Аммо илми банда бояд ки дар умӯри худованд таъолӣ бошаду маърифати вай ,у фариза бар бандаи илм вақт бошад ва он чаҳ бар мӯҷиби вақт ба кор ояд зоҳиру ботин . Ва ин ба ду қисмаст : яке усӯлу дигари фурӯъи зоҳири усӯли қавли шаҳодату ботинаши таҳқиқи маърифату зоҳири фурӯъи брзши мъомлту ботини тасҳеҳи ният . Ва қиём ҳар як аз ин бедигар маҳол бошад . Зоҳири ҳақиқат бе ботини нифоқ ,у ботини ҳақиқат бе зоҳири зндқаҳи зоҳири шариъат бе ботини нафасу ботин бе зоҳири ҳавас .
اما علم بنده باید که در امور خداوند تعالی باشد و معرفت وی، و فریضه بر بنده علم وقت باشد و آن‌چه بر موجب وقت به کار آید ظاهر و باطن. و این به دو قسم است: یکی اصول و دیگر فروع ظاهر اصول قول شهادت و باطنش تحقیق معرفت و ظاهر فروع برزش معاملت و باطن تصحیح نیت. و قیام هر یک از این بی دیگر محال باشد. ظاهر حقیقت بی باطن نفاق، و باطن حقیقت بی ظاهر زندقه ظاهر شریعت بی باطن نفس و باطن بی ظاهر هوس.
Пас илми ҳақиқатро се рукнаст : яке илм ба зоти худованди ъзўи ҷлу ваҳдонияти вайу нафии ташбеҳ аз зоти поки ваии ҷли ҷалолау дигари илм ба сифоти вайу аҳкоми ону сдигри илм ба афъолу ҳикмати вай .
پس علم حقیقت را سه رکن است: یکی علم به ذات خداوند عزو جل و وحدانیت وی و نفی تشبیه از ذات پاک وی جل جلاله و دیگر علم به صفات وی و احکام آن و سدیگر علم به افعال و حکمت وی.
Ва илми шариъатро се рукнаст : яке китоби вдигри суннату сими иҷмоъи уммат . Ва далел бар илм ба исботи зоту сифоти поку афъоли худои таъолии қавла , таъолӣ : « фоилами أнаҳи лои илоҳи алои аллоҳ ( ۱۹/мҳмд ) » , ва низ гуфт : « Фоълмўои أни аллоҳи мўликм ( ۴۰/олأнФол ) » , ва низ гуфт : « أлмтар إлии рбки Киеви мади алзл ( ۴۵/олФрқон ) » , ва низ гуфт : « أФлои инзрўни إлии алإбли Киеви хилқат ( ۱۷/олғошиаҳ ) » . Ва монанди ин оёт бисёраст ки ҷумла далоиланд бар назар кардани андари афъоли ваии таъолӣу тақаддус то бидон афъол , фоилро ба сифот вай бишносанд .
و علم شریعت را سه رکن است: یکی کتاب ودیگر سنت و سیم اجماع امت. و دلیل بر علم به اثبات ذات و صفات پاک و افعال خدای تعالی قوله، تعالی: «فَاعْلَمْ أنَّه لا اله الّا اللّه (۱۹/محمد)»، و نیز گفت: «فَاعْلَموا أنَّ اللّه مَوْلیکم (۴۰/الأنفال)»، و نیز گفت: «أَلَم تَرَ إلی رَبِّکَ کَیفَ مَدَّ الظِّلَ (۴۵/الفرقان)»، و نیز گفت: «أَفَلا یَنْظُرُونَ إلَی الإبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ (۱۷/الغاشیه)». و مانند این آیات بسیار است که جمله دلایل‌اند بر نظر کردن اندر افعال وی تعالی و تقدس تا بدان افعال، فاعل را به صفات وی بشناسند.
Ва пайғамбар гуфт , слии аллоҳи алайҳу силам : « ман илми أни аллоҳи таъолии рабау ании набӣаи ҳарами аллҳтъолии лаҳмау дамаи алии алнор . »
و پیغمبر گفت، صلی اللّه علیه و سلم: «مَنْ عَلِمَ أنّ اللّهَ تعالی رَبُّه و انّی نبیُّه حَرَّمَ اللّهُتعالی لَحْمَه و دمَهُ عَلی النّار.»
Аммо шарти илм ба зоти худованди таъолӣ онаст ки ваии бидонад ки худованди таъолӣ мавҷӯдаст андари қадами зоти худ ва беҳад ва беҳудӯдасту андари макон ва ҷиҳат нест ,у зотши мӯҷиб офат нест . Аз халқаш касе монанд нест . Вайро зан ва фарзанд нест ҳарчӣ андари ваҳм сӯрат гираду андари хиради андозаи бандад , ваии ҷли ҷалолаи офаридагор онасту дорандау парвардгори он ; лқўлаҳ , таъолӣ : « лӣси кмслаҳи шийъу ҳўи алсмиъи албсир ( ۱۱/олшўрӣ ) . »
اما شرط علم به ذات خداوند تعالی آن است که وی بداند که خداوند تعالی موجود است اندر قدم ذات خود و بی حد و بی حدود است و اندر مکان و جهت نیست، و ذاتش موجب آفت نیست. از خلقش کسی مانند نیست. وی را زن و فرزند نیست هرچه اندر وهم صورت گیرد و اندر خرد اندازه بندد، وی جلّ جلالُه آفریدگار آن است و دارنده و پروردگار آن؛ لقوله، تعالی: «لیسَ کَمِثْلِهِ شَیءٌ و هُوَ السَّمیعُ البَصیرُ (۱۱/الشوری).»
Ва аммо илм ба сифоти вай онаст ки бадоне ки сифоти ваии таъолии бадв мавҷӯдаст ки он на вайаст венаи ҷузи вай , бадв қоимаст ва ӯ ба худ қоиму доим , чун илму қудрату ҳаёту иродату самъу бсрўи калому бақо ; лқўлаҳ , таъолӣ : « إнаҳи алӣами бзоти алсдўр ( ۴۳/олأнФол ) » , ва низ гуфт : « валлоҳи алии кули шийъи қадир ( ۲۸۴/олбқраҳ ) , ва низ гуфт : « ҳўи алҳии лои إлаҳи إлои ҳў ( ۶۵/олғоФр ) » ва низ гуфт : « вҳўи алсмиъи албсир ( ۱۱/олшўрӣ ) » , ва низ гуфт : « фаъоли лмои ирид ( ۱۰۷/ҳўд ) » , ва низ гуфт : « қавла алҳақ ( ۷۳/олأнъом ) » .
و اما علم به صفات وی آن است که بدانی که صفات وی تعالی بدو موجود است که آن نه وی است ونه جز وی، بدو قایم است و او به خود قایم و دایم، چون علم و قدرت و حیات و ارادت و سمع و بصرو کلام و بقا؛ لقوله، تعالی: «إنَّهُ عَلیمٌ بذاتِ الصُّدورِ (۴۳/الأنفال)»، و نیز گفت: «وَاللّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ (۲۸۴/البقره)، و نیز گفت: «هو الحیُّ لا إلهَ إلّا هو (۶۵/الغافر)» و نیز گفت: «وَهُوَ السَّمیعُ البَصیرُ (۱۱/الشوری)»، و نیز گفت: «فَعّالٌ لِما یُریدُ (۱۰۷/هود)»، و نیز گفت: «قَوْلُهُ الحَقُّ (۷۳/الأنعام)».
Аммо илм ба исботи афъоли вай онаст ки бадоне ки ваии таъолӣу тақаддуси офаридагор халқонасту холиқи афъол эшонаст ва олам нобӯда , ҳаст ба феъли вай шудааст , муқаддари хирў шараст , холиқи нафъ ва зарараст ; лқўлаҳ , таъолӣ : « аллоҳи холиқи кули шийъ ( ۶۲/олзмр ) . »
اما علم به اثبات افعال وی آن است که بدانی که وی تعالی و تقدس آفریدگار خلقان است و خالق افعال ایشان است و عالم نابوده، هست به فعل وی شده است، مقدر خیرو شر است، خالق نفع و ضرر است؛ لقوله، تعالی: «اللّهُ خالقُ کلِّ شیءٍ (۶۲/الزّمر).»
Ва далел бар исботи аҳкоми шариъат онаст ки бадоне ки аз худованди таъолӣ ба мо расӯлон омаданд бо мӯъҷизҳои ноқизи одат ,у расӯли мо , Муҳамади Мустафои слии аллоҳи алайҳу силам ҳақасту вайро мӯъҷизот бисёраст ва он чаҳ моро хабар додааст аз ғайбу айн , ҷумла ҳақаст . Рукни аввал аз шариъат китобаст ; лқўлаҳ , таъолӣ : « манеҳ оёти муҳкамот ( ۷/оли умрон ) » ,у дигар суннатаст ; лқўлаҳ , таъолӣ : « ва мо атикм алрасул Фхзўаҳи вмои нҳикми анҳу Фонтҳўо ( ۷/олҳшр ) » ,у сдигри иҷмоъ умматаст ; лқўлаҳ , алайҳи ассалом : « лоиҷтмъи умматии алии алзлолаҳ , алайкуми болсўоди алаъзам . » ва дар ҷумлаи аҳкоми шариъат бисёраст , ва агар касе хоҳад то ҷумларо ҷамъ кунад натавонад ; аз он ки латоифи худованди таъолӣ ронҳоят нест .
و دلیل بر اثبات احکام شریعت آن است که بدانی که از خداوند تعالی به ما رسولان آمدند با معجزهای ناقض عادت، و رسول ما، محمد مصطفی صلی اللّه علیه و سلم حق است و وی را معجزات بسیار است و آن‌چه ما را خبر داده است از غیب و عین، جمله حق است. رکن اول از شریعت کتاب است؛ لقوله، تعالی: «منه آیاتٌ محکماتٌ (۷/آل عمران)»، و دیگر سنت است؛ لقوله، تعالی: «و ما اتیکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نهیکُم عَنْهُ فَانْتَهُوا (۷/الحشر)»، و سدیگر اجماع امت است؛ لقوله، علیه السّلام: «لایجتمعُ امّتی عَلَی الضَّلالَةِ، علیکم بالسّوادِ الاعظم.» و در جمله احکام شریعت بسیار است، و اگر کسی خواهد تا جمله را جمع کند نتواند؛ از آن که لطایف خداوند تعالی رانهایت نیست.