Овардаанд ки дар шаҳри Бухорои подшоҳӣ буд ва он подшоҳро бародарӣ буду подшоҳ духтарӣ дошту бародари подшоҳи ҳам писарӣ дошт , дар ҳоли туфулият , он писару духтар бо ҳам аҳди мисоқӣ баста буданд ки он писари бғир аз он духтар зан нагираду духтар низ бшрҳи аизо , чун муддатӣ аз ин аҳд бигузашт бародари подшоҳ вафот ёфт вазири подшоҳ фурсат ёфта духтари он подшоҳро аз барои писари худ ба хостгорӣ ақд намӯд . Аммо чун писари бародари подшоҳи ин муқаддамаро истимоъ намӯд пайғомӣ ба духтар амӯ фиристод ки магари аҳди қадимро фаромӯш кардае ? дар ҷавоб , пайғом дода буд ки эй писар ъам хотирро ҷамъи дор ки ман аз туам ва ту аз ман , аммо чун итоати падар амреаст воҷиб , лои алоҷи розӣ ба писар вазир шудам , аммо дар шаби арӯсии ваъда ӣ мо ва шумо дар пушти дарахти гули Настаран ки аз гулҳои боғча ҳарамаст . Чун ин хабар ба писар расед хушҳол гардиду сабурӣ пеш гирифт . Чун муддатӣ аз ин бигузашт вазири асбоби арӯсӣ дуруст карда арӯсро дар хона домод оварад . Дар ҳамон шаби бародари зода ӣ подшоҳи камандиро бардошта ки шояд худро дохили боғи намояд , қазоро машъали доронро дид ки машъалҳо равшани сохтаи ҷамъи касӣрӣ аз хадами арӯсу домод дар тараддуд буданд писар фурсат ёфта худро дар зери дарахти гули мавъӯдии пинҳони сохт . Чун нимӣ аз шаб бигузашту хадамаҳо ором гирифтанду домоди хост ки бо духтари наздикии намояд , духтар узрӣ оварда офтобаи бардошт ва аз қаср берун омад ки рафъи қазои ҳоҷати намояд , бад-ӣни баҳонаи худро халос ва бе ниҳояти дили духтар дар фикр буд ки оё писари омада ё на ?у чунончии дохили боғ шуда бошад хубаст воло ки мушкиласт . Духтар бо тафаккурот бисёр дар хиёбон мерафт то инки ба дарахти гул мавъӯд расед чун писари садои пои духтарро шунид бархест ва нигоҳ кард , духтарро дид , рафт ва худро дар қадами духтари андохт . Духтар гуфт : улҳоли маҳал тавозуъ нест , биё то ба тавилаи рафтаи ду сари асб ба зер зин кашида савор шавем ва бадар рӯем . Писар бо духтар омад , қазоро меҳтарон дар хоб буданд , ду сари асб зин намӯдау зару ҷавоҳир бисёр дар ҳуққаи гузорда савор шуданд ва рӯй дар роҳ ниҳоданд . Омои писари вазир ки домод бошад ду се соъати интизори арӯсро кашид , дид ки духтар дайр кард , аз ҳиҷла берун омад ва ҳар чанд тафаҳҳус кард асарӣ аз осор духтар надид , парешон гардиду тарки хона ӣ падару авзоъи зиндагиро карда дар ҳамон шаб ва ҳамон вақт дар тавила омаду савор асб гардиду сар дар паии духтари ниҳода равона шуд . Мӯш гуфт : эй гурба ! ҳоли ин қазияи нақли мо ва туаст , агар писар дар ҳиҷлаи даст аз духтар бар намедошт , акнӯн чаро саргардон мешуд ? . Гурба чун ин сухан аз мӯш шунид ба фикр фурӯ рафту фарёд бар оварад ва гуфт : эй мӯш ! бар ман астҳзоء мекунӣу ҳоло ки маро дар хона ӣ худ нгоҳдоштаҳ эй доми сарвару тамасхур фурӯ гузоштае ? ! умедворам ки худованди оламёни марои якбори дигар бар ту мусаллат гирданд . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! бузургонро ҳавсила аз ин зиёда мебоист бошад , ба як хуши табъӣу шухӣ аз ҷой дар омадӣ ! . Хотири ҷамъи дор ки мухлисат барҷост , чаро нпрсидӣ ки бар сари духтару писар чаҳ омад ? ттмаҳ ӣ ҳикоят чун духтару писар аз шаҳр берун омаданд таии манозилу қатъ мароҳил намуданд то ба соҳили гоҳи расиданд , аз иттифоқи киштии муҳайёи истода буд , киштӣ ба онро ба муштии зару ҷавҳар ризо намуданду савор киштӣ шуданду роҳи дарёро пеши гирифта ва ин шеърро май хонданд :

آورده‌اند که در شهر بخارا پادشاهى بود و آن پادشاه را برادرى بود و پادشاه دخترى داشت و برادر پادشاه هم پسرى داشت، در حال طفولیت، آن پسر و دختر با هم عهد میثاقى بسته بودند که آن پسر بغیر از آن دختر زن نگیرد و دختر نیز بشرح ایضاً، چون مدتى از این عهد بگذشت برادر پادشاه وفات یافت وزیر پادشاه فرصت یافته دختر آن پادشاه را از براى پسر خود به خواستگارى عقد نمود. اما چون پسر برادر پادشاه این مقدمه را استماع نمود پیغامى به دختر عمو فرستاد که مگر عهد قدیم را فراموش کرده‌اى؟ در جواب، پیغام داده بود که اى پسر عم خاطر را جمع دار که من از توام و تو از من، اما چون اطاعت پدر امری است واجب، لا علاج راضى به پسر وزیر شدم، اما در شب عروسى وعده‌ى ما و شما در پشت درخت گل نسترن که از گل‌هاى باغچه حرم است. چون این خبر به پسر رسید خوشحال گردید و صبورى پیش گرفت. چون مدتى از این بگذشت وزیر اسباب عروسى درست کرده عروس را در خانه داماد آورد. در همان شب برادر زاده‌ى پادشاه کمندى را برداشته که شاید خود را داخل باغ نماید، قضا را مشعل‌داران را دید که مشعل‌ها روشن ساخته جمع کثیرى از خدم عروس و داماد در تردد بودند پسر فرصت یافته خود را در زیر درخت گل موعودى پنهان ساخت. چون نیمى از شب بگذشت و خدمه‌ها آرام گرفتند و داماد خواست که با دختر نزدیکى نماید، دختر عذرى آورده آفتابه برداشت و از قصر بیرون آمد که‌ رفع قضاى حاجت نماید، بدین بهانه خود را خلاص و بى‌نهایت دل دختر در فکر بود که آیا پسر آمده یا نه؟ و چنانچه داخل باغ شده باشد خوبست والا که مشکل است. دختر با تفکرات بسیار در خیابان می‌رفت تا اینکه به درخت گل موعود رسید چون پسر صداى پاى دختر را شنید برخاست و نگاه کرد، دختر را دید، رفت و خود را در قدم دختر انداخت. دختر گفت: الحال محل تواضع نیست، بیا تا به طویله رفته دو سر اسب به زیر زین کشیده سوار شویم و بدر رویم. پسر با دختر آمد، قضا را مهتران در خواب بودند، دو سر اسب زین نموده و زر و جواهر بسیار در حقه گذارده سوار شدند و روى در راه نهادند. آما پسر وزیر که داماد باشد دو سه ساعت انتظار عروس را کشید، دید که دختر دیر کرد، از حجله بیرون آمد و هر چند تفحص کرد اثرى از آثار دختر ندید، پریشان گردید و ترک خانه‌ى پدر و اوضاع زندگى را کرده در همان شب و همان وقت در طویله آمد و سوار اسب گردید و سر در پى دختر نهاده روانه شد. موش گفت: اى گربه! حال این قضیه نقل ما و توست، اگر پسر در حجله دست از دختر بر نمی‌داشت، اکنون چرا سرگردان می‌شد؟. گربه چون این سخن از موش شنید به فکر فرو رفت و فریاد بر آورد و گفت: اى موش! بر من استهزاء می‌کنى و حالا که مرا در خانه‌ى خود نگاهداشته‌اى دام سرور و تمسخر فرو گذاشته‌اى؟! امیدوارم که خداوند عالمیان مرا یکبار دیگر بر تو مسلط گرداند. موش گفت: اى شهریار! بزرگان را حوصله از این زیاده می‌بایست باشد، به یک خوش طبعى و شوخى از جاى در آمدى!. خاطر جمع دار که مخلصت برجاست، چرا نپرسیدى که بر سر دختر و پسر چه آمد؟ تتمه‌ى حکایت‌ چون دختر و پسر از شهر بیرون آمدند طى منازل و قطع مراحل نمودند تا به ساحل‌گاه رسیدند، از اتفاق کشتى مهیا ایستاده بود، کشتیبان را به مشتى زر و جوهر رضا نمودند و سوار کشتى شدند و راه دریا را پیش گرفته و این شعر را می‌خواندند:

Қазоро чун ба миёни дарёи расиданд ба хотир духтар расед ки дар он ҳол ки ҳуққа ӣ зарро дар овараданду зарӣ ба нохудо доданд ҳуққаро фаромӯш карда дар соҳили монда , чун ин воқеаро писар шунид , сангӣ бар он киштии бастаи савор бар снбк гардиду баргашт ки ҳуққа ӣ зарро ёфта бардораду баргардад .

قضا را چون به میان دریا رسیدند به خاطر دختر رسید که در آن حال که حقه‌ى زر را در آوردند و زرى به ناخدا دادند حقه را فراموش کرده در ساحل مانده، چون این واقعه را پسر شنید، سنگى بر آن کشتى بسته سوار بر سنبک گردید و برگشت که حقه‌ى زر را یافته بردارد و برگردد.

Баъд аз рафтани писар , тамаъи нохудо ба ҳаракати омада ба худ гуфт : ин духтарро худои таъолии насиб ман кардааст , аз нодонии он шахс буд ки ин дар гиронмояро раҳо кард ва ба талаб зар рафт .

بعد از رفتن پسر، طمع ناخدا به حرکت آمده به خود گفت: این دختر را خدای‌تعالى نصیب من کرده است، از نادانى آن‌شخص بود که این در گرانمایه را رها کرد و به طلب زر رفت.

Нохудои наздик духтар шуду хости ниқоб аз рӯй духтар бардорад , духтар бисёр оқилу донишманд буд , бо худ фикр кард ки дар ин вақт агар тундӣ кунам маро дар дарё

ناخدا نزدیک دختر شد و خواست نقاب از روى دختر بردارد، دختر بسیار عاقل و دانشمند بود، با خود فکر کرد که در این وقت اگر تندى کنم مرا در دریا

Хоҳад андохт , пас бояд ба ҳилау тазвир ӯро ба хоби харгӯшии бардаи ҳам дафъ лўқт кунам , зеро тундӣу тезӣ бакор намеояд .

خواهد انداخت، پس باید به حیله و تزویر او را به خواب خرگوشى برده هم دفع لوقت کنم، زیرا تندى و تیزى بکار نمی‌آید.

Пас дар он дам ба киштӣ бон гуфт ,

پس در آن دم به کشتى‌بان گفت،

эй мард ! ман аз он туам аммо ба шартӣ ки ақди доимӣ ки ойин арӯсӣаст нмоӣим чаро ки феъли ҳаром аз роҳи ақлу мурувват давр мебошад , киштии бон ба забони қабул дор шуду лангар аз сари заврақи тамоми бардошту чодари киштиро бар сар бод карду мутаваҷҷеҳи ватан худ шуд .

اى مرد! من از آن توام اما به شرطى که عقد دائمى که آئین عروسى است نمائیم چرا که فعل حرام از راه عقل و مروت دور می‌باشد، کشتى‌بان به زبان قبول‌دار شد و لنگر از سر زورق تمام برداشت و چادر کشتى را بر سر باد کرد و متوجه وطن خود شد.

Аммо ровӣ гуяд ва ривоят кунад ки чун писар ба соҳил расед , аз хотираш хутур кард ки эй дили ғофили кадоми дона дару гавҳари азизтар аз он дар гиронмоя хоҳад буд ки ту аз даст додӣ ва ба талаби зар ва зевар омадӣ ? ! пушаймон шудаи зарро ҳам наёфта боз гардид чун бидон мавзе расед ки киштиро гузошта буд аз киштӣ нишоне надид , музтариб ва саргардон гардӣда он снбкро равона намӯд ва дар тафаҳҳуси духтар равона шуд .

اما راوى گوید و روایت کند که چون پسر به ساحل رسید، از خاطرش خطور کرد که اى دل غافل کدام دانه در و گوهر عزیزتر از آن در گرانمایه خواهد بود که تو از دست دادى و به طلب زر و زیور آمدى؟! پشیمان شده زر را هم نیافته باز گردید چون بدان موضع رسید که کشتى را گذاشته بود از کشتى نشانى ندید، مضطرب و سرگردان گردیده آن سنبک را روانه نمود و در تفحص دختر روانه شد.

эй гурба ! агар он писар мисли ту аҳмақ набӯд дар киштии чунон гиронмояи духтариро аз даст намедод ва аз паии зар равон намешуд , ки оё зарро бибинад ё набинад ва ба ин мусӣбати ҳам гирифтор намешуд ! .

اى گربه! اگر آن پسر مثل تو احمق نبود در کشتى چنان گرانمایه دخترى را از دست نمی‌داد و از پى زر روان نمی‌شد، که آیا زر را ببیند یا نبیند و به این مصیبت هم گرفتار نمی‌شد!.

эй гурба ! муомилаи мо ва ту чунинаст ки маро ба сад ҳила бадаст оварадӣу оқибат ба фиребу тамаъи қўрмаҳу ихнӣ аз даст бидодӣ , улҳоли изтироб ва беқарорӣ судӣ надораду фоида Эй нахоҳад дод .

اى گربه! معامله ما و تو چنین است که مرا به صد حیله بدست آوردى و عاقبت به فریب و طمع قورمه و یخنى از دست بدادى، الحال اضطراب و بی‌قرارى سودى ندارد و فایده‌‌ای نخواهد داد.

Гурба чун ин суханро шунид , фарёду фиғони бардошту чангол бар замин мезаду дам аз атроф меҷанбанд . Мӯш дид ки гурба бисёр музтариб аст гуфт : эй шаҳриёр ! ман қабл аз ин арз кардам ки бузургон аз барои чунин амрҳои саҳл аз ҷой бар намеоянд ва кам ҳавсила нмиб ашанд ва ба фарзи вуқуъ аз барои худ намехаранд .

گربه چون این سخن را شنید، فریاد و فغان برداشت و چنگال بر زمین می‌زد و دم از اطراف مى‌جنباند. موش دید که گربه بسیار مضطرب است گفت: اى شهریار! من قبل از این عرض کردم که بزرگان از براى چنین امرهاى سهل از جاى بر نمی‌آیند و کم حوصله نمیباشند و به فرض وقوع از براى خود نمی‌خرند.

эй гурба ! хотири ҷамъи дор ва аз роҳи бадгумонии Аннани маътӯфи дор ва ба шоҳроҳи сидқу сафои таии марҳала ӣ инсоф ва мурувват кун ва ба тамаъи хомӣ чаро ҳуш аз даст бидодӣ ? ! банда аз барои ту нақл мекунам , бигзор то ки ҳикоят ба итмом расад то ки бадоне ки бар сари духтару кштибон чаҳ омад . эй гурба ! чаҳ шавад ки дамии сокити шӯй то бандаи ин нақл аз барои ту тамом кунаму атъимаи ҳам пухта гардад то суфра биоварам . эй гурба ! чун кштибони духтарро бардошта мерафт ва ба соҳил дарё расед , духтар гуфт : эй марди туро дар ватани худ қавм ва хешӣ ҳаст ё на ? кштибон гуфт : балӣ ! . Духтар гуфт : пас киштиро дар ӣнҷо бояд лангари афканӣ ва ба шаҳри рафта аз қавму хеши худ чанд нафарро бардошта биоварӣу маро ба хонаи худ барӣ ! . Он марди кштибони сухани духтарро қабул карду равона ӣ ватан худ гардид ки чанд нафар аз ақвоми худро бардошта оварда то ки духтарро ба эъзоз барда бошад . Аммо чун кштибон равона шуд , духтар гуфт : худовандо ба ту паноҳ май барам ,у лангарро бардошту чодарро дар сар бод карда беобу озӯқаи киштиро меронад то ба ҷазира Эй расед , дид дарахтони сар ба фалак даввор кашида , духтари он киштиро бибаст ва дар он ҷазира рафт , ҷазираи маъмурӣ ба назар дар оварад ки ақсоми миваҳои латиф ва обҳои равон ки шоир дар таъриф он гуфта :

اى گربه! خاطر جمع دار و از راه بدگمانى عنان معطوف‌دار و به شاهراه صدق و صفا طى مرحله‌ى انصاف و مروت کن و به طمع خامى چرا هوش از دست بدادى؟! بنده از براى تو نقل می‌کنم، بگذار تا که حکایت به اتمام رسد تا که بدانى که بر سر دختر و کشتیبان چه آمد. اى گربه! چه شود که دمى ساکت شوى تا بنده این نقل از براى تو تمام کنم و اطعمه هم پخته گردد تا سفره بیاورم. اى گربه! چون کشتیبان دختر را برداشته می‌رفت و به ساحل دریا رسید، دختر گفت: اى مرد تو را در وطن خود قوم و خویشى هست یا نه؟ کشتیبان گفت: بلى!. دختر گفت: پس کشتى را در اینجا باید لنگر افکنى و به شهر رفته از قوم و خویش خود چند نفر را برداشته بیاورى و مرا به خانه خود برى!. آن مرد کشتیبان سخن دختر را قبول کرد و روانه‌ى وطن خود گردید که چند نفر از اقوام خود را برداشته آورده تا که دختر را به اعزاز برده باشد. اما چون کشتیبان روانه شد، دختر گفت: خداوندا به تو پناه می‌برم، و لنگر را برداشت و چادر را در سر باد کرده بى‌آب و آذوقه کشتى را می‌راند تا به جزیره‌اى رسید، دید درختان سر به فلک دوار کشیده، دختر آن کشتى را ببست و در آن جزیره رفت، جزیره معمورى به نظر در آورد که اقسام میوه‌هاى لطیف و آبهاى روان که شاعر در تعریف آن گفته:

Духтар дар он ҷазираи замонӣ сокин шуд ки ногоҳ ҷамъӣ аз мстҳФзон ки дар он ҷазира буданд чун духтарро дар онҷои диданд ӯро бардошта назд бузурги худ бурданд , чун амири эшон он духтарро ба он ҳасан ва ҷамол бидид ки ба ақлу дониш оростааст аз олам фаросат дарёфт ки ин луқма дар хури гулӯӣ ӯ нест ва бо худ гуфт : агар бурдорам гулӯ гир хоҳад шуду хиёнати ман назд подшоҳ зоҳир шавад , ин духтарро бояд ба назар подшоҳ бирасонам , пас ӯро бардошти завҷа ӣ худро ба ҳамроҳ ӯ намӯд ва ба ҳарамсарои подшоҳи бараду пеши каш ӯ кард . Чун назари подшоҳ ба он духтар афтод ба сад дили ошиқ вай гардид ва ба он духтари гармии зиёда аз ҳад намӯд . Чун шаб шуд май хост ки бо духтари мқорбти намояд , он духтари узрии хост ва гуфт : эй подшоҳи олам ! таваққуъ дорам ки марои чиҳил рӯзи муҳлати диҳӣу баъд аз он ҳар қисми раъйу ирода ӣ подшоҳ бошад ба амал овараму пеши гирам . Пас подшоҳ аз бас ки ӯро дӯст медошт чиҳил рӯз ӯро муҳлат дод . Рӯз ба рӯзи шавқи подшоҳ ба духтар зиёда мегардид ва он духтар ба тариқи хос рафтор мекард ки тамоми аҳли ҳарами муҳаббат ӯро дар миёни ҷони баста ва як нафас бе ӯ суҳбат ва ъушрат наменамуданд . Шабӣ аз шабҳо он духтар бо занони ҳарамсаро дар суҳбат буд то сухан аз амвоҷи дарё ва тофтани анвори офтоб бар рӯй дарё ба наҳвӣ баён намӯд ки аҳли ҳарамсароро ҳамаи ирода ӣ сайр дарё шуд . Пас ба якдигар қарор доданд ки дар вақти муайян ба арз подшоҳ расонанду рухсати гирифта ба сайр дарё бираванд . Ва аммо чун кштибон ба хона рафт ва аз ақвоми худ чанд нафар ҷамъ намӯда худро ба соҳили дарёи расониданд ки он духтарро аз соҳил бардошта ва ба хона баранду бахотири шодии арӯсии намоянд , чун ба канор дарё омаданд асарӣ аз киштӣ ва духтар надиданд , кштибон надонист ки ғами киштиро хӯрд ё ғами духтарро , аз ин ҳолат бисёр маҳзун шуду даст бар заду гиребонро чок дод ва аз андӯҳи духтари соҳили дарёро гирифт ва аз ақаб ӯ равона шуд . эй гурба ! муқаддама ӣ кштибон шабиҳаст ба муқаддама ӣ ман ва ту , агар кштибони духтарро аз даст намедод , улҳол дар соҳили дарё наме давид ва агар ту ҳам маро аз даст намедодӣ ин маъатталиро намекашидӣу ҳол ки маро аз даст додӣ ин аз аҳмақӣ туасту ҳоло ҳар чаҳ аз дастат меояд кӯтоҳӣ накун . Агар он кштибони духтарро бадаст меоварад ту ҳам марои бадаст хоҳӣ оварад . Чун гурбаи ин суханонро шунид аз рӯй ғазабу қаҳр фарёд баровард ва гуфт : эй мӯш ! чунин май намояд ки марои саргардон ва умедвор менамоеу баъд аз муддатии суханӣ чанд биравӣ кор дар майоварӣ ки сабаби маъюсӣ ман мешавад , чунин ки маълумаст пас рафтан аз таваққуф аввалӣ тараст . Мӯш гуфт : эй гурба ! марои қудрату манъи намӯдан назд шаҳриёр нест , ниҳояти онкии мувофиқи ҳадиси пайғамбар ки фармӯдаи анноси аҳрору алроҷии абд яъне агар умедӣ ба худ қарор май диҳӣ аз умедӣ ки дории мунқатиъ майсозӣ ва агар умедӣ қарор надиҳӣ фориғу озод май шӯй , пас агар хоҳӣ бирав то ришта ӣ умед ба миқрози мисрӣ қатъ нагардад ва шуморо андаки сабр бояд кард . Акнӯн тааммул кун ва бибин ки бар сари духтару кштибон чаҳ омад ! . Мӯш гуфт : чун духтару аҳли ҳарами қарор бо ҳам карданд ки ба арз подшоҳ расонанд ва рухсат бигиранд ки дарёро сайр кунанд , чун субҳ шуд қазоро дар он рӯзи подшоҳи соҳиби димоғу хушҳол буд ва бо аҳли ҳарам ба суҳбат машғӯл шуд ва аз ҳар ҷое суханӣ дар овараданд то ки суханӣ аз дарё ба миён омад , яке аз аҳли ҳарам ки подшоҳ ӯро бисёр дӯст дошт гуфт : таваққуъ аз подшоҳ дорам ки моро ба сайри дарё рухсат диҳад ё онкии худ қадам ранҷа дошта ба киштӣ нишаста ҳамчунин ки хуршеди олами гир бо киштии худ ба рӯй дарёии нилгуни фалаки даввор равон мебошаду ситорагони давр ӯро гирифтаанд мо низ даври турои гирифтау дарёро сайр кунем . Подшоҳ аз духтар пурсед , ки туро ҳам хоҳиш дарё мешавад ? духтар гуфт : эй шаҳриёр , чун аҳли ҳарами майли сайр дарё доранд ҳар гоҳ вале неъмати фармони рухсат шафқат фармоед , сабаби лутф ва марҳамат хоҳад буд . Пас подшоҳи хоҷаи сароеро фармон дод ки дар фалони рӯзи шўроъи дарёро қурӯқ кун ва чиҳил кас аз аҳли ҳарамро ном навишт ва бо духтар ба сайр дарё фиристод . Хоҷаи сароён қурӯқ намуданд ва он чиҳил ҳарами духтарро дар соҳили дарёи расонид ва дар киштӣ нишастау лангари киштиро бардоштау киштии бронднду хоҷаи сароён низ бар чиллаи камони пайвастау чашми интизор дар роҳ гузошта ки кӣ духтар барме гардад . Духтар бо аҳли ҳарами се рӯзи киштӣ эшон биравӣ об мерафту хоҷа ӣ ҳарам дид ки асарӣ аз баргаштани аҳли ҳарам зоҳир нашуд , омаду ҳақиқатро ба арзи подшоҳи расониду подшоҳ аз ин сари моҷаро бисёр ғамгин гардид ва барошуфта шудаи ғаввосону млоҳонро талаб намӯд ва бар рӯй дарёи равони сохт . Ҳар қадар беш ҷустанд камтар ёфтанд , бргрдиднду бързи подшоҳи расониданд ки асарӣ аз духтару аҳл ҳарам наёфтем . Подшоҳ аз сари тоҷу тахти гузаштаи дунбола ӣ дарёро гирифт . эй гурба , агар подшоҳи тамаъи хоми бон духтар намекард пас ҳарами худро ҳамроҳ намекард ва ба хоҷаи сароеи эътимод нанамуда намефиристоду ӣнҳама озор намекашид . Ҳоло эй гурба ! қазия эй ки бар ту воқеъ шуда кам аз ин қазия нест ки бе ҷиҳати маро аз даст гузоштӣу ҳайрону саргардони гаштӣ . На роҳи пеш ва на роҳи ақаби дорӣу соъат ба соъати ғаму ?илами ту зиёд мешавад . эй гурба ! агар подшоҳ дар рухсат додани аҳли ҳарами андак таъаммул мекард , саргардонӣу озор ва ?илам намекашид ва агар ту ҳам даст аз ман барнаме доштӣ ҳоло пушаймон набӯдӣ ! . Гурба аз ин ҳарфи оташи ғайрат дар конӯни синааш шуъла вар гардид , фарёд ва фиғон баркашид ва гуфт : эй мӯши ситамкор ! дар мақоми латифаи гӯйӣ бар омадае ? ! умедворами худои оламёни марои якбори дигар бар ту мусаллат кунад . Мӯши пушаймон шуда бо худ гуфт : душман аз хоби бедор кардани мартаба ӣ ақл намебошад сухани баргардонад ва гуфт : эй гурба , якбори дигари дӯстӣу бародариро холис гардонему мобақии умри азизро дар назар дорем ки бо якдигар сарф кунем . Боз гуфт : эй гурба , донистӣ ки бар сари ҳараму духтар чаҳ омада ? . Гурба гуфт : на гӯши шунидан ва на дараки фаҳмидан бар ман мондааст магар эй мӯш наме доне ки интизору умеди тазалзулу савдои мағшуш чаҳ балоеаст ? , . Мӯш гуфт : аншоءи аллоҳ чун суфра ба миён ояд ақди ухувватро дар ҳайни намак хӯрдан бо якдигари тоза хоҳем карду бародарӣ бо ҳам ба мартаба ӣ камол хоҳем намӯд , нашунидае ки гуфтаанд :

دختر در آن جزیره زمانى ساکن شد که ناگاه جمعى از مستحفظان که در آن جزیره بودند چون دختر را در آنجا دیدند او را برداشته نزد بزرگ خود بردند، چون امیر ایشان آن دختر را به آن حسن و جمال بدید که به عقل و دانش آراسته است از عالم فراست دریافت که این لقمه در خور گلوى او نیست و با خود گفت: اگر بردارم گلو گیر خواهد شد و خیانت من نزد پادشاه ظاهر شود، این دختر را باید به نظر پادشاه برسانم، پس او را برداشت زوجه‌ى خود را به همراه او نمود و به حرمسراى پادشاه برد و پیش‌کش او کرد. چون نظر پادشاه به آن دختر افتاد به صد دل عاشق وى گردید و به آن دختر گرمى زیاده از حد نمود. چون شب شد می‌خواست که با دختر مقاربت نماید، آن دختر عذرى خواست و گفت: اى پادشاه عالم! توقع دارم که مرا چهل روز مهلت دهى و بعد از آن هر قسم رأى و اراده‌ى پادشاه باشد به عمل آورم و پیش گیرم. پس پادشاه از بس که او را دوست می‌داشت چهل روز او را مهلت داد. روز به روز شوق پادشاه به دختر زیاده می‌گردید و آن دختر به طریق خاص رفتار می‌کرد که تمام اهل حرم محبت او را در میان جان بسته و یک نفس بى‌او صحبت و عشرت نمی‌نمودند. شبى از شبها آن دختر با زنان حرمسرا در صحبت بود تا سخن از امواج دریا و تافتن انوار آفتاب بر روى دریا به نحوى بیان نمود که اهل حرمسرا را همه اراده‌ى سیر دریا شد. پس به یکدیگر قرار دادند که در وقت معین به عرض پادشاه رسانند و رخصت گرفته به سیر دریا بروند. و اما چون کشتیبان به خانه رفت و از اقوام خود چند نفر جمع نموده خود را به ساحل دریا رسانیدند که آن دختر را از ساحل برداشته و به خانه برند و بخاطر شادى عروسى نمایند، چون به کنار دریا آمدند اثرى از کشتى و دختر ندیدند، کشتیبان ندانست که غم کشتى را خورد یا غم دختر را، از این حالت بسیار محزون شد و دست بر زد و گریبان را چاک داد و از اندوه دختر ساحل دریا را گرفت و از عقب او روانه شد. اى گربه! مقدمه‌ى کشتیبان شبیه است به مقدمه‌ى من و تو، اگر کشتیبان دختر را از دست نمی‌داد، الحال در ساحل دریا نمی‌دوید و اگر تو هم مرا از دست‌ نمی‌دادى این معطلى را نمی‌کشیدى و حال که مرا از دست دادى این از احمقى توست و حالا هر چه از دستت می‌آید کوتاهى نکن. اگر آن کشتیبان دختر را بدست می‌آورد تو هم مرا بدست خواهى آورد. چون گربه این سخنان را شنید از روى غضب و قهر فریاد برآورد و گفت: اى موش! چنین می‌نماید که مرا سرگردان و امیدوار مینمایى و بعد از مدتى سخنى چند بروى کار در می‌آورى که سبب مأیوسى من می‌شود، چنین که معلوم است پس رفتن از توقف اولى‌ترست. موش گفت: اى گربه! مرا قدرت و منع نمودن نزد شهریار نیست، نهایت آنکه موافق حدیث پیغمبر که فرموده الناس احرار و الراجى عبد یعنى اگر امیدى به خود قرار می‌دهى از امیدى که دارى منقطع می‌سازى و اگر امیدى قرار ندهى فارغ و آزاد می‌شوى، پس اگر خواهى برو تا رشته‌ى امید به مقراض مصرى قطع نگردد و شما را اندک صبر باید کرد. اکنون تامل کن و ببین که بر سر دختر و کشتیبان چه آمد!. موش گفت: چون دختر و اهل حرم قرار با هم کردند که به عرض پادشاه رسانند و رخصت بگیرند که دریا را سیر کنند، چون صبح شد قضا را در آن روز پادشاه صاحب دماغ و خوشحال بود و با اهل حرم به صحبت مشغول شد و از هر جایى سخنى در آوردند تا که سخنى از دریا به میان آمد، یکى از اهل حرم که پادشاه او را بسیار دوست داشت گفت: توقع از پادشاه دارم که ما را به سیر دریا رخصت دهد یا آنکه خود قدم رنجه‌ داشته به کشتى نشسته همچنین که خورشید عالم گیر با کشتى خود به روى دریاى نیلگون فلک دوار روان می‌باشد و ستارگان دور او را گرفته‌اند ما نیز دور ترا گرفته و دریا را سیر کنیم. پادشاه از دختر پرسید، که تو را هم خواهش دریا می‌شود؟ دختر گفت: اى شهریار، چون اهل حرم میل سیر دریا دارند هر گاه ولی‌نعمت فرمان رخصت شفقت فرماید، سبب لطف و مرحمت خواهد بود. پس پادشاه خواجه سرایى را فرمان داد که در فلان روز شوراع دریا را قرق کن و چهل کس از اهل حرم‌ را نام نوشت و با دختر به سیر دریا فرستاد. خواجه سرایان قرق نمودند و آن چهل حرم دختر را در ساحل دریا رسانید و در کشتى نشسته و لنگر کشتى را برداشته و کشتى براندند و خواجه سرایان نیز بر چله کمان پیوسته و چشم انتظار در راه گذاشته که کى دختر برمی‌گردد. دختر با اهل حرم سه روز کشتى ایشان بروى آب می‌رفت و خواجه‌ى حرم دید که اثرى از برگشتن اهل حرم ظاهر نشد، آمد و حقیقت را به عرض پادشاه رسانید و پادشاه از این سر ماجرا بسیار غمگین گردید و برآشفته شده غواصان و ملاحان را طلب نمود و بر روى دریا روان ساخت. هر قدر بیش جستند کمتر یافتند، برگردیدند و بعرض پادشاه رسانیدند که اثرى از دختر و اهل حرم نیافتیم. پادشاه از سر تاج و تخت گذشته دنباله‌ى دریا را گرفت. اى گربه، اگر پادشاه طمع خام بآن دختر نمی‌کرد پس حرم خود را همراه‌ نمی‌کرد و به خواجه سرایى اعتماد ننموده نمى‌فرستاد و اینهمه آزار نمی‌کشید. حالا اى گربه! قضیه‌اى که بر تو واقع شده کم از این قضیه نیست که بی‌جهت مرا از دست گذاشتى و حیران و سرگردان گشتى. نه راه پیش و نه راه عقب دارى و ساعت به ساعت غم و الم تو زیاد می‌شود. اى گربه! اگر پادشاه در رخصت دادن اهل حرم اندک تأمل مى‌کرد، سرگردانى و آزار و الم نمى‌کشید و اگر تو هم دست از من برنمی‌داشتى حالا پشیمان نبودى!. گربه از این حرف آتش غیرت در کانون سینه‌اش شعله‌ور گردید، فریاد و فغان برکشید و گفت: اى موش ستمکار! در مقام لطیفه گویى بر آمده‌اى؟! امیدوارم خداى عالمیان مرا یکبار دیگر بر تو مسلط کند. موش پشیمان شده با خود گفت: دشمن از خواب بیدار کردن مرتبه‌ى عقل نمی‌باشد سخن برگرداند و گفت: اى گربه، یکبار دیگر دوستى و برادرى را خالص گردانیم و مابقى عمر عزیز را در نظر داریم که با یکدیگر صرف کنیم. باز گفت: اى گربه، دانستى که بر سر حرم و دختر چه آمده؟. گربه گفت: نه گوش شنیدن و نه درک فهمیدن بر من مانده است مگر ای موش نمی‌دانى که انتظار و امید تزلزل و سوداى مغشوش چه بلایی است؟،. موش گفت: انشاء اللّه چون سفره به میان آید عقد اخوت را در حین نمک خوردن با یکدیگر تازه خواهیم کرد و برادرى با هم به مرتبه‌ى کمال خواهیم نمود، نشنیده‌اى که گفته‌اند:

Акнӯн замонӣ мустамеъ бош ки то мисли тамом шавад суфра расида бошад . Ва ҳоло бишинав бар сари духтару аҳли ҳарам чаҳ омад : чун духтари лангарро бардошту киштӣ равон шуд , баъд аз ҳафт явми киштӣ ба ҷазира ӣӣ раседу онҷо лангар карданд ва берун омад ва дар ҷазира дар сайр ва гашт буданд . Қазоро ҳемаи киштии эшонро бидиду хабар ба подшоҳ доду подшоҳи ҳокими он ҷазираро ба талаб эшон фиристод ва эшонро бардошта ба хизмат подшоҳ овараданд . Подшоҳро чун назар ба он духтар афтод , ба фаросат дарёфт ки ин духтар ба анвоъи камолу ҳасани ҷамол оростааст ва ба духтар гуфт : саргузашти худро нақл намоед ! духтари саргузашти худро нақл кард , подшоҳро бисёр хуш омад ва ӯро бисёр иззат кард ва дар ақаби девони хона ӣ худ пас барда ҷой дод ва фармуд ки Нидо ва танбеҳ кунанд ба дарвозаи бонони шаҳру кадхудоёну руасои маҳалла , ки ҳар гоҳи ғарибии дохили ин шаҳр гардад ӯро ба девони хона ӣ подшоҳи ҳозири созанд . Чун як ҳафта аз ин муқаддамаи гузашти як рӯзи дарвоза бон омад арз кард ки шахси ғарибии омада . ӯро ба диўонхонаҳи подшоҳ ҳозир сохтанд , чун он марди ғариб дохил шуд духтар аз пушти парда нигоҳ кард дид ки писари вазир ки шавҳараш бошад омадааст . Подшоҳ пурсед : аз куҷо май ое ? . Он марди ончии баёни воқеъ буд арз кард , безиёд ва кам . Подшоҳи рӯ ба пушт парда карда аз духтар таҳқиқ намӯд , духтар гуфт : рост мегуяд . Подшоҳи мҳмондорӣ барои ӯ таъйин намӯда гуфт : ӯро нигоҳдорӣ намоед ! . Чун муддати як моҳ бигузашт дарвоза бон омад ва арз кард ки шахси ғарибӣ дигар омад . Амр шуд ки ӯро дохил боргоҳ кунанд , чун он шахсро дохил боргоҳ карданд духтари писар ъам худро дид бисёр хушҳол гардид , пас подшоҳ аз ӯ астФсор намӯд . Писари саргузашти худро ба сиблати тафсил нақл намӯд . Подшоҳ аз духтар пурсед ки рост мегуяд ? духтар арз кард : балӣ ! подшоҳи мҳмондорӣ барои ӯ таъйин намӯд ки ӯро иззати намояд . Чун муддати бист рӯз дигар бигузашт дарвоза бон омаду марди ғарибиро ба иттифоқ худ оварад , духтар нигоҳ кард марди кштибонро бишнохт . Подшоҳи ҳақиқати ҳолро аз ӯ пурсед кштибони хилоф арз кард ман мардии тоҷирам бо ҷамъӣ бикуштӣ нишастем аз қазои киштии ман тӯфонӣ шуд ва ман бар таҳтаи пора Эй мондаму ҳол ба ин мавзе расидаам . Подшоҳ аз духтар савол кард , духтар арз кард ки хилоф мегуяд , ин ҳамон кштибонаст ки дандони тамаъ бар ман кашида буд . Подшоҳи шахсеро фармуд ки ӯро дар хона ӣ худ нигоҳ дошта рӯзии як нон ба ӯ бидиҳад , ӣнқадар ки аз гуруснагӣ намирад . Чун чанд рӯз дигар бигузашт бози ғарибиро овараданд , подшоҳи ҳақиқати ҳолро аз ӯ маълум намӯд , ӯ гуфт : эй шаҳриёри номдор ! дар тариқа ӣ худ медонам ки дар ҳар ҳадисии дурӯғ боис хуфтаст , аммо гоҳе ба ҷиҳати умӯрӣ чанд , дурӯғ лозим меояд , чаро ки агар касе аз мусулмонон ба фаранг равад ва гуяд ки фарангӣам ба ҷиҳати тақия ё онкии мусофирӣ дар биёбон ба дуздии бархӯрду дузди аҳволи пурсад ки чизеи дорӣ ва он мусофир ба ҷиҳати рафъ мзнаҳ гуяд ки чизе надорам ва аз тарси қисмҳо ёд кунад бо вуҷӯд онкӣ дошта бошад , хулосае подшоҳ ! банда ба ақидаи худам аз ростии чизе беҳтар намедонам , аммо ростӣ ки шаҳодат бар хиёнат дар амонатасту далел бар ҳамоқат ва беақлӣаст лобуд ӯро пинҳони доштану дурӯғи гуфтан беҳтар хоҳад буд , чаро ки агар рост гӯям шунаванда бар ман ғазаб кунад ва худ хиҷолат барда бошем баён ӯро чигуна тавонам кард , чунонкии шайхи саъдии алайҳи алрҳмаҳ дар гулистонаш фармӯдааст . Дурӯғи маслиҳатомез ба аз рости фитна ангезаст .

اکنون زمانى مستمع باش که تا مثل تمام شود سفره رسیده باشد. و حالا بشنو بر سر دختر و اهل حرم چه آمد: چون دختر لنگر را برداشت و کشتى روان شد، بعد از هفت یوم کشتى به جزیره‌یى رسید و آنجا لنگر کردند و بیرون آمد و در جزیره در سیر و گشت بودند. قضا را هیمه کشتى ایشان‌را بدید و خبر به پادشاه داد و پادشاه حاکم آن جزیره را به طلب ایشان فرستاد و ایشان را برداشته به خدمت پادشاه آوردند. پادشاه را چون نظر به آن دختر افتاد، به فراست دریافت که این دختر به انواع کمال و حسن جمال آراسته است و به دختر گفت: سرگذشت خود را نقل نمایید! دختر سرگذشت خود را نقل کرد، پادشاه را بسیار خوش آمد و او را بسیار عزت کرد و در عقب دیوان خانه‌ى خود پس برده جاى داد و فرمود که ندا و تنبیه کنند به دروازه‌بانان شهر و کدخدایان و رؤساى محله، که هر گاه غریبى داخل این شهر گردد او را به دیوان‌خانه‌ى پادشاه حاضر سازند. چون یک هفته از این مقدمه گذشت یک روز دروازه‌بان آمد عرض کرد که شخص غریبى آمده. او را به دیوانخانه پادشاه حاضر ساختند، چون آن مرد غریب داخل شد دختر از پشت پرده نگاه کرد دید که پسر وزیر که شوهرش باشد آمده است. پادشاه پرسید: از کجا می‌آیى؟. آن‌مرد آنچه بیان واقع بود عرض کرد، بى‌زیاد و کم. پادشاه رو به پشت پرده کرده از دختر تحقیق نمود، دختر گفت: راست می‌گوید. پادشاه مهماندارى براى او تعیین نموده گفت: او را نگاهدارى نمایید!. چون مدت یک ماه بگذشت دروازه‌بان آمد و عرض کرد که شخص غریبى دیگر آمد. امر شد که او را داخل بارگاه کنند، چون آن شخص را داخل بارگاه کردند دختر پسر عم خود را دید بسیار خوشحال گردید، پس پادشاه از او استفسار نمود. پسر سرگذشت خود را به سبیل تفصیل نقل نمود. پادشاه از دختر پرسید که راست می‌گوید؟ دختر عرض کرد: بلى! پادشاه مهماندارى براى او تعیین نمود که او را عزت نماید. چون مدت بیست روز دیگر بگذشت دروازه‌بان آمد و مرد غریبى را به اتفاق خود آورد، دختر نگاه کرد مرد کشتیبان را بشناخت. پادشاه حقیقت حال را از او پرسید کشتیبان خلاف عرض کرد من مردى تاجرم با جمعى بکشتى نشستیم از قضا کشتى من طوفانى شد و من بر تخته پاره‌اى ماندم و حال به این موضع رسیده‌ام. پادشاه از دختر سؤال کرد، دختر عرض کرد که خلاف می‌گوید، این همان کشتیبان است که دندان طمع بر من کشیده بود. پادشاه شخصى را فرمود که او را در خانه‌ى خود نگاه داشته روزى یک نان به او بدهد، اینقدر که از گرسنگى نمیرد. چون چند روز دیگر بگذشت باز غریبى را آوردند، پادشاه حقیقت حال را از او معلوم نمود، او گفت: اى شهریار نامدار! در طریقه‌ى خود می‌دانم که در هر حدیثى دروغ باعث خفت است، اما گاهى به جهت امورى چند، دروغ لازم می‌آید، چرا که اگر کسى از مسلمانان به فرنگ رود و گوید که فرنگی‌ام به جهت تقیه یا آنکه مسافرى در بیابان به دزدى برخورد و دزد احوال پرسد که چیزى دارى و آن مسافر به جهت رفع مظنه گوید که چیزى ندارم و از ترس قسم‌ها یاد کند با وجود آنکه داشته باشد، خلاصه اى پادشاه! بنده به عقیده خودم از راستى چیزى بهتر نمی‌دانم، اما راستى که شهادت بر خیانت در امانت است و دلیل بر حماقت و بی‌عقلی است لابد او را پنهان داشتن و دروغ گفتن بهتر خواهد بود، چرا که اگر راست گویم شنونده بر من غضب کند و خود خجالت برده باشیم بیان او را چگونه توانم کرد، چنانکه شیخ سعدى علیه الرحمه در گلستانش فرموده است. دروغ مصلحت‌آمیز به از راست فتنه‌انگیز است.

Пас эй подшоҳи ростӣ аз ҳамаи чиз беҳтараст . Подшоҳи рӯи басӯии он духтар кард ва пурсед ки инро май шиносӣ ? . Духтар гуфт : балии ин ҳамон подшоҳаст ки чиҳил ҳарам ӯро овардаам . Чун подшоҳи сари риштаро маълум намӯд гуфт : эй ғариби мо қабл аз баён , ҳамаро медонем , эҳтиёҷ ба баён ту нест . Он подшоҳи ӣнқадари хиҷолат аз он гуфтугӯ кашид ки қариб ба мурдан ӯ шуд . эй гурба бисёр дуруст меояд ин муқаддама бо муқаддама ӣ ман ва ту , зеро ки подшоҳро ин ҳамаи ғаму ғуссау сафар дидан ва аз девони подшоҳи одил хиҷолат кашӣдан ҳамаи ҳи бсбби он тамаъ буд ки ба он духтар дошт . Ту низ эй гурба . Агар ба қўрмаҳу ихнӣ тамаъ намекардӣу маро аз даст намедодӣ интизор ва саргардонӣ надоштӣ . Гурба фарёд баровард . Мӯши ин шеърро бархонад :

پس اى پادشاه راستى از همه چیز بهتر است. پادشاه رو بسوى آن دختر کرد و پرسید که این را می‌شناسى؟. دختر گفت: بلى این همان پادشاه است که چهل حرم او را آورده‌ام. چون پادشاه سر رشته را معلوم نمود گفت: اى غریب ما قبل از بیان، همه را می‌دانیم، احتیاج به بیان تو نیست. آن پادشاه اینقدر خجالت از آن گفتگو کشید که قریب به مردن او شد. اى گربه بسیار درست می‌آید این مقدمه با مقدمه‌ى من و تو، زیرا که پادشاه را این همه غم و غصه و سفر دیدن و از دیوان پادشاه عادل خجالت کشیدن همه ه بسبب آن طمع بود که به آن دختر داشت. تو نیز اى گربه. اگر به قورمه و یخنى طمع نمی‌کردى و مرا از دست نمی‌دادى انتظار و سرگردانى نداشتى. گربه فریاد برآورد. موش این شعر را برخواند:

Гурба ба даст бар сар мезад ва мегуфт : агар дар ин вақти малики аламути марои қабз рӯҳ мекард беҳтар аз ин гуфтугӯии ту буд , марои гумони чунин буд ки чун бадари хона ӣ ту омадам бо ин ҳамаи некӣу мурувват ки ман дар ҳақ ту кардам , оқибати ту ҳам некӣ дар ҳақи ман хоҳӣ кард , акнӯн маълум ман шуд ки ту чаҳ дар хотири дорӣ . Мӯш гуфт : эй гурба . намедонам чаро ӣнқадар кам ҳавсилае ? . , дар мусоҳибату рафоқат , хуши табъӣу дурӯғу рост бисёр гуфта мешавад ва ту бар як тариқи истодау ҳамаро ба рост ҳамл мекунӣ , мушкиласт ки рафоқати мо ва ту бе ранҷиши хотир басар равад ва агар на ду калима ӣ дигар аз тамсил беш намондааст ки ба итмом расаду қўрмаҳи ҳам пухта шудау ихнӣ ҳам оварда хоҳад шуд . Ҳол мустамеъ бош то ба девони подшоҳ одил барисӣ ва бибинӣ ки ба чаҳ қисм ба адолат кушед . Авлои писари вазирро талаб кард ва гуфт : эй писари вазир чун муддати мадид заҳмат кашидӣ туро аз умарои худ духтар бидиҳаму ҷамъият бисёр ҳамроҳ ту кунам то туро ба ватан худ бирасонанд . Писари вазир чун озори мусофират бисёр кашида буд , хушҳол гардид . Пас подшоҳи таҳия ӣ асбоби арӯсиро муҳайё намӯду духтарӣ аз вузарои худро ба ҷиҳати писари ақди баст ва арӯсӣ намӯд ва ба писар дод , баъд аз он писарро талабидаи ҷамъият бисёре ҳамроҳ ӯ намӯд ва гуфт : эй писар ! чун ба ватани худ май рӯй шояд он духтари подшоҳ ки ба ақди ту буд зинда бошад ва дар мамлакати дигари бадаст касе гирифтор бошад ва ту ӯро натавонӣ ёфт , чунончӣ ба тасарруф касе ояд аз барои дунёу охирати ту ҳар ду нуқсон дораду мавриди сарзаниши хоҳӣ буд . Писар гуфт : эй подшоҳ . ӯро ба маслиҳати шумо мутлақа май созам . Фии улҳоли сиға ӣ талоқ ӯро ҷорӣ намӯду духтарро талоқ доду подшоҳи писари вазирро равона кард . эй гурба ? ту ҳам бояд талоқи хоми тамаъиро бидиҳӣу арӯси ғайрро бардошта бо таваккулу қаноати мутаваҷҷеҳи ватани андӯҳи шӯй .

گربه به دست بر سر می‌زد و می‌گفت: اگر در این وقت ملک الموت مرا قبض روح می‌کرد بهتر از این گفتگوى تو بود، مرا گمان چنین بود که چون بدر خانه‌ى تو آمدم با این همه نیکى و مروت که من در حق تو کردم، عاقبت تو هم نیکى در حق من خواهى کرد، اکنون معلوم من شد که تو چه در خاطر دارى. موش گفت: اى گربه. نمی‌دانم چرا اینقدر کم حوصله‌اى؟.، در مصاحبت و رفاقت، خوش‌طبعى و دروغ و راست بسیار گفته می‌شود و تو بر یک طریق ایستاده و همه را به راست حمل می‌کنى، مشکل است که رفاقت ما و تو بى‌رنجش خاطر بسر رود و اگر نه دو کلمه‌ى دیگر از تمثیل بیش نمانده است که به اتمام رسد و قورمه هم پخته شده و یخنى هم آورده خواهد شد. حال مستمع باش تا به دیوان پادشاه عادل برسى و ببینى که به چه قسم به عدالت کوشید. اولا پسر وزیر را طلب کرد و گفت: اى پسر وزیر چون مدت مدید زحمت کشیدى تو را از امراى خود دختر بدهم و جمعیت بسیار همراه تو کنم تا تو را به وطن خود برسانند. پسر وزیر چون آزار مسافرت بسیار کشیده بود، خوشحال گردید. پس پادشاه تهیه‌ى اسباب عروسى را مهیا نمود و دخترى از وزراى خود را به جهت پسر عقد بست و عروسى نمود و به پسر داد، بعد از آن پسر را طلبیده جمعیت بسیارى همراه او نمود و گفت: اى پسر! چون به وطن خود می‌روى شاید آن دختر پادشاه که به عقد تو بود زنده باشد و در مملکت دیگر بدست کسى گرفتار باشد و تو او را نتوانى یافت، چنانچه به تصرف کسى آید از براى دنیا و آخرت تو هر دو نقصان دارد و مورد سرزنش خواهى بود. پسر گفت: اى پادشاه. او را به مصلحت شما مطلقه می‌سازم. فى الحال صیغه‌ى طلاق او را جارى نمود و دختر را طلاق داد و پادشاه پسر وزیر را روانه کرد. اى گربه؟ تو هم باید طلاق خام طمعى را بدهى و عروس غیر را برداشته با توکل و قناعت متوجه وطن اندوه شوى.

Гурба фарёд баровард ва гуфт : эй мӯш ? ин мартабаи хуши табъиро аз ҳади гузаронидӣ . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ? дар тамоми умри худ рӯзӣ мисли имрӯз бар ман хуб нагузаштааст , дар аввали рӯз ба чанголи ту бе муруввати золими гирифтор ва дар охири рӯзи ман фориғ ва ту ба даргоҳи бахшишу карами ман умедвор . Гурба бо худ гуфт : дигар беш аз ин таънау сарзаниш аз зердастон наметавон шунид , биё бирав то вақти дигар . Боз бо худ гуфт : ӣнҳама сабр кардӣ , лмҳаҳ ӣ дигар саҳласт шояд ки корӣ сохта шавад воло ки дар охир аламр метавон рафт . Баъд аз он , гурба гуфт : беш аз ин озори мо кардан ҷоиз нест , чаро ту ӣнқадар бар мо астҳзоء мекунӣ ? . Мӯш гуфт : ҳамон ҳарфи аввалиро май занӣ , на ман туро хабар кардам ки хуши табъӣ бисёр мамдуҳаст ва мебоист ту аз ҳеҷ суханӣ наранҷӣ ? . , акнӯн гӯши дор то бибинӣ ки подшоҳи одил бо духтару кштибону подшоҳи томъу писар чаҳ кард . Пас рӯзии дигари подшоҳи кштибонро талабида хитоб кард ки эй ҳромзодаҳи сухани хилоф чаро гуфтӣ ? ман аз ботини кирдори ту огоҳам , дар сӯратекии шахсеи туро муҳаррами худ бидонади хиёнати лоиқ онкасаст ? ! . Акнӯн туро ба ҷазои худ май расонам . Пас фармуд то ӯро ба сиёсат тамом бикашанд . эй гурба ! гуё якеаст муқаддама ӣ ту ва он кштибон ки хиёнат дар ҳақи он писар кард , ту маро ба кунҷи аҷзи печида будӣ ва май хостӣ ба зарби чанголи пораи пораи намоеу хиёнати нисбат ба ман дар хотир доштӣ , акнӯн ҷазои ту ҳасрат ва надоматаст , аммо куштан аз ман намеояд то вқтикаҳи худ ба ҷазоӣ худ барисӣ . Гурба гуфт : оҳ аз гардиши рӯзгор ва аз б иъқлӣу лоуболӣгарии ман ! ки ба ҳилае худро асири ту сохтам . Мӯш гуфт : эй гурба ! ин табъи нозукӣу мағрурӣ то туро ҳаст , бо касе рафоқат макун . Гурба гуфт : беш аз ин чигуна тоб биоварам ? ! . Мӯши дигари сулӯк ( ? сукут ) ихтиёр кард . Гурбаи мӯшро овоз дод , мӯши ҷавоби надод , лмҳаҳ эй ки бар омад , садои мӯш ба гӯш гурба расед , пурсед ки куҷо будӣ ? мӯш дар ҷавоб гуфт : эй шаҳриёр ! рафтам то бубинам ки кори суфра ба чаҳ саранҷоми расида , дидам гӯшти пухтау ҳалво омода гардид аммо ҳануз дурусти бирён нашуда , то ин ду калима нақл шавад суфраи омода шудааст . Пас эй гурба ! мустамеъ бош то бибинӣ : рӯзи дигари подшоҳи одили подшоҳи хоинро талабида ва он чиҳил ҳарамсароро фармуд ки овараданд ва гуфт : эй мард ! ҳақиқати кори ту бар ман маълум шуда ки аз он хиёнат ки дар хотир доштӣ ин ҳамаи ранҷу тъбро кашидӣу муддатӣ аз малику лашкари бозмондӣ , чунончӣ аз ту хиёнат ба зуҳӯри расидаи ҳоло ки он чиҳил ҳарами ту бадаст ту омад дигар тавба кун аз ин амри қабеҳ , чаро ки подшоҳони посдори исмати мардманд , ганҷ бисёре ба ӯ бахшед ва ӯро равона ӣ малик худаш намӯд . эй гурба ! ту низ бо ман хиёнат дар назар доштӣ , акнӯн ман туро ба эъзозу икроми тамоми басари манзил худ мефиристам . Гурбаи оҳ бар кашид ва фарёд кард ва гуфт : хдоўонд ! рӯзӣ бошад ки ин қазия бар ту гузашта бошад . Мӯш гуфт : эй гурба ӣ нодон ! димоғи саршори суфра дар роҳаст , ӣнқадар сабр кун ки мисол тамом шавад , баъд аз он маълум ту хоҳад шуд ки меҳрбонии ин ҳақир ба он шаҳриёр чаҳ миқдораст . Замонӣ мустамеъ бош ! подшоҳи он писарро талабида гуфт : эй писар ! ту духтарро бибинӣ май шиносӣ ё на ? гуфт : балӣ мешиносам ! . Подшоҳи он пардаро аз пеши бардошт , пас чун писари духтарро дид то муддатии ҳайрону мутаъаҷҷиб буд ки оё ин воқеаро дар хоб май байнам ё дар бедорӣ , охири аламри подшоҳи духтарро ақд ӯ баста бо молу асбоб бе шумори равона ӣ малик худашон гардонид , эшон молро бардошта мутаваҷҷеҳи манзилу диёри худ гардиданд . эй гурба ! ба далел , кули тавили аҳмақ , содиқ меояд ҳамоқати ту , ки бо ин ҳамаи адоват ки бо ман кардӣ ҳануз таваққуъи меҳрбонӣ аз ман дорӣ ! . Гурба гуфт : ба далел , кули қсири фитна , дуруст меояд ва ин рубоиро бихонад .

گربه فریاد برآورد و گفت: اى موش؟ این مرتبه خوش طبعى را از حد گذرانیدى. موش گفت: اى شهریار؟ در تمام عمر خود روزى مثل امروز بر من خوب نگذشته است، در اول روز به چنگال تو بی‌مروت ظالم گرفتار و در آخر روز من فارغ و تو به درگاه بخشش و کرم من امیدوار. گربه با خود گفت: دیگر بیش از این طعنه و سرزنش از زیردستان نمی‌توان شنید، بیا برو تا وقت دیگر. باز با خود گفت: اینهمه صبر کردى، لمحه‌ى دیگر سهل است شاید که کارى ساخته شود والا که در آخر الامر میتوان رفت. بعد از آن، گربه گفت: بیش از این آزار ما کردن جایز نیست، چرا تو اینقدر بر ما استهزاء می‌کنى؟. موش گفت: همان حرف اولى را می‌زنى، نه من تو را خبر کردم که خوش طبعى بسیار ممدوح است و می‌بایست تو از هیچ سخنى نرنجى؟.، اکنون گوش دار تا ببینى که پادشاه عادل با دختر و کشتیبان و پادشاه طامع و پسر چه کرد. پس روزى دیگر پادشاه کشتیبان را طلبیده خطاب کرد که اى حرامزاده سخن‌ خلاف چرا گفتى؟ من از باطن کردار تو آگاهم، در صورتیکه شخصى تو را محرم خود بداند خیانت لایق آنکس است؟!. اکنون تو را به جزاى خود می‌رسانم. پس فرمود تا او را به سیاست تمام بکشند. اى گربه! گویا یکی است مقدمه‌ى تو و آن کشتیبان که خیانت در حق آن پسر کرد، تو مرا به کنج عجز پیچیده بودى و می‌خواستى به ضرب چنگال پاره‌پاره نمایى و خیانت نسبت به من در خاطر داشتى، اکنون جزاى تو حسرت و ندامت است، اما کشتن از من نمی‌آید تا وقتیکه خود به جزاى خود برسى. گربه گفت: آه از گردش روزگار و از ب‌یعقلى و لاابالیگرى من! که به حیله‌اى خود را اسیر تو ساختم. موش گفت: اى گربه! این طبع‌نازکى و مغرورى تا تو را هست، با کسى رفاقت مکن. گربه گفت: بیش از این چگونه تاب بیاورم؟!. موش دیگر سلوک (؟سکوت) اختیار کرد. گربه موش را آواز داد، موش جواب نداد، لمحه‌اى که بر آمد، صداى موش به گوش گربه رسید، پرسید که کجا بودى؟ موش در جواب گفت: اى شهریار! رفتم تا ببینم که کار سفره به چه سرانجام رسیده، دیدم گوشت پخته و حلوا آماده گردید اما هنوز درست بریان نشده، تا این دو کلمه نقل شود سفره آماده شده است. پس اى گربه! مستمع باش تا ببینى: روز دیگر پادشاه عادل پادشاه خائن را طلبیده و آن چهل حرمسرا را فرمود که آوردند و گفت: اى مرد! حقیقت کار تو بر من معلوم شده که از آن خیانت که در خاطر داشتى این همه رنج و تعب را کشیدى و مدتى از ملک و لشکر بازماندى، چنانچه از تو خیانت به ظهور رسیده حالا که آن چهل حرم تو بدست تو آمد دیگر توبه کن از این امر قبیح، چرا که پادشاهان پاسدار عصمت مردمند، گنج بسیارى به او بخشید و او را روانه‌ى ملک خودش نمود. اى گربه! تو نیز با من خیانت در نظر داشتى، اکنون من تو را به اعزاز و اکرام تمام بسر منزل خود می‌فرستم. گربه آه بر کشید و فریاد کرد و گفت: خداواند! روزى باشد که این قضیه بر تو گذشته باشد. موش گفت: اى گربه‌ى نادان! دماغ سرشار سفره در راه است، اینقدر صبر کن که مثال تمام شود، بعد از آن معلوم تو خواهد شد که مهربانى این حقیر به آن شهریار چه مقدارست. زمانى مستمع باش! پادشاه آن پسر را طلبیده گفت: اى پسر! تو دختر را ببینى می‌شناسى یا نه؟ گفت: بلى می‌شناسم!. پادشاه آن پرده را از پیش برداشت، پس چون پسر دختر را دید تا مدتى حیران و متعجب بود که آیا این واقعه را در خواب مى‌بینم یا در بیدارى، آخر الامر پادشاه دختر را عقد او بسته با مال و اسباب بی‌شمار روانه‌ى ملک خودشان گردانید، ایشان مال را برداشته متوجه منزل و دیار خود گردیدند. اى گربه! به دلیل، کل طویل احمق، صادق می‌آید حماقت تو، که با این همه عداوت که با من کردى هنوز توقع مهربانى از من دارى!. گربه گفت: به دلیل، کل قصیر فتنة، درست می‌آید و این رباعى را بخواند.

эй мӯш ! бории тамсил ба хуши табъӣ ва ҳам тариқии гузашт , ҳоло чаҳ май гӯйӣ , моро бибояд рафт ё монад ? . Мӯш гуфт : агар биравӣ беҳтар хоҳад буд , чаро ки агар ба кӯкнори хона Эй биравӣ шояд марди кӯкнорӣ ба хоб рафта бошаду луқмае брбоиӣ ва бихӯрӣ ! гурба гуфт : эй мӯш ! ҳаме ки мо рафтем . Гурба равон шуд , мӯш гуфт : моро нест хидматкорӣ то суфра биоварад ! гурба гуфт : эй мӯш ! магари сафарии ту аз мағриб замин меояд ? . Сипас гурба бо худ гуфт : агар марои пораи пораи созанди даст аз ин бар нахоҳам дошт , тамоми умри худро сарфи гуфтугӯии макру ҳила ӣ мӯш мекунам ва аз ҳар боб сухан мегӯяму хорӣ ва хуфт мек шам то магари мӯшро бадаст оварам ва ба дандону чанголи аъзоӣ ӯро аз ҳам бадарам , ё чунон кунам ки аз бими ман мутаворӣ гардад ; ин чаҳ зиндагӣаст ки ҳамчун касе мисли мӯш , туро маломат кунад , ҷону умри худро сарфи ин кор мекунам то бубинам чаҳ рӯй хоҳад дод .

اى موش! بارى تمثیل به خوش‌طبعى و هم‌طریقى گذشت، حالا چه می‌گویى، ما را بباید رفت یا ماند؟. موش گفت: اگر بروى بهتر خواهد بود، چرا که اگر به کوکنار خانه‌‌اى بروى شاید مرد کوکنارى به خواب رفته باشد و لقمه‌اى بربایى و بخورى! گربه گفت: اى موش! همى که ما رفتیم. گربه روان شد، موش گفت: ما را نیست خدمتکارى تا سفره بیاورد! گربه گفت: اى موش! مگر سفرى تو از مغرب زمین می‌آید؟. سپس گربه با خود گفت: اگر مرا پاره‌پاره سازند دست از این بر نخواهم داشت، تمام عمر خود را صرف گفتگوى مکر و حیله‌ى موش می‌کنم و از هر باب سخن می‌گویم و خوارى و خفت میک‌شم تا مگر موش را بدست آورم و به دندان و چنگال اعضاى او را از هم بدرم، یا چنان کنم که از بیم من متوارى گردد؛ این چه زندگی است که همچون‌ کسى مثل موش، ترا ملامت کند، جان و عمر خود را صرف این کار می‌کنم تا ببینم چه روى خواهد داد.

* * * бар дӯстони мустамеъи равшани бод ки қабл аз ин арз кардам ки мӯши мурод аз нафас аммораасту гурбаи қӯти мтхилаҳ ки ҳамеша нафас аз роҳи хаёлҳои ботил , ақлро зоил мегирданд , онгоҳи даст дар ғорати хона ӣ дил дароз мекунад ва ба андаки рӯзгорӣ хароб месозаду гоҳи қӯти мтхилаҳи зёдтӣ бар ирода ӣ нафас мекунад , ҳамчунин ки қувва ӣ мтхилаҳ ӣ гурбаи зёдтӣ бар мӯш мекунад . Баъд аз ин хоҳӣ шунид ки гурбаи мӯшро сиёсат хоҳад кард , яъне қӯти хаёлотро фии алҳқиқаҳ бо нафаси аммора зёдтӣ мекунад ба дастёрии ақл ки соҳиб хонааст . Инҳо ба ваҷҳи аҳсан баён хоҳанд шуд . * * * акнӯн омадем бар сари суҳбати мӯшу гурба . Пас гурба аз мӯш пурсед : эй мӯш дар ин мубоҳисаи савол май намоям , оё дарси хондае ? . Гуфт : балӣ ? наҳву сарф хондаам . Гурба пурсед : ки наср чаҳ сиға Эйаст ? . Мӯш гуфт : он вақт ки ту қадами номубораки худро аз ин мақоми бабрӣ , наср бар ман дуруст меояд ? . Гурба гуфт : чаро эй мӯши сариҳ наме гӯйӣ ? . Гуфт : намондан ту дар ин мақоми ёрӣ тамомаст , пас чун наср ба маънӣ инаст ки ёрӣ кард яке маро дар замони собиқ , пас чун биравӣ маънии наср бар ман маълум хоҳад шуд . Гурба гуфт : эй мӯш ? ваъда ӣ суфра чаҳ шуд ? . Мӯш гуфт . эй гурба ? бисёр бе ақлии ту марои ӣнқадар нодон ёфтае ки ончӣ дар як моҳ сарф мекунам ва ту дар як рӯз май хурӣ , ба ту даҳум ? ҳоло чаро рӯзии як моҳи ман сарфи як рӯз ту шавад ва ман фақир ва бе тӯшаи бимонам ? ва он вақт лобуд ки аз ҷиҳати маош аз хона берун оем , албата бадасти ту гирифтор хоҳам шуд ва агар захира кунам то як моҳ маош намӯда дар хона ӣ худ осоиши намоям ва ту дар дарби хонаи саргардон , ҳар қадари хоҳии бимон чаро ки дастӣ ба ман надорӣ ! , ҳаргиз нашунидае ки то дар қалъае озӯқа бошад касе бо лашкарён бисёр он қалъаро тасхири намояд ? . Гурба гуфт : ту эй мӯш ? аз авзоъи худ хиҷолати надорӣ ? . Мӯш гуфт : ман аз ин маънӣ бисёр хушҳолам ки ман ба қаноат сарф карда бошам .

*** بر دوستان مستمع روشن باد که قبل از این عرض کردم که موش مراد از نفس اماره است و گربه قوت متخیله که همیشه نفس از راه خیال‌هاى باطل، عقل را زایل می‌گرداند، آنگاه دست در غارت خانه‌ى دل دراز می‌کند و به اندک روزگارى خراب می‌سازد و گاه قوت متخیله زیادتى بر اراده‌ى نفس می‌کند، همچنین که قوه‌ى متخیله‌ى گربه زیادتى بر موش می‌کند. بعد از این خواهى شنید که گربه موش را سیاست خواهد کرد، یعنى قوت خیالات را فى‌الحقیقه با نفس اماره زیادتى می‌کند به دستیارى عقل که صاحب خانه است. اینها به وجه احسن بیان خواهند شد. *** اکنون آمدیم بر سر صحبت موش و گربه. پس گربه از موش پرسید: اى موش در این مباحثه سؤال می‌نمایم، آیا درس خوانده‌اى؟. گفت: بلى؟ نحو و صرف خوانده‌ام. گربه پرسید: که نصر چه صیغه‌ای است؟. موش گفت: آنوقت که تو قدم نامبارک خود را از این مقام ببرى، نصر بر من درست می‌آید؟. گربه گفت: چرا اى موش صریح نمی‌گویى؟. گفت: نماندن تو در این مقام یارى تمام است، پس چون نصر به معنى این است که یارى کرد یکى مرا در زمان سابق، پس چون بروى معنى نصر بر من معلوم خواهد شد. گربه گفت: اى موش؟ وعده‌ى سفره چه شد؟. موش گفت. اى گربه؟ بسیار بی‌عقلى تو مرا اینقدر نادان یافته‌اى که آنچه در یک ماه صرف می‌کنم و تو در یک روز می‌خورى، به تو دهم؟ حالا چرا روزى یک ماه من صرف یک روز تو شود و من فقیر و بى‌توشه بمانم؟ و آنوقت لابد که از جهت معاش از خانه بیرون آیم، البته بدست تو گرفتار خواهم شد و اگر ذخیره کنم تا یک ماه معاش نموده در خانه‌ى خود آسایش نمایم و تو در درب خانه سرگردان، هر قدر خواهى بمان چرا که دستى به من ندارى!، هرگز نشنیده‌اى که تا در قلعه‌اى آذوقه باشد کسى با لشکریان بسیار آن قلعه را تسخیر نماید؟. گربه گفت: تو اى موش؟ از اوضاع خود خجالت ندارى؟. موش گفت: من از این معنى بسیار خوشحالم که من به قناعت صرف کرده باشم.

Мӯши лаҳзае сар ба ҷайби тафаккури фурӯи барад . Пас гурба гуфт : эй мӯш ? чаҳ дар хотири дорӣ ? моро ҷавоб нахоҳӣ гуфт ё онкии суфра хоҳӣ оварад ? . Мӯш гуфт : банда ӣ шумо , дар ин муддати умри ҳеҷ корӣ беистихора накардаам акнӯн лмҳаҳ эй сабр кун ки тасбеҳ дар хона ҳаст рафта биоварам то ки дар ҳузури ту истихора кунам , агар чунончӣ роҳ медиҳад суфра биоварам волои мутаваққиъам ки дигари ҳамл бар бухл банда набошад . Пас дарун рафт ки яъне тасбеҳ биоварад то чунки гурусна буд ба ин ҳилаи худро ба дарун хона андохта аз нону ихнии сайри хӯрда ва берун омад ва ба гурба гуфт : акнӯн истихора намудем дар мартабае хуб омад ва дар мартабае бад омад , дар дафъа ӣ бад , гумони ман инаст ки гуё соъат саъд несту қамар дар ақрабаст , таъаммулӣ кун то соъат нек шавад , он вақт истихораи намоям то чаҳ барояд . Гурба гуфт : эй нобакор ? ман ҳисоб кардаам қамар дар бурҷ муштарӣаст то таъаммул май намое ба миррӣх меравад ва агар дар он дами дарё дар даст ту бошад , қатрае ба ман надиҳӣ ? . Мӯш гуфт : ҳар гоҳ ки май донеи баъд аз ин соъат наҳс мешавад , бирав аншоءи аллоҳи таъолии вақти дигари зиёфати шумо пеш бандааст ! .

موش لحظه‌اى سر به جیب تفکر فرو برد. پس گربه گفت: اى موش؟ چه در خاطر دارى؟ ما را جواب نخواهى گفت یا آنکه سفره خواهى آورد؟. موش گفت: بنده‌ى شما، در این مدت عمر هیچ کارى بى‌استخاره نکرده‌ام اکنون لمحه‌اى صبر کن که تسبیح در خانه هست رفته بیاورم تا که در حضور تو استخاره کنم، اگر چنانچه راه می‌دهد سفره بیاورم والا متوقعم که دیگر حمل بر بخل بنده نباشد. پس درون رفت که یعنى تسبیح بیاورد تا چونکه گرسنه بود به این حیله خود را به درون خانه انداخته از نان و یخنى سیر خورده و بیرون آمد و به گربه گفت: اکنون استخاره نمودم در مرتبه‌اى خوب آمد و در مرتبه‌اى بد آمد، در دفعه‌ى بد، گمان من این است که گویا ساعت سعد نیست و قمر در عقرب است، تأملى کن تا ساعت نیک شود، آنوقت استخاره نمایم تا چه برآید. گربه گفت: اى نابکار؟ من حساب کرده‌ام قمر در برج مشتری است تا تأمل می‌نمایى به مریخ می‌رود و اگر در آن دم دریا در دست تو باشد، قطره‌اى به من ندهى؟. موش گفت: هر گاه که می‌دانى بعد از این ساعت نحس می‌شود، برو انشاء اللّه تعالى وقت دیگر ضیافت شما پیش بنده است!.

Гурба бо худ гуфт : агар биравам мӯш гуяд гурбаро решханд кардам ва агар нарӯм зиёдатар тамасхуру астҳзоءи намояд , пас аввалӣ онаст ки аз нави суҳбатӣ банно кунӣ ки шояд худованди оламёни васила Эй созад ки ӯро ба чанг оварам . Пас гурба гуфт : эй мӯш ! аз тасаввуфи хабари дорӣ ? . Мӯш гуфт : дар мартаба ӣ тасаввуфи ӣнқадар маҳорат дорам ки агар шахсеи як мартаба биҷаҳад , бандаи сӣ чиҳил чарх май занам . Гурба гуфт : аз тасаввуфи ҳамин чарх заданро донистае ё дигари чизеи ҳам май доне ? . Мӯш гуфт : аз ҷамеъи аҳволу ақволи тасаввуф хабар дорам , аз авроду чиллаи доштану қоида ӣ зикр кардану ишораҳоу румузи кашфу каромоту восил шудану ваъдау вуҷӯди зоҳирӣу сӯрӣу ботини маънавии тамом хондаам ва аз ҳамаи ҷиҳат огоҳӣ дорам , эй гурба ! ту кош низ аз тасаввуф хабар медоштӣ то бо ҳам аҷиб суҳбатӣ медоштем ! . Гурба гуфт : ҳар чанд аз тасаввуф хабар надорам , аммо чунин орӣу мубтадӣу бекора ҳам нестам ва агар шумо димоғӣ дошта бошӣ суҳбатӣ медорем . Мӯш гуфт : гуруснаам ва дар ин ҳоли суҳбат наметавон дошт . Гурба гуфт : мо аз аҳл мадрисаему аҳли мадриса ба қаноати одат тамом доранд ва низ чунон одат кардаам ки агар як явм ҳеҷ нахӯрам музоиқа надорам . Мӯш гуфт : бандаи ҳам аз силсила ӣ суфиёнам , ва он ҷамоат дар хӯрдани неъмати илоҳӣ тақсир намекунанд , гоҳи ҳангоми сулӯку чиллаи нишинӣу гоҳ аз субҳ то шоми ҳалиму кӯфтау нони ҷӯу сиркаи ҳамаро мехуранду бози шаб ҳар ҷо ба зиёфат май раванди ӣнқадар ҳам мехуранд ки то рӯзи дигари меъдаи эшон холӣ нахоҳад монад . Гурба гуфт : эй мӯш ! ҳақиқати сулӯки эшонро бигӯ ! . Мӯш гуфт : сулӯки эшон бисёр хубаст . Гурба дар боби баъзе аз он ҷамоати ғазалӣ бахотираш расед :

گربه با خود گفت: اگر بروم موش گوید گربه را ریشخند کردم و اگر نروم زیاده‌تر تمسخر و استهزاء نماید، پس اولى آنست که از نو صحبتى بنا کنى که شاید خداوند عالمیان وسیله‌اى سازد که او را به چنگ آورم. پس گربه گفت: اى موش! از تصوف خبر دارى؟. موش گفت: در مرتبه‌ى تصوف اینقدر مهارت دارم که اگر شخصى یک مرتبه بجهد، بنده سى چهل چرخ می‌زنم. گربه گفت: از تصوف همین چرخ زدن را دانسته‌اى یا دیگر چیزى هم می‌دانى؟. موش گفت: از جمیع احوال و اقوال تصوف خبر دارم، از اوراد و چله داشتن و قاعده‌ى ذکر کردن و اشاره‌ها و رموز کشف و کرامات و واصل شدن و وعده و وجود ظاهرى و صورى و باطن معنوى تمام خوانده‌ام و از همه جهت آگاهى دارم، اى گربه! تو کاش نیز از تصوف خبر می‌داشتى تا با هم عجیب صحبتى می‌داشتیم!. گربه گفت: هر چند از تصوف خبر ندارم، اما چنین عارى و مبتدى و بیکاره هم نیستم و اگر شما دماغى داشته باشى صحبتى می‌داریم. موش گفت: گرسنه‌ام و در این حال صحبت نمی‌توان داشت. گربه گفت: ما از اهل مدرسه‌ایم و اهل مدرسه به قناعت عادت تمام دارند و نیز چنان عادت کرده‌ام که اگر یک یوم هیچ نخورم مضایقه ندارم. موش گفت: بنده هم از سلسله‌ى صوفیانم، و آن جماعت در خوردن نعمت الهى تقصیر نمی‌کنند، گاه هنگام سلوک و چله نشینى و گاه از صبح تا شام حلیم و کوفته و نان جو و سرکه همه را می‌خورند و باز شب هر جا به ضیافت می‌روند اینقدر هم می‌خورند که تا روز دیگر معده ایشان خالى نخواهد ماند. گربه گفت: اى موش! حقیقت سلوک ایشان را بگو!. موش گفت: سلوک ایشان بسیار خوب است. گربه در باب بعضى از آن جماعت غزلى بخاطرش رسید:

Мӯш гуфт : хбсу зми аҳли аллоҳ хуб нест , магар нашунидае ки гуфтаанд ? :

موش گفت: خبث و ذم اهل اللّه خوب نیست، مگر نشنیده‌اى که گفته‌اند؟:

эй гурба ! ин ҷамоати аҳл аллоҳанд , ва хуб бошанд ва ин сифатҳо ки шунидӣ ҷузи як ҳарф аз сифат эшон нест , аншоءи аллоҳи таъолии дигар аз авсофи ҳамида ӣ эшон хабарҳо хоҳӣ ёфту сифати эшон бисёр бошад ва гоҳ бошад аз ӣнҷо бираванд ба туркистон ва аз онҷо ба хато ( хто ) ва аз онҷо ба Ироқ ба як гом ,у замирашон аз файзи ибодату асрори аллоҳ мунаввараст ва аз уюботи олами эшонро хабараст , хроботёни сари мӯе каҷ нараванд то онкӣ ба мартаба ӣӣ барисанд , ҳамчинонкии атфолро дар мактаби хона ба шинохтан як нуқта ва ду нуқта ва донистани мад ва ёфтан шуд ва инки алиф чизе надорад таълим диҳанд то дар санаду хотир нишон кунанду ҳаргоҳ муаллим хоҳад доӣраҳи дунболаи ҷ , ҳ , ъ , ғро бинависад , инҳоро ба онони ёд ва таълим медиҳад то онкии ононро ба онҳо доно мегирданд .

اى گربه! این جماعت اهل اللّه‌اند، و خوب باشند و این صفتها که شنیدى جز یک حرف از صفت ایشان نیست، انشاء اللّه تعالى دیگر از اوصاف حمیده‌ى ایشان خبرها خواهى یافت و صفت ایشان بسیار باشد و گاه باشد از اینجا بروند به ترکستان و از آنجا به خطا (ختا) و از آنجا به عراق به یک گام، و ضمیرشان از فیض عبادت و اسرار اللّه منور است و از عیوبات عالم ایشان را خبر است، خراباتیان سر مویى کج نروند تا آنکه به مرتبه‌یى برسند، همچنانکه اطفال را در مکتب خانه به شناختن یک نقطه و دو نقطه و دانستن مد و یافتن شد و اینکه الف چیزى ندارد تعلیم دهند تا در سند و خاطر نشان کنند و هرگاه معلم خواهد دائره دنباله ج، ح، ع، غ را بنویسد، اینها را به آنان یاد و تعلیم می‌دهد تا آنکه آنان را به آنها دانا می‌گرداند.

Гурба гуфт :

گربه گفت:

Аз кашфу каромоти сӯфия баён кун ! .

از کشف و کرامات صوفیه بیان کن!.

Мӯш гуфт :

موش گفت:

Каромоти эшон бисёраст , ниҳояти шамаеро баён хоҳам кард , ва он инаст :

کرامات ایشان بسیار است، نهایت شمه‌اى را بیان خواهم کرد، و آن این است:

Аз каромоти машойих хуросонаст , дар ҳолатӣ ки фӯт мешаванд , баъд аз чанд вақти дарахти писта аз мазори эшон май раведу машойихи Ироқ дар чилла , гули сурх ба мурӣдон дар зимистон нишон медоданд , ва дар шаб ба ҷои равған , об дар чароғ мекарданд ва аҳёнан парвоз карда мепариданд ва баъзе ҳам аз дарахти хушки мива чидаанд . Ва ҳамчунин машойихи туркистон ҳар чаҳро орзӯ карда ва хостаанд , мумкин шудааст .

از کرامات مشایخ خراسان است، در حالتى که فوت می‌شوند، بعد از چند وقت درخت پسته از مزار ایشان می‌روید و مشایخ عراق در چله، گل سرخ به مریدان در زمستان نشان می‌دادند، و در شب به جاى روغن، آب در چراغ می‌کردند و احیانا پرواز کرده می‌پریدند و بعضى هم از درخت خشک میوه چیده‌اند. و همچنین مشایخ ترکستان هر چه را آرزو کرده و خواسته‌اند، ممکن شده است.

Ва аммо кашфу каромоти машойихи моўроءи алнҳри ҳам бисёраст ва дар миёни араби кашф ва каромот нест ва ҳар як аз эшон заҳмати ибодату сулӯку чиллаи доштану авроду зикри хФии ҳамаро ба ҷой овараданд то ба ҳаддӣ ки вуҷӯди эшон аз миёни бархестау рӯ ба олами рӯҳонии намоянд .

و اما کشف و کرامات مشایخ ماوراء النهر هم بسیار است و در میان عرب کشف و کرامات نیست و هر یک از ایشان زحمت عبادت و سلوک و چله داشتن و اوراد و ذکر خفى همه را به جاى آوردند تا به حدى که وجود ایشان از میان برخاسته و رو به عالم روحانى نمایند.

Чун ба олами рӯҳонӣ восил мешаванд . Дар ин боби баҳс бисёрасту румузи эшон бешумор ва шинохтани ҳақиқати амри маҳол ,у ҳадиси қудсӣ аз осори эшон зоҳиру ҳувайдо . эй гурба ! чаҳ Фоӣдаҳ ! агар чизе аз олам тасаввуф медонистӣ ва ба мартаба ӣ камол ва висол мераседӣ , кашфу каромот аз ту ба зуҳӯр мерасед . Гурба гуфт : эй мӯш ! дигар агар чизе аз сифоти эшон май доне баён кун ! . Мӯш гуфт : эй гурба ! банда агар ҳарфӣ бизанам гумон ба куфр хоҳӣ кард ва ҳар гоҳ бигӯям аз тасаввуфи хабари надорӣ ва наме фаҳмӣ , ранҷиш пайдо мекунӣ , акнӯн гӯши дор шояд ба навъи тақрибии шуморо ҳолеи намоям , чун қатра ба дарё мерасад қадараш маълум гардад ( ҳалвои тани таноне , то нахурӣ ндонӣ ) . Гурба гуфт : агар хоҳам ки ман низ аз ин мартаба чизе биёбам , маро чаҳ бояд кард ? . Мӯш гуфт : эй гурба ! ту толиби илмӣу сӯфиро бо толиби илм мулоқотӣ нест . Гурба гуфт : эй мӯш ! ҳар каси толиби илмро дӯст надорад мувофиқи ҳадис , дайн ва имон надорад . Шунидае ки ҳазрати расӯли аллоҳи алайҳи алслоаҳу ассаломи фармӯда ки ҳар кас ба қалами шикастае муовинати толиби илмии намояд , худованди оламёни чандон ҳасанаро дар нома ӣ аъмол ӯ бинависад ,у ҳаргоҳ касе ради толиб илм кунад худованди ради дайну мазҳаб ӯ карда бошад , дигари инки маълум мешавад ки ин фирқа намоз намекунанду рӯза ҳам намегиранд ва агар намоз нагузоранд ва рӯза надоранд , эътиборӣ нахоҳанд дошт . Мӯш гуфт : чаро ? . Гурба гуфт : эй мӯш ! улҳоли ту низ май бояд ки ба мартабае инсоф дошта бошӣ , тақлиду таассубро фурӯгузорӣу худои худро ҳозиру нозир дониста бошӣ , он вақти маълум ту мешавад ки эшон ба камоли ҳамоқату ниҳояти таассуб оростаанд зеро ки ҳар ки рад уламо кунад , ради имомон ва пайғамбарон карда ва ҳамчунин ради амри илоҳӣу кутубу малоикау ахбору аҳкому ҳисобу уқобу азобу савоби биҳишту уқоби дӯзаху ҳашару нашру мизон ва сирот карда . Мӯш гуфт : эй гурба ! манозили сӯфияи пеш тараст ба қурби илоҳӣ то олам . Гурба гуфт : чунаст ? баён кун то бишинавам ! . Мӯш гуфт : маротиби фақру сулӯку таъаллуқот дар мо байни аҳли аллоҳу халқи аллоҳи ҳафт мартабааст , мартаба ӣ рафеъи аъло мартаба ӣ суфиёнаст . Гурба гуфт : аз куҷо ёфтае ? баён кун то бидонем ! мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! гӯши дор то баён кунам аввали олимон , дувуми солеҳон , сеюм соликон , чаҳоруми орифон , панҷуми хоӣФон , шашуми содиқон , ҳафтуми ошиқон . Ин ҳафт маротиб ки ту шунидӣ , ҳамин мартаба ӣ аввал бо оламасту боқии шаш маротиб ба файзи анвори илоҳӣу таъйидоташ бо суфиёнаст : муллои бобои ҷон чаҳ хуш рубоӣ гуфтааст :

چون به عالم روحانى واصل می‌شوند. در این باب بحث بسیار است و رموز ایشان بی‌شمار و شناختن حقیقت امر محال، و حدیث قدسى از آثار ایشان ظاهر و هویدا. اى گربه! چه فائده! اگر چیزى از عالم تصوف می‌دانستى و به مرتبه‌ى کمال و وصال می‌رسیدى، کشف و کرامات از تو به ظهور می‌رسید. گربه گفت: اى موش! دیگر اگر چیزى از صفات ایشان می‌دانى بیان کن!. موش گفت: اى گربه! بنده اگر حرفى بزنم گمان به کفر خواهى کرد و هر گاه بگویم از تصوف خبر ندارى و نمى‌فهمى، رنجش پیدا می‌کنى، اکنون گوش‌دار شاید به نوع تقریبى شما را حالى نمایم، چون قطره به دریا می‌رسد قدرش معلوم گردد (حلواى تن تنانى، تا نخورى ندانى). گربه گفت: اگر خواهم که من نیز از این مرتبه چیزى بیابم، مرا چه باید کرد؟. موش گفت: اى گربه! تو طالب علمى و صوفى را با طالب علم ملاقاتى نیست. گربه گفت: اى موش! هر کس طالب علم را دوست ندارد موافق حدیث، دین و ایمان ندارد. شنیده‌اى که حضرت رسول اللّه علیه الصلاة و السلام فرموده که هر کس به قلم شکسته‌اى معاونت طالب علمى نماید، خداوند عالمیان چندان حسنه را در نامه‌ى اعمال او بنویسد، و هرگاه کسى رد طالب علم کند خداوند رد دین و مذهب او کرده باشد، دیگر اینکه معلوم می‌شود که این فرقه نماز نمی‌کنند و روزه هم نمی‌گیرند و اگر نماز نگذارند و روزه ندارند، اعتبارى نخواهند داشت. موش گفت: چرا؟. گربه گفت: اى موش! الحال تو نیز می‌باید که به مرتبه‌اى انصاف داشته باشى، تقلید و تعصب را فرو گذارى و خداى خود را حاضر و ناظر دانسته باشى، آن‌وقت معلوم تو می‌شود که ایشان به کمال حماقت و نهایت تعصب آراسته‌اند زیرا که هر که رد علما کند، رد امامان و پیغمبران کرده و همچنین رد امر الهى و کتب و ملائکه و اخبار و احکام و حساب و عقاب و عذاب و ثواب بهشت و عقاب دوزخ و حشر و نشر و میزان و صراط کرده. موش گفت: اى گربه! منازل صوفیه پیش‌تر است به قرب الهى تا عالم. گربه گفت: چون است؟ بیان کن تا بشنوم!. موش گفت: مراتب فقر و سلوک و تعلقات در ما بین اهل اللّه و خلق اللّه هفت مرتبه است، مرتبه‌ى رفیع اعلى مرتبه‌ى صوفیان است. گربه گفت: از کجا یافته‌اى؟ بیان کن تا بدانیم! موش گفت: اى شهریار! گوش دار تا بیان کنم‌ اول عالمان، دوم صالحان، سوم سالکان، چهارم عارفان، پنجم خائفان، ششم صادقان، هفتم عاشقان. این هفت مراتب که تو شنیدى، همین مرتبه‌ى اول با عالم است و باقى شش مراتب به فیض انوار الهى و تاییداتش با صوفیان است: ملا بابا جان چه خوش رباعى گفته است:

Пас маълум шуд ки рутба ӣ ишқ бо суфиёнасту рутба ӣ ақл бо олимон , ва ҳар ҷо ки ақли бисоти чида , ишқ бе такаллуфи онро помол намӯда ва бар ҳам зада .

پس معلوم شد که رتبه‌ى عشق با صوفیان است و رتبه‌ى عقل با عالمان، و هر جا که عقل بساط چیده، عشق بى‌تکلف آنرا پامال نموده و بر هم زده.

Ишқ , фарозу нишебу гарм ва сард надораду давр ва наздик намедонаду андак ва бисёру нафъ ва зарар нашносад .

عشق، فراز و نشیب و گرم و سرد ندارد و دور و نزدیک نمی‌داند و اندک و بسیار و نفع و ضرر نشناسد.

эй гурба ! ҳаду сифоти эшон зиёда аз инаст ки касе баён тавонад намӯд , чораи ҷуз он нест ки дасти талаб дар домани устод эшон занад ва мтобът кунад то онкии рутба ӣ ваҳдати висол ӯро насиб гардад , воло дар умри худ ки дар мадрисаи баҳсу такрор аз зарб , изрб , зрбо , зрбўо , зарбат , зрбтмо , зрбтну иборати фаҳмидан ӯро судӣ набошад алои саргардонӣ , зеро ки роҳи олам бисёр давраст ва дар назд худованди оламёни роҳи сӯфияро бисёр бисёр наздикаст ки баҳри лмҳаҳи албсри мунозира ӣ ҷамоли аллоҳ дар назари дида ӣ орифи солику ошиқ , таҷаллӣ ва зуҳӯр мекунад . Аммо ёфтан ин маротиби ҳамон наҳваст ки қабл аз ин мазкӯр шуд ва дигар гуфтаанд :

اى گربه! حد و صفات ایشان زیاده از این است که کسى بیان تواند نمود، چاره جز آن نیست که دست طلب در دامن استاد ایشان زند و متابعت کند تا آنکه رتبه‌ى وحدت وصال او را نصیب گردد، والا در عمر خود که در مدرسه بحث و تکرار از ضرب، یضرب، ضربا، ضربوا، ضربت، ضربتما، ضربتن و عبارت فهمیدن او را سودى نباشد الا سرگردانى، زیرا که راه عالم بسیار دور است و در نزد خداوند عالمیان راه صوفیه را بسیار بسیار نزدیک است که بهر لمحة البصر مناظره‌ى جمال اللّه در نظر دیده‌ى عارف سالک و عاشق، تجلى و ظهور می‌کند. اما یافتن این مراتب همان نحو است که قبل از این مذکور شد و دیگر گفته‌اند:

Ва дигар аз ин мақулаи гуфтугӯ бисёраст , аммо то касе бо эшон нанишинад ва ихтилот нанамояд намедонад , гурба гуфт : оё аз муаррифии илоҳӣ хабар доранд ? мӯш гуфт : ҳар гоҳи худоро нашинохта бошанд , чигуна ибодат мекунанду рутба аз куҷо баҳам мерасонанд албата мешиносанд ва медонанд ! . Гурба гуфт : эй мӯш ! дигари чизе аз таърифу тавсифу ахбору осору кирдору афъоли эшон май доне ? бигӯ то бишинавем ! , шояд ки дар ин боби маҳорати тамом ба ҳам расаду камоли мурод ҳосил шавад . Асрори ҳосили намӯдани эшон осон нест , ба восита ӣ онкии сулӯку риёзату илми шикастагӣу бурдбории эшон зиёда аз ҳад ва баёнаст , аз он ҷумлаи ҳалам вау сатторӣ дар ин мартабааст ки ҳусайни Мансури марди ҳаллоҷӣ буд , як рӯзи занӣ дар дукон ӯ омад ки пунбаи бихарад ва он зани пер буд , чун зан нишаст дар ҳолати нишастани бодӣ аз он пери зан ҷудо шуд чун ҳусайни ҳаллоҷи он садоро бишунид мутаваҷҷеҳ он нашуду гарми ҳаллоҷӣ худ шуд ки мабодои он пераи зан хаҷал шавад ва ба сабаби он ҳаламу саттории дорои он мартаба шуд ки май доне , гуфт ано алҳақ ! . Гурба гуфт : эй мӯш ! дигар аз сифоти эшону кашфу каромоташон чизе ёфтае боз баён кун . Мӯш гуфт : балӣ ! чаро ки аз бузургони эшон дар Бағдод аз касрати сулӯкӣ ки доштаанд мартаба ӣ эшон дар олами тақаррубу висол ба ҷое расед ки мо фии ҷбтии сӯии аллоҳро гуфтаанд : гурба гуфт : дигар баён фармо ! . Мӯш гуфт : аз бисёре ранҷу тъбу касрати риёзату ибодат , гуфт : субҳонии мо аъзами шаънӣ , ва ин манзалатро наёфт ҷуз ба сарфи ибодат ва эшон аз ин қабили калимот бисёр гуфтаанд . Гурба гуфт : эй мӯш ! хуб кардӣ ки марои огоҳи сохтӣ аз мартаба ӣ эшон , пас саҳли чизеи монда ки рутба ӣ эшонро ба фиръавн барисоне зеро эшон ҳам даъвӣ худоӣ кардаанд . Мӯш гуфт : эй шаҳриёр ! шумо эшонро аз фиръавни камтар май шуморид ? ! , фиръавни даъвӣ худоӣ кард , эшон низ карданд , чаро шумо бикунади чизҳо нмирсд ? ! ( ? ба кана чизҳо намерасед ? ) магари эшон аз фиръавн камтар буданд ? эшон гуфтанд : мо аъзами шаънӣу лӣси фии ҷббтии сӯии аллоҳу ано алҳақу амсоли инҳо , аммо фиръавни як мартаба гуфт . أлиси лии малики Мисру мартаба ӣ дигар гуфт : анои рбкми алои алӣ ,у локини машойихи кбори сӯфия аз он рӯз ки восил шуданд то рӯз вафот мегуфтанд : субҳонии мо аъзами шаънӣ , банно бар ин рутбау манзалати машойих аз фиръавн бештараст . Гурба гуфт : эй мӯш ! аз барои сӯфӣ шудану бандагӣ кардан ва ба гумони ғалати худро аз халқи мумтози сохтани марои ҳикоятии бахотири омада ки сахт муносибаст бойени нақли ту . Мӯш гуфт : бигӯ то бишинавам ! . Гурба гуфт : ривоят кардаанд ки яке аз мардуми аҳшомот ба шаҳр Исфаҳон рафт ки гила ӣ гӯсфанд бифурӯшад , қазоро он вақт ҷлоб бисёр омада буду гӯсфанди фаровон ва намехариданд , он шахси аҳшомии гӯсфандро ба қроءу блокоти барда ва ба ваъдаи бФрўхт ва аз он гӯсфандон ки фориғ шуд он марди аҳшомӣ бахотираш расед ки то ҳангоми итмоми ваъда , муддатӣ хоҳад буду марои ҳам манзилӣу дуконӣ ва ҷое нест , беҳтар онаст ки кадхудо шавем , шояд то айёми ваъда саранҷомӣ дошта бошем , бории он шахси заниро аз ҷое суроғ намӯду даллола ӣиро фиристод , аҳли он зани ин маъниро қабул намуданд аммо ақвоми он зан қабул нанамуданд ва гуфтанд ки домодро бояд бубинем , пас аз ин даллола гуфт улҳол чун риши ту сифеду рахти ту касиф шуда , бояд ба ҳаммом биравӣу ришатро ранг бабандӣ ва дору бикашӣу рахт покиза бапушӣ то Андами ман турои бабраму мардуми арӯс , туро бибинанд . Он марди аҳшомии лур ба ҳаммом рафт ва гуфт дору биоваред , ва аз аҳмақӣ ки дошт напурсед ки ин доруӣ ришаст ё мавзеи дигар , аз нодонӣ ӯро бардошта баряшу сиблат худ молидаа баъд аз чанд дақиқа ба гумони онкии ришаши ранг гирифтааст оби рехт , пас аз он мӯии ришу сиблат ӯ фурӯи рехт , он мард ба хаёли онкии ранг бастан ба ҳамин наҳв ва минволаст . Пас аз онкӣ аз ҳаммом берун омад ба дукон даллокӣ рафт ки ислоҳи намояд чун ворид дукон шуд ва нишаст даллокро гуфт биёу маро ислоҳ бикун , даллок чун назараш бар ӯ афтод , гуфт магари ту Киеви хӯрдае ? , он мард хаёл кард одамӣ то Киев нахурд ӯро ислоҳ намекунанд , гуфт : балии Киев хӯрдаам ! марди даллоки оинаро ба даст ӯ дод , чун назар намӯд асарӣ аз ришу сиблат худ надид . Ҳоло эй мӯш ! маърифат бисёр ҳосил кардани бойени қисм ва бидӯни таъаққулу фаҳми мувофиқати брнг риш дод .

و دیگر از این مقوله گفتگو بسیار است، اما تا کسى با ایشان ننشیند و اختلاط ننماید نمی‌داند، گربه گفت: آیا از معرفى الهى خبر دارند؟ موش گفت: هر گاه خدا را نشناخته باشند، چگونه عبادت می‌کنند و رتبه از کجا بهم می‌رسانند البته می‌شناسند و مى‌دانند!. گربه گفت: اى موش! دیگر چیزى از تعریف و توصیف و اخبار و آثار و کردار و افعال ایشان می‌دانى؟ بگو تا بشنویم!، شاید که در این باب مهارت تمام به هم رسد و کمال مراد حاصل شود. اسرار حاصل نمودن ایشان آسان نیست، به واسطه‌ى آنکه سلوک و ریاضت و علم شکستگى و بردبارى ایشان زیاده از حد و بیان است، از آن جمله حلم و و ستارى در این مرتبه است که حسین منصور مرد حلاجى بود، یک روز زنى در دکان او آمد که پنبه بخرد و آن زن پیر بود، چون زن نشست در حالت نشستن بادى از آن پیر زن جدا شد چون حسین حلاج آن صدا را بشنید متوجه آن نشد و گرم حلاجى خود شد که مبادا آن پیره‌زن خجل شود و به سبب آن حلم و ستارى داراى آن مرتبه شد که می‌دانى، گفت انا الحق!. گربه گفت: اى موش! دیگر از صفات ایشان و کشف و کراماتشان چیزى یافته‌اى باز بیان کن. موش گفت: بلى! چرا که از بزرگان ایشان در بغداد از کثرت سلوکى که داشته‌اند مرتبه‌ى ایشان در عالم تقرب و وصال به جایى رسید که ما فى جبتى سوى الله را گفته‌اند: گربه گفت: دیگر بیان فرما!. موش گفت: از بسیارى رنج و تعب و کثرت ریاضت و عبادت، گفت: سبحانى ما اعظم شأنى، و این منزلت را نیافت جز به صرف عبادت و ایشان از این قبیل کلمات بسیار گفته‌اند. گربه گفت: اى موش! خوب کردى که مرا آگاه ساختى از مرتبه‌ى ایشان، پس سهل چیزى مانده که رتبه‌ى ایشان را به فرعون برسانى زیرا ایشان هم دعوى خدایى کرده‌اند. موش گفت: اى شهریار! شما ایشان را از فرعون کمتر می‌شمارید؟!، فرعون دعوى خدایی کرد، ایشان نیز کردند، چرا شما بکند چیزها نمیرسد؟! (؟به کُنه چیزها نمی‌رسید؟) مگر ایشان از فرعون‌ کمتر بودند؟ ایشان گفتند: ما اعظم شأنى و لیس فى جببتى سوى الله و انا الحق و امثال اینها، اما فرعون یک مرتبه گفت. ألیس لى ملک مصر و مرتبه‌ى دیگر گفت: انا ربکم الا على، و لکن مشایخ کبار صوفیه از آن روز که واصل شدند تا روز وفات می‌گفتند: سبحانى ما اعظم شأنى، بنا بر این رتبه و منزلت مشایخ از فرعون بیشتر است. گربه گفت: اى موش! از براى صوفى شدن و بندگى کردن و به گمان غلط خود را از خلق ممتاز ساختن مرا حکایتى بخاطر آمده که سخت مناسب است باین نقل تو. موش گفت: بگو تا بشنوم!. گربه گفت: روایت کرده‌اند که یکى از مردم احشامات به شهر اصفهان رفت که گله‌ى گوسفند بفروشد، قضا را آنوقت جلاب بسیار آمده بود و گوسفند فراوان و نمى‌خریدند، آن شخص احشامى گوسفند را به قراء و بلوکات برده و به وعده بفروخت و از آن گوسفندان که فارغ شد آن مرد احشامى بخاطرش رسید که تا هنگام اتمام وعده، مدتى خواهد بود و مرا هم منزلى و دکانى و جایى نیست، بهتر آن است که کدخدا شویم، شاید تا ایام وعده سرانجامى داشته باشیم، بارى آن شخص زنى را از جایى سراغ نمود و دلاله‌یى را فرستاد، اهل آن زن این معنى را قبول نمودند اما اقوام آن زن قبول ننمودند و گفتند که داماد را باید ببینیم، پس از این دلاله گفت الحال چون ریش تو سفید و رخت تو کثیف شده، باید به حمام بروى و ریشت را رنگ ببندى و دارو بکشى و رخت پاکیزه بپوشى تا آندم من ترا ببرم و مردم‌ عروس، تو را ببینند. آن مرد احشامى لر به حمام رفت و گفت دارو بیاورید، و از احمقى که داشت نپرسید که این داروى ریشست یا موضع دیگر، از نادانى او را برداشته بریش و سبیل خود مالیده بعد از چند دقیقه به گمان آنکه ریشش رنگ گرفته است آب ریخت، پس از آن موى ریش و سبیل او فرو ریخت، آن مرد به خیال آنکه رنگ بستن به همین نحو و منوال است. پس از آنکه از حمام بیرون آمد به دکان دلاکى رفت که اصلاح نماید چون وارد دکان شد و نشست دلاک را گفت بیا و مرا اصلاح بکن، دلاک چون نظرش بر او افتاد، گفت مگر تو کیف خورده‌اى؟، آن مرد خیال کرد آدمى تا کیف نخورد او را اصلاح نمی‌کنند، گفت: بلى کیف خورده‌ام! مرد دلاک آینه را به دست او داد، چون نظر نمود اثرى از ریش و سبیل خود ندید. حالا اى موش! معرفت بسیار حاصل کردن باین قسم و بدون تعقل و فهم موافقت برنگ ریش داد.

эй мӯш ! агар ту сӯфиро дӯст май дорӣ ? акнӯн ду калима ӣ дигар дар боби каромоти сӯфия ӣ хуросон бишинав ! .

اى موش! اگر تو صوفى را دوست می‌دارى؟ اکنون دو کلمه‌ى دیگر در باب کرامات صوفیه‌ى خراسان بشنو!.

Овардаанд ки рӯзии яке аз аҳли Ироқ ва аз мардумони арозил , мутаваҷҷеҳ хуросон шуд , қазоро яке аз кадхудоёни хуросон аз боғи беруни омада буду дастмоли мивае дар даст дошт ва ба хона мерафт , қазоро назараш ба он мард афтод ва гуфт : май бояд ки ин марди яке аз аҳл аллоҳ бошад , пас он мардро пеши худ талабида ва гуфт :

آورده‌اند که روزى یکى از اهل عراق و از مردمان اراذل، متوجه خراسان شد، قضا را یکى از کدخدایان خراسان از باغ بیرون آمده بود و دستمال میوه‌اى در دست داشت و به خانه میرفت، قضا را نظرش به آن مرد افتاد و گفت: می‌باید که‌ این مرد یکى از اهل اللّه باشد، پس آن مرد را پیش خود طلبیده و گفت:

эй мард ! агар бигӯе дар ин дастмол чаҳ чизаст ин амрўдҳоро ба ту май даҳум , аммо агар бигӯе чандаст ҳар на донаро бтў май даҳум .

اى مرد! اگر بگویى در این دستمال چه چیز است این امرودها را به تو می‌دهم، اما اگر بگویى چند است هر نه دانه را بتو می‌دهم.

Он мард ироқӣ донист ки чаҳ чизаст ва чанд донааст , гуфт :

آن مرد عراقى دانست که چه چیز است و چند دانه است، گفت:

эй кадхудо ! дар миёни дастмоли ту амрўдаст ва на донааст .

اى کدخدا! در میان دستمال تو امرود است و نه دانه است.

Он марди хуросонии дастмолро бо амрўдҳо ба ӯ дод ва гуфт : ин мард аз аҳли кашф ва каромотаст , бояд ки ин мардро ба хонаи бараду тухмаеро аз ӯ гирифт ! .

آن مرد خراسانى دستمال را با امرودها به او داد و گفت: این مرد از اهل کشف و کرامات است، باید که این مرد را به خانه برد و تخمه‌‌اى را از او گرفت!.

Пас эй мӯш ! касеро ки ӣнқадар бедарак ва нофаҳм бошад ва надонад ки дарахти пистаи шойиъи малик хуросонаст чигуна дорои кашф ва каромот хоҳад шуд ? , пас агар перони хуросони соҳиби кашф ва каромот бошанд май бояд ки дарахти хурмо ки шоиста ӣ малик хуросон нест ё миваҳои ироқӣ ё миваҳои ҳиндӣ ё рӯмӣ ва ё гармсерӣ мисли норанҷу лимуи ин навъи миваҳо аз барояшон бирӯяду ҳоли инки касе ҳам надида ки дарахти писта аз барояшон бирӯяд ва ба фарзи ҳам ки берун омада бошад , набинӣу надидае ки ҳар гоҳ дар боғии дарахт гўгҷаҳ бошад , боғии дигар ки дар ҳаволӣ онаст дар он ҳам дарахт берун меояд ? зеро мурғони он гўгчаҳро ба минқори худ барда ва ботроФ мерасонанд ва аз ин ҷиҳат май равед , дарахтони дигар низ ба ҳамин минволаст .

پس اى موش! کسى را که اینقدر بى‌درک و نافهم باشد و نداند که درخت پسته شایع ملک خراسان است چگونه داراى کشف و کرامات خواهد شد؟، پس اگر پیران خراسان صاحب کشف و کرامات باشند می‌باید که درخت خرما که شایسته‌ى ملک خراسان نیست یا میوه‌هاى عراقى یا میوه‌هاى هندى یا رومى و یا گرمسیرى مثل نارنج و لیمو این نوع میوه‌ها از برایشان بروید و حال اینکه کسى هم ندیده که درخت پسته از برایشان بروید و به فرض هم که بیرون آمده باشد، نبینى و ندیده‌اى که هر گاه در باغى درخت گوگجه باشد، باغى دیگر که در حوالى آنست در آن هم درخت بیرون می‌آید؟ زیرا مرغان آن گوگچه را به منقار خود برده و باطراف می‌رسانند و از این جهت می‌روید، درختان دیگر نیز به همین منوال است.

Маслан ҷамоатии дарак шуъӯр надоранд ва намедонанд ки тухми мурғро аз кӣсаи берун овардани кори шӯъбада бозӣасту намоянда ӣ ӯро авлиёъ қиёс мекунанд зеро касоне ки ақл ва шуъӯр надоранд дар баробари эшон мшгл май намояд .

مثلا جماعتى درک شعور ندارند و نمی‌دانند که تخم مرغ را از کیسه بیرون آوردن کار شعبده بازى است و نماینده‌ى او را اولیاء قیاس می‌کنند زیرا کسانى که عقل و شعور ندارند در برابر ایشان مشگل می‌نماید.

Ҳамчинонкӣ овардаанд ки марди лурӣ дар болои дарахтии рафта ва бар шоха ӣ он нишаста буд ва бен он шохаро мебурид , аз қазои шахсе аз онҷо мегузашт гуфт :

همچنانکه آورده‌اند که مرد لرى در بالاى درختى رفته و بر شاخه‌ى آن نشسته بود و بن آن شاخه را می‌برید، از قضا شخصى از آنجا می‌گذشت گفت:

эй мард ! ту бар сари шох дарахт нишаста ва бен шохаро май барӣ , он шахс гуфт ки эй марди ту каромоти дорӣ , даст дар домани он мард зад ва гуфт : эй мард ! ту имомӣ ! , ҳар чанд он мард қисм мехӯрд ва мегуфт : ман эмом нестам аз ӯ қабул намекард ! .

اى مرد! تو بر سر شاخ درخت نشسته و بن شاخه را می‌برى، آن‌شخص گفت که اى مرد تو کرامات دارى، دست در دامن آن مرد زد و گفت: اى مرد! تو امامى!، هر چند آن مرد قسم می‌خورد و می‌گفت: من امام نیستم از او قبول نمى‌کرد!.

эй мӯш ! аз ин навъи касон ба кашфу каромот эътиқод доранд ки ақлу дарак ва шуъӯр надоранд ва ба гумони худ саъй кардаанду маърифатӣ ҳосил намӯдаанд .

اى موش! از این نوع کسان به کشف و کرامات اعتقاد دارند که عقل و درک و شعور ندارند و به گمان خود سعى کرده‌اند و معرفتى حاصل نموده‌اند.

эй мӯш ! бисёр заҳмату ранҷи хосру тсдиъоти зоиди алвасф дар хизмати уламои дайн бояд кашид то як масъала ӣ маъқӯлиро фарогирӣу бадоне , то инки мардуми туро аз нодонон ва кам шуъӯрон нишморанд . Онҳо ки соҳиби маърифат ва донишмандон мебошанд , хӯни ҷигар хӯрдаанд то раҳи баҷое бардаанд . Нашунидае ки устоди доно дар ин боб гуфтааст :

اى موش! بسیار زحمت و رنج خاصر و تصدیعات زائد الوصف در خدمت علماى دین باید کشید تا یک مسأله‌ى معقولى را فراگیرى و بدانى، تا اینکه مردم تو را از نادانان و کم شعوران نشمارند. آنها که صاحب معرفت و دانشمندان می‌باشند، خون جگر خورده‌اند تا ره بجایى برده‌اند. نشنیده‌اى که استاد دانا در این باب گفته است:

эй мӯш ! туро гумонаст ки ҳар кас ончӣ гуяд ҳамонаст , оё ин маъниро надонистае ки ҳар кас ончӣ гуяд ҳамонаст , оё ин маъниро надонистае ки ҳар кас даъвӣ кунад то дар тибқи даъвии худ шоҳид наёвард ва нагузорад , даъвӣ ӯ эътибор надорад . эй мӯш ! ононкаҳи лофи маърифат худо мезананд мислашони мисли он рӯбоҳаст ки ҳоҷӣ шуда буд .

اى موش! تو را گمان است که هر کس آنچه گوید همان است، آیا این معنى را ندانسته‌اى که هر کس آنچه گوید همان است، آیا این معنى را ندانسته‌اى که هر کس دعوى کند تا در طبق دعوى خود شاهد نیاورد و نگذارد، دعوى او اعتبار ندارد. اى موش! آنانکه لاف معرفت خدا می‌زنند مثلشان مثل آن روباه است که حاجى شده بود.