Бидон ки илм дуаст : яке илми худованди таъолӣу дигари илми халқу илми бандаи андари ҷанби илми худованди таъолии муталошӣ буд , зеро ки илми ваии сифат вайасту бадви қоим ,у авсофи вайро ниҳоят нест ;у илми мо сифати мост ва ба мо қоим ,у авсофи мо мутаноҳӣ бошад ; лқўлаҳ , таъолӣ : « вмооўтитми ман алълми إлои қлило ( ۸۵/олإсроء ) . » ва дар ҷумлаи илм аз сифот мадҳасту ҳадаши иҳотаи алмълўм ва табин алмълўм ва некӯтарин ҳудӯди вай инаст ки : « алълми сафаи исири алҳии баҳои ъолмо . »у худои ъз ва ҷл гуфт : « валлоҳи муҳӣти болкоФрин ( ۱۹/олбқраҳ ) » , венис гуфт : « валлоҳи бакули шийъи алӣам ( ۲۸۲/олбқраҳ ) . »у илм ӯ як илмаст ки бидон ҳаме донад ҷумлаи мавҷӯдоту маъдӯмотро ,у халқро бо вай мушорикат нест ва мтҷзӣ несту азуӣ ҷудо нест . Ва далел бар илмаши тартиби феълаш ; ки феъли муҳкам , илми фоил иқтизо кунад . Пас илми вай ба асрор лоҳқаст ва ба изҳори муҳӣт . Толибро бояд ки аъмоли андари мушоҳида вай кунад ; чунон ки донад ки ӯ бадв ва ба афъол ӯ биност .

بدان که علم دو است: یکی علم خداوند تعالی و دیگر علم خلق و علم بنده اندر جَنُب علم خداوند تعالی متلاشی بود، زیرا که علم وی صفت وی است و بدو قایم، و اوصاف وی را نهایت نیست؛ و علم ما صفت ماست و به ما قایم، و اوصاف ما متناهی باشد؛ لقوله، تعالی: «وَمااُوتیتُم مِنَ الْعِلْمِ إلّا قَلیلاً (۸۵/الإسراء).» و در جمله علم از صفات مدح است و حدش احاطةُ المعلوم و تبینُ المعلوم و نیکوترین حدود وی این است که: «العلمُ صفةٌ یصیرُ الحیُّ بها عالماً.» و خدای عزّ و جلّ گفت: «واللّهُ مُحیطٌ بِالکافِرینَ (۱۹/البقره)»، ونیز گفت: «واللّهُ بکلِّ شیءٍ علیمٌ (۲۸۲/البقره).» و علم او یک علم است که بدان همی‌داند جملهٔ موجودات و معدومات را، و خلق را با وی مشارکت نیست و متجزی نیست و ازوی جدا نیست. و دلیل بر علمش ترتیب فعلش؛ که فعل محکم، علم فاعل اقتضا کند. پس علم وی به اسرار لاحق است و به اظهار محیط. طالب را باید که اعمال اندر مشاهدهٔ وی کند؛ چنان‌که داند که او بدو و به افعال او بیناست.

Ҳаме ояд ки андари Басраи раисӣ буд , ба боғӣ аз он худ рафта буд , чашмаш ба ҷамоли зан барзигар афтод . Мардро ба шуғлии бФрстодўи занро гуфт : « дарҳо дарбанд . » гуфто : « ҳамаи дарҳо бастам , алои як дар ; ки он наме тавонам дарбаст . » гуфт : « кадом дараст он ? » гуфт : « он дар ки миёни моу миён худовандаст , ҷли ҷалола . » мард пушаймон шуд ва истиғфор кард .

همی آید که اندر بصره رئیسی بود، به باغی از آن خود رفته بود، چشمش به جمال زن برزگر افتاد. مرد را به شغلی بفرستادو زن را گفت: «درها دربند.» گفتا: «همه درها بستم، الا یک در؛ که آن نمی‌توانم دربست.» گفت: «کدام در است آن؟» گفت: «آن در که میان ما و میان خداوند است، جل جلاله.» مرد پشیمان شد و استغفار کرد.

Ҳотам алосм гуфт , разии аллоҳи анҳу : « чаҳор илм ихтиёр кардам , аз ҳамаи олами брстм . » гуфтанд : « кадомаст он ? » гуфт : « яке он ки бдонстми худоиро таъолӣ бар ман ҳақӣаст ки ҷузи ман натавонади гузорад касе онро , ба адои он машғӯли гаштам . Дайми он ки бдонстм ки маро ризқӣаст мақсум ки ба ҳирси ман зиёдат нашавад , аз талаби зёдтии бросўдм . Сими он ки бдонстм ки маро толибӣаст яъне марг ки азуӣ натавонам гурехт , ӯро бсохтм . Чаҳоруми он ки бдонстм ки маро худоӣаст ҷли ҷалолаи матлаъ бар ман , аз ваии шарми доштам ва нокарданиро дасти бдоштм ; ки чун бандаи олам буд ки худованди таъолии бадв нозираст чизе накунад ки ба қиёмат шарм дорад . »

حاتم الاصمّ گفت، رضی اللّه عنه: «چهار علم اختیار کردم، از همه عالم برستم.» گفتند: «کدام است آن؟» گفت: «یکی آن که بدانستم خدای را تعالی بر من حقی است که جز من نتواند گزارد کسی آن را، به ادای آن مشغول گشتم. دُیُم آن که بدانستم که مرا رزقی است مقسوم که به حرص من زیادت نشود،از طلب زیادتی برآسودم. سیم آن که بدانستم که مرا طالبی است یعنی مرگ که ازوی نتوانم گریخت، او را بساختم. چهارم آن که بدانستم که مرا خدای است جلّ جلالُه مطلع بر من، از وی شرم داشتم و ناکردنی را دست بداشتم؛ که چون بنده عالم بود که خداوند تعالی بدو ناظر است چیزی نکند که به قیامت شرم دارد.»