Рӯзӣ чун девонагони гузарам ба вайрона Эй афтод , ҷғдӣ дидам ки дар конгресс ӣ қасри хароба Эй нишаста ва дар ободӣ бар рӯй худ баста . Гуфтам : аз чаҳ рӯй вайронаро гузидаеу вайронаро ба нақди умр худ харидае ? ҷғд гуфт : рӯзӣ аз рӯй имтиҳон ба сӯе гузар кардам ва бар сокинони боғу бустон убӯр намудем , дидам ки сокинони бустон чун олимони биъмл дар пай суҳбат мебошанд ва якеро дидам ки қад дар даъвии барафрошта ки ман чанорам , нор аз ғайрат чеҳра барафрӯхтау гулнорӣ нишон дода бонг бар вай зад ва гуфт : ту ки чанории фӣ алўоқъ бигӯ борати кӯ ? !

روزى چون دیوانگان گذرم به ویرانه‌اى افتاد، جغدى دیدم که در کنگره‌ى قصر خرابه‌اى نشسته و در آبادى بر روى خود بسته. گفتم: از چه روى ویرانه را گزیده‌اى و ویرانه را به نقد عمر خود خریده‌اى؟ جغد گفت: روزى از روى امتحان به سویى گذر کردم و بر ساکنان باغ و بستان عبور نمودم، دیدم که ساکنان بستان چون عالمان بیعمل در پى صحبت می‌باشند و یکى را دیدم که قد در دعوى برافراشته که من چنارم، نار از غیرت چهره برافروخته و گلنارى نشان داده بانگ بر وى زد و گفت: تو که چنارى فى الواقع بگو بارت کو؟!

Ман ноРом , аммо наварам , қарини таврам , рангами ранги норсту дарунами пар аз лаъли обдорст . То онкии бед дар ҷое бонг бар вай зад ва гуфт : эй нор ! даъвӣ макун сар то по дар хӯни дили ғӯтаи хӯрдае ! маро амр шуд ки дар ин бӯстон , фахр кунам бар дӯстон . Дигари норанҷ аз ҷое бонг бар бед зад , ки ту кистӣ ки фахр бар дӯстон мекунӣ ? гуфт : бедам . Ногоҳ туранҷ аз ҷо дар омад ва гуфт :

من نارم، اما نورم، قرین طورم، رنگم رنگ نارست و درونم پر از لعل آبدارست. تا آنکه بید در جایى بانگ بر وى زد و گفت: اى نار! دعوى مکن سر تا پا در خون دل غوطه خورده‌اى! مرا امر شد که در این بوستان، فخر کنم بر دوستان. دیگر نارنج از جایى بانگ بر بید زد، که تو کیستى که فخر بر دوستان می‌کنى؟ گفت: بیدم. ناگاه ترنج از جا در آمد و گفت:

Бед аз туранҷ пурсед ки ту кистӣ ? гуфт : маро туранҷ гӯйанд . Бед дар ҷавоб гуфт :

بید از ترنج پرسید که تو کیستى؟ گفت: مرا ترنج گویند. بید در جواب گفت:

Ҷғд гуфт : ман ин вазъро дидам , аз сайри боғу бӯстони гузаштам ва ба сайр гулистон пардохтам . Гули сурхро дидам бар тахти зумуррад такя зада , аз Қатароти жола дар гиронмоя бар гӯши афканда , ҷавоҳирии гӯногӯн бар рӯй бисоти забарҷади сабзи рехта . Ва гули зардро дидам ба масоба ӣ тиллои дасти Афшор бар офтоби ҳаёти омехта , бар чеҳра ӣ гулистон рангоранг андохтау сунбулро дидам басони гули изорони зулфро аз бен ҳар мӯӣ бо чандини дили ушшоқи овехта . Ва сӯсану наргисро дидам ки забон ба таърифи боғи гушӯда . Ва қасрӣ дар он боғ буд ки кайвонро аз ршг ӯ дар дили доғ буд . Ман парвоз кардам ва бар боми он қаср нишастам то замонӣ тамошо кунам , бози гаштам ва аз конгресс ӣ қаср нигоҳ кардам ва ба мафоди лӣси фии ?илдори ғайраи диёри асарӣ аз осор онҳо надидам , ҳаминаст ки май бинӣ , дигар чаҳ гӯям аз бе вафоеи рӯзгор беэътибор ва гулҳои нопойдор ?

جغد گفت: من این وضع را دیدم، از سیر باغ و بوستان گذشتم و به سیر گلستان پرداختم. گل سرخ را دیدم بر تخت زمرد تکیه زده، از قطرات ژاله دُر گرانمایه بر گوش افکنده، جواهرى گوناگون بر روى بساط زبرجد سبز ریخته. و گل زرد را دیدم به مثابه‌ى طلاى دست افشار بر آفتاب حیات آمیخته، بر چهره‌ى گلستان رنگارنگ انداخته و سنبل را دیدم بسان گل‌عذاران زلف را از بن هر موى با چندین دل عشاق آویخته. و سوسن و نرگس را دیدم که زبان به تعریف باغ گشوده. و قصرى در آن باغ بود که کیوان را از رشگ او در دل داغ بود. من پرواز کردم و بر بام آن قصر نشستم تا زمانى تماشا کنم، باز گشتم و از کنگره‌ى قصر نگاه کردم و به مفاد لیس فى الدار غیره دیار اثرى از آثار آنها ندیدم، همین است که مى‌بینى، دیگر چه گویم از بی‌وفایى روزگار بى‌اعتبار و گلهاى ناپایدار ؟

Чун бӯстонро чунон дидам , аз он рӯз дар хароба ҷо гирифтаму даст аз ободии бардоштам . Гурба гуфт : чун ман ин сухан шунидам , борӣка ӣ фаноеи расидаму даст аз молу неъмат дунё кашида ва аз рӯй ниёзи меҳри брбридм ва дар зовия ӣ қаноати пой дар доман шикебе кашидам ва аз суҳбати хлоӣқ даврӣ гузидам ва дар шоҳроҳи итўкл алмтўклўн нишастам ва ба танҳои басари барадаму даст дар оғӯш сабр намӯдау шикебе пеша гирифтам , ки дар ин боб гуфтаанд :

چون بوستان را چنان دیدم، از آن روز در خرابه جا گرفتم و دست از آبادى برداشتم. گربه گفت: چون من این سخن شنیدم، باریکه‌ى فنایى رسیدم و دست از مال و نعمت دنیا کشیده و از روى نیاز مِهر بَربُریدم و در زاویه‌ی قناعت پاى در دامن شکیبایى کشیدم و از صحبت خلائق دورى گزیدم و در شاهراه یتوکل المتوکلون نشستم و به تنهایى بسر بردم و دست در آغوش صبر نموده و شکیبایى پیشه گرفتم، که در این باب گفته‌اند:

эй мӯши ту низ даст аз моли мардум кӯтоҳ кун , сабру қаноатро таҳаммули намоу бурдбориро пеша кун то асари партави шаъшаа ӣ оя : Фосбри сброи ҷмило ,у насими фазли ҳадис : алсбри мифтоҳи алФрҷ , бар равзана ӣ дилу димоғи ту ломъ ва сотиъ гардад . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! аҷаб дорам аз илму фаросат ва киёст шумо ! гоҳе чизе чанд баён мекунӣ ки дар он риёу макру дурӯғ зоҳир мешавад . Гурба гуфт : бигӯ ончии ҳамл бар дурӯғ мекунӣ кадомаст ? мӯш гуфт : ллаҳи алҳмду алмнаҳ ки шаҳриёри толиб илмаст , магар ба мафоди ояи қуръони Маҷиди лами тқўлўни мо лои тФълўн чаро ончӣ май гӯйии баҷо намеоварӣ ? гурба гуфт : ончӣ бояд баҷо оварда шавад кадомаст ? мӯш гуфт : куҷо инчунин лоиқи донишмандон ва бузургон бошад ки чун ман ҳақирро бар кунҷии печидае ва ҳар соъат ба тири хитоби длдўз ва ба савлат меҳнат андӯз ба ман даст андозӣу шатм созӣ мекунӣ ? оё ин ҳоли лоиқи зарраи парварӣ ва додгустарӣ бошад ки ин ҳама дар ҳақи ман равои дорӣ ! ? охири як илтимоси ман қабул кун ! гурба гуфт : илтимоси ту кадомаст ? мӯш гуфт : таваққуъ аз ту дорам ки марои мурраххаси намое то дар ин атроф саъй намӯда нақулӣ ба ҷиҳати сари кори баҳами расонам ва биоварам ва аҳд кунам ки ба хона худ нарӯм мабодои шаҳриёрро дағдағае бахотир расад . Гурба гуфт : дар ин атрофи нақл аз куҷо баҳам мерасад ки ту барои ман биоварӣ ? мӯш гуфт : дар ин ҳаволии дукон баққолӣ ҳасту ҷувол грдкон дорад ҳаргоҳи хоҳиши дории ҳамаро дар хизмати ту ҳозир кунам . Гурба гуфт : эй мӯш ! грдкон ба чаҳ кор ман меояд ? мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! ҳалвои рнгинку ҳалвои орад ки шунидае аз ҳамин мағз грдконасту васф бисёр дар боб грдкон дорам . Гурба гуфт : баён кун то бишинавем ! мӯш гуфт : оби грдконро агар касе бар чашм Чехияанд ҳаргиз нобӣно нашавад , пӯсти грдкони хушкро як ҷуфт чикмааст лоиқи поҳои мубораки шаҳриёр ки дар рӯзи барфу борон агар аз манзили худ ирода ӣ матбаху гӯшау канор хона кунӣ дар пои муборакати кашӣ ки иқдоми шумо аз рутӯбати маҳфӯзи мондаи гул олӯда нашавад , ин нуктаи пардозӣ дар шоҳнома хондаам ки рустами достони калла ӣ деви сифеди Мозандаронро паймона ӣ шароби худ сохта буд , банда низ аз рӯй шухии пӯсти грдконро ба нуқра ӣ хоми гирифтаи паймонаи шароб сохтаам , аҷаби тӯҳфа Эйаст ! аммо чаҳ фоида ки шаҳриёр соӣмаст вагарна ба расми армағон ба хизмат меоварадам ва дар олами шухӣ агар шаҳриёрро майл ба бозӣ уфтад чанд адади грдконро аз нишеб ба фароз ва аз фароз ба нишеб андозаму ғлтидни онҳо шавқ вау рағбат тамом дорад .

اى موش تو نیز دست از مال مردم کوتاه کن، صبر و قناعت را تحمل نما و بردبارى را پیشه کن تا اثر پرتو شعشعه‌ى آیه: فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِیلًا، و نسیم فضل حدیث: الصبر مفتاح الفرج، بر روزنه‌ى دل و دماغ تو لامع و ساطع گردد. موش گفت: اى شهریار! عجب دارم از علم و فراست و کیاست شما ! گاهى چیزى چند بیان می‌کنى که در آن ریا و مکر و دروغ ظاهر می‌شود. گربه گفت: بگو آنچه حمل بر دروغ می‌کنى کدام است؟ موش گفت: للّه الحمد و المنه که شهریار طالب علم است، مگر به مفاد آیه قرآن مجید لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ چرا آنچه می‌گویى بجا نمی‌آورى؟ گربه گفت: آنچه باید بجا آورده شود کدام است؟ موش گفت: کجا اینچنین لایق دانشمندان و بزرگان باشد که چون من حقیر را بر کنجى پیچیده‌اى و هر ساعت به تیر خطاب دلدوز و به صولت محنت اندوز به من دست اندازى و شتم سازى می‌کنى؟ آیا این حال لایق ذره پرورى و دادگسترى باشد که این همه در حق من روا دارى!؟ آخر یک التماس من قبول کن! گربه گفت: التماس تو کدام است؟ موش گفت: توقع از تو دارم که مرا مرخص نمایى تا در این اطراف سعى نموده نُقلى به جهت سر کار بهم رسانم و بیاورم و عهد کنم که به خانه خود نروم مبادا شهریار را دغدغه‌اى بخاطر رسد. گربه گفت: در این اطراف نُقل از کجا بهم می‌رسد که تو براى من بیاورى؟ موش گفت: در این حوالى دکان بقالى هست و جوال گردکان دارد هرگاه خواهش دارى همه را در خدمت تو حاضر کنم. گربه گفت: اى موش! گردکان به چه کار من می‌آید؟ موش گفت: اى شهریار! حلواى رنگینک و حلواى آرد که شنیده‌اى از همین مغز گردکان است و وصف بسیار در باب گردکان دارم. گربه گفت: بیان کن تا بشنویم! موش گفت: آب گردکان را اگر کسى بر چشم چکاند هرگز نابینا نشود، پوست گردکان خشک را یک‌جفت چکمه است لایق پاهاى مبارکِ شهریار که در روز برف و باران اگر از منزل خود اراده‌ى مطبخ و گوشه و کنار خانه کنى در پاى مبارکت کشى که اَقدام شما از رطوبت محفوظ مانده گل‌آلوده نشود، این نکته‌پردازى در شاهنامه خوانده‌ام که رستم داستان کله‌ى دیو سفید مازندران را پیمانه‌ى شراب خود ساخته بود، بنده نیز از روى شوخى پوست گردکان را به نقره‌ى خام گرفته پیمانه شراب ساخته‌ام، عجب تحفه‌‌ای است! اما چه فایده که شهریار صائم است وگرنه به رسم ارمغان به خدمت می‌آوردم و در عالم شوخى اگر شهریار را میل به بازى افتد چند عدد گردکان را از نشیب به فراز و از فراز به نشیب اندازم و غلطیدن آنها شوق و و رغبت تمام دارد.

Гурба гуфт : эй мӯши биҳуш ! сармои хӯрдаро баравадат ҳавоу сармо бакор намеояд ,у ташна ӣ обро дар талотуми дарёу ғадири сероб наме созанди санъату бозии грдкон ба чаҳ кор ман меояд ? мӯш донист ки гурба гуруснааст , гуфт : эй шаҳриёр ! дирузи рони рости гунҷишкиро ихнӣ кардаам чанд қурси кулучаи қандӣ бо он захира кардаам , ҳар гоҳи шаҳриёри маро мурраххас мефармоед биравам ва онро биоварам ! . Гурбаро нохуни хаёл дар ихнии пухта фурӯ рафту зимоми ихтиёр аз даст бидод , дар ин мақоми лисони ҳоли мӯши бойени байт гуё буд :

گربه گفت: اى موش بیهوش! سرما خورده را برودت هوا و سرما بکار نمی‌آید، و تشنه‌ى آب را در تلاطم دریا و غدیر سیراب نمی‌سازند صنعت و بازى گردکان به چه کار من می‌آید؟ موش دانست که گربه گرسنه است، گفت: اى شهریار! دیروز ران راست گنجشکى را یخنى کرده‌ام چند قرص کلوچه قندى با آن ذخیره کرده‌ام، هر‌گاه شهریار مرا مرخص می‌فرماید بروم و آنرا بیاورم!. گربه را ناخن خیال در یخنى پخته فرو رفت و زمام اختیار از دست بداد، در این مقام لسان حال موش باین بیت گویا بود:

Мӯши худро аз дасти гурба раҳо карду хешро дар сӯрохи хонаи андохт , танӣ чун барги беди ларзону дилӣ чун сайди хӯрда ба синон , бо худ гуфт ки « дигари рӯзҳо аз хона берун нарӯм то шаб дар ояд ,у шаб ором нагирам то субҳдам дар ояд » соъатӣ ором гирифту баъд аз он ба тнъму чиз хӯрдан машғӯл шуду баъд аз замонии ин байт бар хонд :

موش خود را از دست گربه رها کرد و خویش را در سوراخ خانه انداخت، تنى چون برگ بید لرزان و دلى چون صید خورده به سنان، با خود گفت که « دیگر روزها از خانه بیرون نروم تا شب در آید، و شب آرام نگیرم تا صبحدم در آید» ساعتى آرام گرفت و بعد از آن به تنعّم و چیز خوردن مشغول شد و بعد از زمانى این بیت بر خواند:

Гурбаи он шабу рӯзи мунтазиру музтарибу ҳайрон , гоҳ мегуфт ки « агар мӯш наёяд чаҳ хоҳӣ кард ва чаҳ тадбири хоҳии сохт ? » ва ин шеър мехонд :

گربه آن شب و روز منتظر و مضطرب و حیران، گاه می‌گفت که «اگر موش نیاید چه خواهى کرد و چه تدبیر خواهى ساخت؟» و این شعر می‌خواند:

Ва гоҳ бо худ мегуфт : « албата хоҳад омад ва чун дар ҷамъ кардани суфра ва саҳн мебошад андаки тӯлӣ ба ҳам расад монеъӣ надорад , ё онкии мӯшро амре рух дода ки дар омадани таъхирии воқеъ шудааст . »

و گاه با خود می‌گفت: «البته خواهد آمد و چون در جمع کردن سفره و صحن‌ می‌باشد اندک طولى به هم رسد مانعى ندارد، یا آنکه موش را امرى رخ داده که در آمدن تأخیرى واقع شده است.»

Ва гоҳе ҳам мегуфт : албата мӯши дигар ба дастам наёяд

و گاهى هم می‌گفت: البته موش دیگر به دستم نیاید

Улҳоли маро бояд интизор кашӣдан то бубинам чаҳ мешавад !у алҳосл ё хушҳолӣу шод комӣаст ё онкии боиси таассуфу пушаймонӣу надомат вау ҳасрату ғусса ва сарзанишаст ва ё тамасхур бор меоварад . Гурбаи дил дар ин гуфтугӯи баста бо ҷигари хаста , ҳайрон ва ба ҳар ҳаракатии пои мӯрчаро қиёси пой мӯш мекард , то ба ҳаддӣ ки дида ӣ интизорӣ ӯ аз омадани мӯш сифед гашта чун саги чаҳор чашм гардӣда ки ногоҳ дар сӯрохи девори чашмаш ба гурба афтод , дид ки гурба дар интизорасту дам аз гуфтугӯи баста . Мӯш дар он ҳол гуфт : ассалом ва алейк эй шаҳриёр ! гурба гуфт : алейк ассалом , эй мӯш чаро дайр омадӣ ? бисёр интизор кашидам , ба сабаби мулоқоту мؤонст ки миёни мо ва ту воқеъ шуда ончунон меҳри шумо дар сина ӣ ман ҷои гир шуда аз соъатӣ ки аз якдигари ҷудо шудаем ором нагирифтаам , ва ин шеърро бархонад .

الحال مرا باید انتظار کشیدن تا ببینم چه می‌شود! و الحاصل یا خوشحالى و شاد کامی است یا آنکه باعث تاسف و پشیمانى و ندامت و و حسرت و غصه و سرزنش است و یا تمسخر بار می‌آورد. گربه دل در این گفتگو بسته با جگر خسته، حیران و به هر حرکتى پاى مورچه را قیاس پاى موش می‌کرد، تا به حدى که دیده‌ى انتظارى او از آمدن موش سفید گشته چون سگ چهار چشم گردیده که ناگاه در سوراخ دیوار چشمش به گربه افتاد، دید که گربه در انتظار است و دم از گفتگو بسته. موش در آن حال گفت: السلام و علیک اى شهریار! گربه گفت: علیک‌السلام، اى موش چرا دیر آمدى؟ بسیار انتظار کشیدم، به سبب ملاقات و مؤانست که میان ما و تو واقع شده آنچنان مهر شما در سینه‌ى من جا گیر شده از ساعتى که از یکدیگر جدا شده‌ایم آرام نگرفته‌ام، و این شعر را برخواند.

Борӣ эй мӯш ! ба куҷо рафтӣ ? мӯш гуфт : рафтам ки ба ҷиҳати шаҳриёр , кулучаи қандӣ ва ихнӣ биоварам . Гурба гуфт : оварадӣ ? мӯш гуфт : эй шаҳриёр маъзӯрам бидор ки дар хонаи атфол хӯрда буданду чизе баҳам намерасед , чун бандаи муддатии мадид дар хизмат шумо будам атфол гумон карда буданд ки ман ҷое ба меҳмонӣ рафтаам ва онҳо хӯрда буданд , чанд нафарро боздоштам ки барра Эй бикашанд , аввали дилу ҷигарашро қалияи созанд то шаҳриёр ноштое кунад , онгоҳи ттмаҳ ӣ ӯро сарфи чошту шоми бикунанду қадиған шуда ки як рони росташро қўрмаҳи намоянду рони дигарро ихнии созанду ттмаҳ ӣ ӯро чилукабоб бисозанд , ва то муддатии мадид дар мақоми таъриф ва ҳар лмҳаҳ эй тамасхур ва решхандӣ менамӯд . Гурба гоҳе аз ҷиҳати хоми тамаъӣ бо худ мегуфт агар чаҳ муддатии сабр воқеъ мешавад , аммо аҷаби суфра рангинӣ хоҳад кашиду ҷои дӯстону азизон холӣ хоҳад буд . Ва гоҳе мегуфт ки макру ҳромзодгии мӯши зиёда аз онаст , зеро ки тазвиру ҳилаи ҷабалии зот шариф ӯст , май тарсам ки интизор бикашаму оқибати чизе дар ҷое набошад . Гурба гуфт : эй мӯш ! ҷазои ман ин буд ки чунин мурувватӣ дар ҳақ ту кардам ва ту ҳоло ба ман дар мақоми макру тазвири сухан май гӯйӣ ва ҳамчунин май намояд ки қавлу бўли ту як ҳол дорад , ҳар вақт ки хоҳад бияёд , ҳар вақт ки нахоҳад наёяд ! : мӯш гуфт : эй гурба ! агар туро ақл май буд , он вақт аз дастам намедодӣ ! . * * * эй азизон ! ин гуфтугӯии мӯшу гурбаро гумон набаред ки беҳудааст ! мӯши нафаси аммора ӣ шумост ки ба макру ҳила ҳо мехоҳад аз дасти ақл халосӣ ёбаду пайравӣ шайтон карда фасод кунад , баъд аз он ба ин тамасхуру решханди намояд , ва ҳар замон ба ноне ва ҳар лаҳза ба неъматии ихтиёр аз даст ақл бирабоед . эй дӯстон ! ба ин тариқ , савлату шавкати гурбаи мӯшро ба тасарруфи худ дар оварад вале оқибат ? ? ? наНу ихнӣ ки аз мӯш шунид ончунон мулоим шуду тамаъи парда ӣ фаромӯшӣ бар дида ӣ басираташ гузошт ки фиреби хӯрда , мӯшро аз даст бидод . Агар Аннан аз даст , бадасти нафаси аммораи надодӣ аз нили бмқсўди бози нмондӣ . Ва матлаб аз ин ҳикоят инаст ки дар ҳар лафзии чандини ваҷҳ аз насиҳат зоҳир мегардад , аммо таваққуъи онкӣ , қиёс накунӣ ки баҳр кас барисӣ бигӯе шахси хуш табъӣаст . Борӣ , аз рӯй хоҳиши дилу ҳуш , насиҳат бар ор аз қисса ӣ гурбау мӯш , то ҳақиқати нафаси шаҳват ки ҷавози инҳо аз шиддати рағбату хоҳиш ӯ ба ҳам мерасад бадоне ва биёбӣ . Ва бҳқиқти Фноӣии дунёу авзоъ ӯ ки бзбони гурба нақл карда дарёбӣ . Дигар аз мӯшу гурба аз ҳар боби нақлҳо хоҳӣ шунид ва аз тасаввуфи мӯшу гурбаи мубоҳисау муҷодала ӣ бисёр хоҳӣ дид , аммо чаҳ ҳосил ! май тарсам ба матолибӣ ки ба камоли дараку шуъӯри ороста , нараседу насиб кам табъон кам хирад шаваду ранҷи ин ҳақир зойеъ гардад .

بارى اى موش! به کجا رفتى؟ موش گفت: رفتم که به جهت شهریار، کلوچه قندى و یخنى بیاورم. گربه گفت: آوردى؟  موش گفت: اى شهریار معذورم بدار که در خانه اطفال خورده بودند و چیزى بهم نمی‌رسید، چون بنده مدتى مدید در خدمت شما بودم اطفال گمان کرده بودند که من جایى به مهمانى رفته‌ام و آنها خورده بودند، چند نفر را بازداشتم که بره‌اى بکشند، اول دل و جگرش را قلیه سازند تا شهریار ناشتایى کند، آنگاه تتمه‌ى او را صرف چاشت و شام بکنند و قدغن شده که یک ران راستش را قورمه نمایند و ران دیگر را یخنى سازند و تتمه‌ى او را چلوکباب بسازند، و تا مدتى مدید در مقام تعریف و هر لمحه‌اى تمسخر و ریشخندى می‌نمود. گربه گاهى از جهت خام طمعى با خود می‌گفت اگر چه مدتى صبر واقع می‌شود، اما عجب سفره رنگینى خواهد کشید و جاى دوستان و عزیزان خالى خواهد بود. و گاهى می‌گفت که مکر و حرامزادگى موش زیاده از آنست، زیرا که تزویر و حیله جبلى ذات شریف اوست، می‌ترسم کة انتظار بکشم و عاقبت چیزى در جایى نباشد. گربه گفت: اى موش! جزاى من این بود که چنین مروتى در حق تو کردم و تو حالا به من در مقام مکر و تزویر سخن می‌گویى و همچنین می‌نماید که قول و بول تو یک حال دارد، هر وقت که خواهد بیاید، هر وقت که نخواهد نیاید!: موش گفت: اى گربه! اگر تو را عقل می‌بود، آنوقت از دستم نمی‌دادى!. *** اى عزیزان! این گفتگوى موش و گربه را گمان نبرید که بیهوده است! موش نفس اماره‌ى شماست که به مکر و حیله‌ها می‌خواهد از دست عقل خلاصى یابد و پیروى شیطان کرده فساد کند، بعد از آن به این تمسخر و ریشخند نماید، و هر زمان به نانى و هر لحظه به نعمتى اختیار از دست عقل برباید. اى دوستان! به این طریق، صولت و شوکت گربه موش را به تصرف خود در آورد ولى عاقبت؟؟؟ نن و یخنى که از موش شنید آنچنان ملایم شد و طمع پرده‌ى فراموشى بر دیده‌ى بصیرتش گذاشت که فریب خورده، موش را از دست بداد. اگر عنان از دست، بدست نفس اماره ندادى از نیل بمقصود باز نماندى. و مطلب از این حکایت اینست که در هر لفظى چندین وجه از نصیحت ظاهر می‌گردد، اما توقع آنکه، قیاس نکنى که بهر کس برسى بگویى شخص خوش طبعى است. بارى، از روى خواهش دل و هوش، نصیحت بر آر از قصه‌ى گربه و موش، تا حقیقت نفس شهوت که جواز اینها از شدت رغبت و خواهش او به هم می‌رسد بدانى و بیابى. و بحقیقت فنائى دنیا و اوضاع او که بزبان گربه نقل کرده دریابى. دیگر از موش و گربه از هر باب نقلها خواهى شنید و از تصوف موش و گربه مباحثه و مجادله‌ى بسیار خواهى دید، اما چه حاصل! می‌ترسم به مطالبى که به کمال درک و شعور آراسته، نرسید و نصیب کم طبعان کم خرد شود و رنج این حقیر ضایع گردد.

Матлаби онкии хонандагону мустамеъон , ба камоли тадаббуру тафаккур дар ин назари намоянд то равзана ӣ хотири худро аз партави ин анвори маъонӣ равшан гардонанд * * * бози омадем бар сари суҳбати мӯшу гурба . Гурбаи хӯн дил мехӯрд ва мегуфт : эй мӯш ! тариқи дӯстӣу меҳрбонӣ чунин набошад ки ту бо ман кардае . Мӯш гуфт : чаҳ кардаам ? хостами бубинами эътиқоди ту дар ҳақи ман дар чаҳ мартабааст ва агар на ба дӯстии қадими қисм ки чанд нафарро боз доштаам дар ҳар вақт ки атъима пухта шавад маро хабар кунанд , чун донистам ки шуморо танҳо нишастан мушкиласт омадам то суҳбат бидорам . Гурба гуфт : эй мӯш ! чизеи хондае ? . Мӯш гуфт : кӯра саводӣ дорам , аммо дар наҳви вуқуфу маҳоратӣ тамом дорам . Гурбаи гӯши бқўл мӯш намӯда бо ҳам ба суҳбати машғӯли гардиданд . Гурба гуфт : эй мӯш ! девони хоҷаи ҳофизро хондае ? мӯш гуфт : балӣ ! ҳар гоҳ мехоҳам аз хона берун оем фолӣ аз девони ҳофиз май гирам ва чанде аз мақоми рак ва панҷгоҳ мехонам ва берун меоем . Гурба гуфт : эй мӯши пас овозии ҳам дорӣ ? мӯш гуфт : балӣ . Гурба гуфт : дар пардаи шиносӣ оё маҳоратии дорӣ ? мӯш гуфт : балӣ ! илми мусиқиро ҳам хуб медонам . Гурба гуфт : пас маълумаст ки дар мақомоти дастии дорӣ ? мӯш гуфт : банда дар мақомоти маҳорат тамом дорам . Гурба бо худ хаёл кард ва гуфт : ме тавон ба тариқӣ дар суфра овардан ва наёвардани мӯш итилоъ ёфт ва ҳар чанд суфра наёвардани мӯш бар ман муайянаст локин шак дорам дар лоу нъм балки шаккӣ дар лоу яқинӣ дар нъм , дигар гуфт : эй мӯш ! девони хоҷаи ҳофиз назд банда ҳаст хоҳӣ дар боби намаки хурӣ вау софӣу ростӣ бо якдигари фолӣ боз кунем ? мӯш гуфт : бисёр хубаст ! . Гурбаи китобро бардошт ва ният кард ки оё мӯши ин ваъдаи суфра ки бо ман кардааст рост ва ё дурӯғаст ва ё инки макр ва ҳила кардааст : китобро боз кард ин ғазал омад :

مطلب آنکه خوانندگان و مستمعان، به کمال تدبر و تفکر در این نظر نمایند تا روزنه‌ى خاطر خود را از پرتو این انوار معانى روشن گردانند *** باز آمدیم بر سر صحبت موش و گربه. گربه خون دل می‌خورد و می‌گفت: اى موش! طریق دوستى و مهربانى چنین نباشد که تو با من کرده‌اى. موش گفت: چه کرده‌ام؟ خواستم ببینم اعتقاد تو در حق من در چه مرتبه است و اگر نه به دوستى قدیم قسم که چند نفر را باز داشته‌ام در هر وقت که اطعمه پخته شود مرا خبر کنند، چون دانستم که شما را تنها نشستن مشکل است آمدم تا صحبت بدارم. گربه گفت: اى موش! چیزى خوانده‌اى؟. موش گفت: کوره سوادى دارم، اما در نحو وقوف و مهارتى تمام دارم. گربه گوش بقول موش نموده با هم به صحبت مشغول گردیدند. گربه گفت: اى موش! دیوان خواجه حافظ را خوانده‌اى؟ موش گفت: بلى! هر گاه می‌خواهم از خانه بیرون آیم فالى از دیوان حافظ می‌گیرم و چندى از مقام راک و پنجگاه می‌خوانم و بیرون می‌آیم. گربه گفت: اى موش پس آوازى هم دارى؟ موش گفت: بلى. گربه گفت: در پرده شناسى آیا مهارتى دارى؟ موش گفت: بلى! علم موسیقى را هم خوب می‌دانم. گربه گفت: پس معلوم است که در مقامات دستى دارى؟ موش گفت: بنده در مقامات مهارت تمام دارم. گربه با خود خیال کرد و گفت: می‌توان به طریقى در سفره آوردن و نیاوردن موش اطلاع یافت و هر چند سفره نیاوردن موش بر من معین است لکن شک دارم در لا و نعم بلکه شکى در لا و یقینى در نعم، دیگر گفت: اى موش! دیوان خواجه حافظ نزد بنده هست خواهى در باب نمک خورى و و صافى و راستى با یکدیگر فالى باز کنیم؟ موش گفت: بسیار خوب است!. گربه کتاب را برداشت و نیت کرد که آیا موش این وعده سفره که با من کرده است راست و یا دروغ است و یا اینکه مکر و حیله کرده است: کتاب را باز کرد این غزل آمد:

Чун ин фолро ба оҳанги Шаҳноз бар хонд , ёфт ки мӯш дурӯғ мегуяд , мӯш низ аз ин маънии мутафаккир шуда гуфт : аҷаби фолӣ ба мувофиқи дурӯғ омадааст ! . Гурба гуфт : эй мӯш ! ту дар ин фол чаҳ май гӯйӣ ? мӯш гуфт : ин фолро ба ният мушавваш бардоштае , бояд бандаи худ ният кунам то чаҳ барояд . Гурба гуфт : хубаст шумо ният кунед . Мӯши китобро бардошт ва ният кард , ин ғазал омад :

چون این فال را به آهنگ شهناز بر‌خواند، یافت که موش دروغ می‌گوید، موش نیز از این معنى متفکر شده گفت: عجب فالى به موافق دروغ آمده است!. گربه گفت: اى موش! تو در این فال چه می‌گویى؟ موش گفت: این فال را به نیت مشوش برداشته‌اى، باید بنده خود نیت کنم تا چه برآید. گربه گفت: خوب است شما نیت کنید. موش کتاب را برداشت و نیت کرد، این غزل آمد:

Гурба гуфт : эй мӯш ! аз ин беҳтар ва хуштар фолӣ намебошад зеро ки ту сӯфӣ ва ман толиби илм . Марои аҳл роз карданд зеро ки мо аҳли дарс ва баҳсем , улҳол бар ман зоҳир шуд ки ту дурӯғ май гӯйӣ ва дар меҳрбонии мувофиқи нестӣ . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! марои шармандагӣ май диҳӣ , ман номи туро сариҳ бихонаму хиёнат ва беМеҳриро зоҳири гардонам . Гурба гуфт : кадомаст ? мӯши ин шеърро бархонад :

گربه گفت: اى موش! از این بهتر و خوشتر فالى نمی‌باشد زیرا که تو صوفى و من طالب علم. مرا اهل راز کردند زیرا که ما اهل درس و بحثیم، الحال بر من ظاهر شد که تو دروغ می‌گویى و در مهربانى موافق نیستى. موش گفت: اى شهریار! مرا شرمندگى می‌دهى، من نام تو را صریح بخوانم و خیانت و بی‌مهرى را ظاهر گردانم. گربه گفت: کدام است؟ موش این شعر را برخواند:

эй гурба ! чаро мо ва ту ҳар ду саргардон ва дар интизор якдигар нишаста бошему беҳуда дар макру ҳила бар якдигари кушода , ҳақиқати онкии дили ман бо ту софаст аммо дили туро соф наме байнам ва агар на чаҳ маънӣ дорад ки мукаррари ҳарфи озмоиш май зании охири аламри муҳаббати банда бар ту зоҳир мешавад . Борӣ , агар эй шаҳриёр ! димоғии дорӣ , то расӣдани суфраи достонӣ баён кунам гурба гуфт : хубаст ! баён фармоед мӯш гуфт :

اى گربه! چرا ما و تو هر دو سرگردان و در انتظار یکدیگر نشسته باشیم و بیهوده در مکر و حیله بر یکدیگر گشاده، حقیقت آنکه دل من با تو صاف است اما دل تو را صاف نمى‌بینم و اگر نه چه معنى دارد که مکرر حرف آزمایش می‌زنى آخر‌الامر محبت بنده بر تو ظاهر می‌شود. بارى، اگر اى شهریار! دماغى دارى، تا رسیدن سفره داستانى بیان کنم گربه گفت: خوب است! بیان فرمایید موش گفت: