائل حجت بر او تمام کنم و او را بگیرم و اگر ممکن نشود از گفتگوى صوفیانه او را اعلام کرده به دست آورم، پس گربه اول بر خود فروتنى و نصایح قرار داد.

Мӯш гуфт :

موش گفت:

эй шаҳриёр ! аз гуфтугӯии ман дар тафаккур монадӣ , чаро ҷавоб наме гӯйӣ ? .

اى شهریار! از گفتگوى من در تفکر ماندى، چرا جواب نمی‌گویى؟.

Гурба гуфт :

گربه گفت:

Ончии туро дар диласт , маро дар хотираст , зеро ки ту аз ман бади дил шудаеу сухани марои нақиз май доне ва ман тарки таъаллуқоти дунёро кардаам , ба далелу ҳадиси Сайиди коинот ки : тарки алднёи раъси кули ибодау ҳуби алднёи раъси кули хтиӣаҳи тарки дунёи сар ибодатасту ҳуби дунёи сари хтоҳост , аз ин ҷиҳатаст ки бигир омадам ва мехоҳам ки лоқидӣу гӯша нишинӣ баргузинам то вақти даройад ки дар тарки таъаллуқоти дунё , лиззат ҳо ёбам , ва гуфтаанд :

آنچه تو را در دل است، مرا در خاطر است، زیرا که تو از من بَد‌دل شده‌‌اى و سخن مرا نقیض می‌دانى و من ترک تعلقات دنیا را کرده‌ام، به دلیل و حدیث سید کائنات که: ترک الدنیا رأس کل عبادة و حب الدنیا رأس کل خطیئة ترک دنیا سر عبادت است و حب دنیا سر خطاهاست، از این جهت است که بگیر آمدم و می‌خواهم که لاقیدى و گوشه‌نشینى برگزینم تا وقت درآید که در ترک تعلقات دنیا، لذت‌ها یابم، و گفته‌اند:

эй мӯш ! дунё маҳал фаност , аҳли дунёи нодону ғофил ва бехабар . Чунон мардумони ҷоҳил безоду роҳила ва берафиқ дар биёбони пари хору амиқ аз олам бехудӣ , дар санглохи биёбон сафар кунанд ва дар ақабашони дуздони хунхор дар камӣнгоҳу тарророни пари макру ҳилаи варон , дар пеш рӯй эшон чоҳи амиқ , ва онҳо аз бе худии ғифлат ки доранд ба ақабу ҳаволӣу ҳавошӣ худ намегирданд то онкии дуздон , эшонро гирифта бараҳна мекунанд . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! ту аз куҷои ин ҳолҳоро мушоҳида кардае ва ин мартаба аз чаҳ кас ёфтае ? агар баёни намоеи камол марҳамат карда бошӣ . Гурба гуфт : мехоҳам ки аз барои ту назирӣ биоварам саҳеҳу сариҳ ба камоли балоғати назму наср ба ҳақиқати ороста , аммо агар ҳавасии дорӣ баён кунам ки гуфтаанд : аз барои нодони дониши бакори бурдан ва бар кам фаҳмони иборати пардозӣ кардан , ақди гавҳар бар гардани хар бастанаст . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! дониши санг маҳакаст . Шаҳриёрро ончӣ бахотир мерасад баён кунад , ҳар киро басиратӣ ҳаст , дарак мекунад ва медонад , ва касеро ки басират надорад нуқсон ба камоли ақли аҳл дониш намерасад , агар ҷавоҳири фуруш бисот густаранду авбошии ҷавоҳир ӯро нашносад , бар ҷавҳари ҷавҳарии касрӣ ва нақсоне нахоҳад буд , ва ту дар баёни намӯдан шафқат фармо гурба гуфт : эй мӯш , дониста ва огоҳ бош ки :

اى موش! دنیا محل فناست، اهل دنیا نادان و غافل و بی‌خبر. چنان مردمان جاهل بى‌زاد و راحله و بى‌رفیق در بیابان پر خار و عمیق از عالم بی‌خودى، در سنگلاخ بیابان سفر کنند و در عقبشان دزدان خونخوار در کمینگاه و طراران پر مکر و حیله‌وران، در پیش روى ایشان چاه عمیق، و آنها از بی‌خودى غفلت که دارند به عقب و حوالى و حواشى خود نمی‌گردند تا آنکه دزدان، ایشان را گرفته برهنه می‌کنند. موش گفت: اى شهریار! تو از کجا این حالها را مشاهده کرده‌اى و این مرتبه از چه کس یافته‌‌اى؟ اگر بیان نمایى کمال مرحمت کرده باشى. گربه گفت: می‌خواهم که از براى تو نظیرى بیاورم صحیح و صریح به کمال بلاغت نظم و نثر به حقیقت آراسته، اما اگر هوسى دارى بیان کنم که گفته‌اند: از براى نادان دانش بکار بردن و بر کم‌فهمان عبارت پردازى کردن، عقد گوهر بر گردن خر بستن است. موش گفت: اى شهریار! دانش سنگ محک است. شهریار را آنچه بخاطر می‌رسد بیان کند، هر که را بصیرتى هست، درک می‌کند و می‌داند، و کسى را که بصیرت ندارد نقصان به کمال عقل اهل دانش نمی‌رسد، اگر جواهر فروش بساط گستراند و اوباشى جواهر او را نشناسد، بر جوهر جوهرى کسرى و نقصانى نخواهد بود، و تو در بیان نمودن شفقت فرما گربه گفت: اى موش، دانسته و آگاه باش که: