Ва хилоф кардаанд машойихи ин қисса - рҳмҳми аллоҳ - андари фақру Гана то кадом фозил таранд андари сифоти халқ ; аз он чаҳ худованди таъолии ғанӣ бар ҳақиқатасту камоли андари ҷумлаи авсоф вайаст , ҷли ҷалола . Яҳёи бен маози алрозӣу Аҳмади ибни абии алҳўорӣу ҳориси алмҳосбӣу абўолъбоси ато ва рӯему Абулҳасани бен смъўн , ва аз мтأхрон , шайхи алмшоихи Абӯсаиди фазли аллоҳи бен Муҳамади алмиҳнӣ - раҳмаи аллоҳи алайҳими аҷмъин - бар онанд ки : « Ганаи фозилтар ки фақр »у далели оранд ки : « Ганаи сифати ҳақ таъолӣасту фақр бар вай раво нест . Пас андари дӯстӣ , сифатӣ ки муштарак бошад миёни бандау худованди таъолӣ , тамомтар буд аз он сифат ки бар вай - таъолӣу тақаддус - раво набошад . »

و خلاف کرده‌اند مشایخ این قصّه -رَحِمَهُمُ اللّه- اندر فقر و غنا تا کدام فاضل‌ترند اندر صفات خلق؛ از آن‌چه خداوند تعالی غنی بر حقیقت است و کمال اندر جملهٔ اوصاف وی است، جَلَّ جلالُه. یحیی بن معاذ الرّازی و احمد ابن ابی الحواری و حارث المحاسبی و ابوالعبّاس عطا و رُوَیم و ابوالحسن بن سمعون، و از متأخّران، شیخ المشایخ ابوسعید فضل اللّه بن محمّد المیهنی -رحمة اللّه علیهم اجمعین- بر آن‌ اند که: «غنا فاضل‌تر که فقر» و دلیل آرند که: «غنا صفت حق تعالی است و فقر بر وی روا نیست. پس اندر دوستی، صفتی که مشترک باشد میان بنده و خداوند تعالی، تمام تر بود از آن صفت که بر وی -تعالی و تَقَّدَس- روا نباشد.»

Гӯйем : ин ширкати андар исмаст на дар маънӣ ; ки ширкати маъниро ммослт бояд . Чун сифоти вай қадимаст ва аз он халқи муҳаддис , ин далели ботил буд .

گوییم: این شرکت اندر اسم است نه در معنی؛ که شرکت معنی را مماثلت باید. چون صفات وی قدیم است و از آن خلق محدث، این دلیل باطل بود.

Ва ман ҳаме гӯям ки алии бен Усмон алҷлобӣам - вФқнии аллоҳи болхир - ки : Ганаи мари ҳақро номӣаст бсзоу халқи мустаҳаққи ин ном набошаду фақри мари халқро номӣаст бсзо ва бар ҳақи он ном раво набошад ва он ки ба муҷози мар касеро ғанӣ хонанд , на чунон буд ки ғанӣ бар ҳақиқат буд ва низ далели возеҳтарин он ки Ганаии мо ба вуҷӯди асбоб буд ва мо мусаббиб бошем андари ҳоли қабули асбобу ваии мусаббиб алأсбобасту Ганаии вайро сабаб нест . Пас ширкати андари ин сифати ботил буд ва низ чун андари айн , ширкат раво нест , касро бо ваии андари сифати ҳам раво набошад ва чун андари сифат раво набӯд , андари исми ҳам раво набӯд . Монад ин ҷои тасмияу тасмия нишонеаст миёни халқ ва онро ҳаддӣ . Пас Ганаи мари худои таъолиро онаст ки вайро ба ҳеҷ кас ва ҳеҷ чиз ниёз нест ва ҳар чаҳ хоҳад , кунад . Муродашро дофеъии неу қудраташро монеъии не ва бар қалби аъёну офариниши зиддийени тавоно ва ҳамеша бад-ӣни сифат буд ва бошад . Ва Ганаии халқ , маноли маъӣшатӣ ва ё вуҷӯди масарратӣ ё растан аз офатӣ ва ё ором ба мшоҳдтӣ , ва ин ҷумлаи муҳаддису мутағаййир буду мояи талабу тҳсру мавзеи аҷзу тзлл . Пас ин исми бандаро муҷоз буду ҳақро - таъолӣ - ҳақиқат ; лқўлаҳи таъолӣ : « ё أиҳои анноси أнтми алФқроءи إлии аллоҳ ( ۱۵/Фотр ) » , ва низ гуфт : « валлоҳи алғнӣу أнтми алФқроء ( ۳۸/мҳмд ) . »

و من همی‌گویم که علی بن عثمان الجلابی‌‌ ام -وفَّقَنی اللّهُ بالخَیر- که: غنا مر حق را نامی است بسزا و خلق مستحقّ این نام نباشد و فقر مر خلق را نامی است بسزا و بر حق آن نام روا نباشد و آن که به مَجاز مر کسی را غنی خوانند، نه چنان بود که غنی بر حقیقت بود و نیز دلیل واضح‌ترین آن که غنای ما به وجود اسباب بود و ما مُسبَّب باشیم اندر حال قبول اسباب و وی مُسبِّبُ الأسباب است و غنای وی را سبب نیست. پس شرکت اندر این صفت باطل بود و نیز چون اندر عین، شرکت روا نیست، کس را با وی اندر صفت هم روا نباشد و چون اندر صفت روا نبود، اندر اسم هم روا نبود. ماند این‌جا تسمیه و تسمیه نشانی است میان خلق و آن را حدّی. پس غنا مر خدای تعالی را آن است که وی را به هیچ کس و هیچ چیز نیاز نیست و هر چه خواهد، کند. مرادش را دافعی نی و قدرتش را مانعی نی و بر قلب اعیان و آفرینش ضدَّین توانا و همیشه بدین صفت بود و باشد. و غنای خلق، منال معیشتی و یا وجود مسرّتی یا رَستن از آفتی و یا آرام به مشاهدتی، و این جمله مُحدَث و متغیّر بود و مایهٔ طلب و تحسُّر و موضع عجز و تذلُّل. پس این اسم بنده را مَجاز بود و حق را -تعالی- حقیقت؛ لقوله تعالی: «یا أیّها النّاسُ أنْتُمُ الْفُقَراءُ إلی اللّهِ (۱۵/فاطر)»، و نیز گفت: «واللّهُ الغَنیُّ وَ أنْتُمُ الْفُقَراءُ (۳۸/محمد).»

Ва низ гуруҳе аз авом гӯйанд : « тавонгарро фазл наҳем бар дарвеш ; азиро чаҳ худованди таъолӣ ӯро андари ду ҷаҳони Саид офарӣдаасту миннат ба тавонгарӣ бар ваии ниҳода . » , ва он гуруҳи ин ҷои Ганаи касрати дунё ва ёфтан ком ва рондан шаҳват хоҳанд ва бар ин далел кунанд ки : « бар Гана шукр фармуду андари фақри сабр . Пас сабри андари бало буду шукри андари нъмоء ва ба ҳақиқати нъмоءи фозилтар аз бало буд . »

و نیز گروهی از عوام گویند: «توانگر را فضل نهیم بر درویش؛ ازیرا چه خداوند تعالی او را اندر دو جهان سعید آفریده است و منّت به توانگری بر وی نهاده.»، و آن گروه این‌جا غنا کثرت دنیا و یافتن کام و راندن شهوت خواهند و بر این دلیل کنند که: «بر غنا شکر فرمود و اندر فقر صبر. پس صبر اندر بلا بود و شکر اندر نَعماء و به‌حقیقت نَعماء فاضل تر از بلا بود.»

Гӯйем : бар неъмат шукр фармуду шукрро иллати зиёдат неъмат гардонид ва бар фақр сабр фармуду сабрро иллати зиёдат қурбат гардонид ; лқўлаҳи таъолӣ : « лӣни шкртми лأзиднкм ( ۷/оброҳим ) » , ва низ гуфт : « إни аллоҳи маъаи алсобрин ( ۱۵۳/олбқраҳ ) . » ҳар ки андари неъматӣ ки асли он ғифлатаст шукр кунад , ғифлаташ бар ғифлат зиёдат кунем ва ҳар ки андари фақрӣ ки асли он билетаст , сабр кунад , қрбтш бар қурбат зиёдат кунем .

گوییم: بر نعمت شکر فرمود و شکر را علّت زیادت نعمت گردانید و بر فقر صبر فرمود و صبر را علّت زیادت قربت گردانید؛ لقوله تعالی: «لَئِن شَکَرْتُم لَأزیدَنَّکُم (۷/ابراهیم)»، و نیز گفت: «إنَّ اللّهَ مَعَ الصّابرینَ(۱۵۳/البقره).» هر که اندر نعمتی که اصل آن غفلت است شکر کند، غفلتش بر غفلت زیادت کنیم و هر که اندر فقری که اصل آن بَلیَّت است، صبر کند، قربتش بر قربت زیادت کنیم.

Аммо Ганае ки машойихи мари онро фазл ниҳанд бар фақр , муродашон на он буд ки авоми мари онро Гана хонанд ; ки ин Гана , ёфт нъм буд ва он , ёфт манъам , пас ёфт васлати чизеи дигар буд ва ёфт ғифлати чизеи дигар .

اما غنایی که مشایخ مر آن را فضل نهند بر فقر، مرادشان نه آن بود که عوام مر آن را غنا خوانند؛ که این غنا، یافتِ نِعَم بود و آن، یافتِ مُنعِم، پس یافتِ وصلت چیزی دیگر بود و یافتِ غفلت چیزی دیگر.

Шайхи бўсъиди раҳмаи аллоҳ алайҳ гуяд : « алФқри ҳўи алғнии биллоҳ . »у мурод аз ин , кашф абадӣ бошад ба мушоҳидаи ҳақ . Гӯйем : мкошФи мумкин алҳҷоб бошад . Пас агар ин соҳиби мшоҳдтро маҳҷӯб гирданд аз мшоҳдт , муҳтоҷ он гардад , ё на ? агар гуяд : « нагардад » , маҳол бошад ; ва агар гуяд : « гардад » , гӯйем : чун эҳтиёҷ омад исми Гана соқит шуд ва низ Гана ба худованди қоими алсФаҳу собит алмрод бошад , ва ба иқомати муроду исботи авсофи одамияти Гана дуруст наёяд ; ки айни ин худ мари Ганаро қобил нест ; аз он чаҳ вуҷӯди башарияти айн ниёз бошаду аломати ҳдси айни эҳтиёҷ . Пас боқии алсФаҳ ғанӣ бошаду фонии алсФаҳи мари ҳеҷ исмро шоиста набошад . Пас « алғнии ман أғноаҳи аллоҳ » ; аз он чаҳ ғании биллоҳи фоил буду أғноаҳи аллоҳи мафъӯлу фоил ба худ қоим буду мафъӯл ба фоили қоим буд . Пас иқомат ба худ , сифати башарият буду иқомат ба ҳақ , маҳви сифат .

شیخ بوسعید رحمة اللّه علیه گوید: «الفَقْرُ هُوَ الغِنی بِاللّهِ.» و مراد از این، کشف ابدی باشد به مشاهده حق. گوییم: مکاشف ممکن الحجاب باشد. پس اگر این صاحب مشاهدت را محجوب گرداند از مشاهدت، محتاج آن گردد، یا نه؟ اگر گوید: «نگردد»، محال باشد؛ و اگر گوید: «گردد»، گوییم: چون احتیاج آمد اسم غنا ساقط شد و نیز غنا به خداوند قائم الصفة و ثابت المراد باشد، و به اقامت مراد و اثبات اوصاف آدمیت غنا درست نیاید؛ که عین این خود مر غنا را قابل نیست؛ از آن‌چه وجود بشریت عین نیاز باشد و علامت حدث عین احتیاج. پس باقی الصفة غنی باشد و فانی الصفة مر هیچ اسم را شایسته نباشد. پس «الغَنیُّ مَنْ أغْناهُ اللّهُ»؛ از آن‌چه غنی باللّه فاعل بود و أَغْناهُ اللّه مفعول و فاعل به خود قائم بود و مفعول به فاعل قائم بود. پس اقامت به خود، صفت بشریت بود و اقامت به حق، محو صفت.

Ва ман ки алии бен Усмон алҷлобӣам - вФқнии аллоҳ - чунин гӯям ки : чун дуруст шуд ки Ганаӣ бар ҳақиқат бар бақои сифат дуруст наёяд ; ки бақои сифат , маҳали иллат буд ба далоили мазкӯру мӯҷиби офат ,у фанои сифати худ Гана набошад ; азиро ки ҳар чаҳ ба худ боқӣ набошад , онро номӣ наниҳанд , пас Ганаро фанои сифат буд ва чун сифат фонӣ шуд , маҳали исми соқити гашт , бар ин кас на исм фақр уфтад ва на исми Гана .

و من که علی بن عثمان الجلابی‌‌ ام -وَفَّقَني اللّه- چنین گویم که: چون درست شد که غنای بر حقیقت بر بقای صفت درست نیاید؛ که بقای صفت، محلّ علّت بود به دلایل مذکور و موجب آفت، و فنای صفت خود غنا نباشد؛ ازیرا که هر چه به خود باقی نباشد، آن را نامی ننهند، پس غنا را فنا صفت بود و چون صفت فانی شد، محلّ اسم ساقط گشت، بر این کس نه اسم فقر افتد و نه اسم غنا.

Ва бози ҷумлаи машойиху бештарӣ аз авом фазл ниҳанд фақрро бар Гана ; аз он ки китобу суннат ба фазли он нотиқасту бештарӣ аз уммат бар он муҷтамаъанд .

و باز جملهٔ مشایخ و بیشتری از عوام فضل نهند فقر را بر غنا؛ از آن که کتاب و سنت به فضل آن ناطق است و بیشتری از امت بر آن مجتمع‌اند.

Ва андар ҳикоёт ёфтам ки : рӯзии ҷунайду ибни ато - рҳмҳмои аллоҳ -ро дар ин масъалаи сухан ҳаме рафт . Ибни ато далел оварад бар он ки : « ағниё фозил таранд ; ки бо эшон ба қиёмат ҳисоб кунанду ҳисоб , шнўонидни калом бевосита бошад андари маҳали итоб ,у итоб аз дӯст ба дӯст бошад . » ҷунайд гуфт : « агар бо ағниё ҳисоб кунанд , аз даравишон узр хоҳанду узри фозилтар аз итоби ҳисоб . »

و اندر حکایات یافتم که: روزی جنید و ابن عطا -رَحِمَهما اللّه- را در این مسأله سخن همی‌رفت. ابن عطا دلیل آورد بر آن که: «اغنیا فاضل‌ترند؛ که با ایشان به قیامت حساب کنند و حساب، شنوانیدنِ کلام بی واسطه باشد اندر محلّ عتاب، و عتاب از دوست به دوست باشد.» جنید گفت: «اگر با اغنیا حساب کنند، از درویشان عذر خواهند و عذر فاضل‌تر از عتاب حساب.»

Ва ӣнҷои латифае аҷабаст . Гӯйем ки : андари таҳқиқи муҳаббат , узр , бегонагӣ бошад ,у итоб , мухолифат ,у дӯстони андар маҳаллӣ бошанд ки ин ҳар ду андари аҳволи эшон офати намояд ; аз он ки узр бар мӯҷиби тақсирӣ буд ки андари ҳақ дӯст карда бошад . Чун дӯсти ҳақи худ аз вай талаб кунад , ӯ аз вай узр хоҳаду итоб бар мӯҷиби тақсирӣ ки рафта бошад андари фармони дӯст ; онгоҳ дӯст бидон тақсири вайро итоб кунад ва ин ҳар ду низ маҳол бошад .

و اینجا لطیفه‌ای عجب است. گوییم که: اندر تحقیق محبت، عذر، بیگانگی باشد، و عتاب، مخالفت، و دوستان اندر محلّی باشند که این هر دو اندر احوال ایشان آفت نماید؛ از آن که عذر بر موجب تقصیری بوَد که اندر حقّ دوست کرده باشد. چون دوست حقّ خود از وی طلب کند، او از وی عذر خواهد و عتاب بر موجب تقصیری که رفته باشد اندر فرمان دوست؛ آنگاه دوست بدان تقصیر وی را عتاب کند و این هر دو نیز محال باشد.

Ва дар ҷумла матолиб бошанд фуқаро ба сабру ағниё ба шукр ,у андари таҳқиқи дӯстӣ на дӯст аз дӯсти чизеи талабад ва на дӯсти фармони дӯст зойеъ кунад . Пас « зулми ман саммии ибни одами أмироу қади самоаи рабаи Фқиро . » онро ки номаш аз ҳақ фақираст , агарчӣ амираст , фақираст . Ҳалоки гашти он ки пиндорад ки вай на асираст , агарчӣ ҷойгоҳаши тахт ва сарираст ; азиро ки ағниёи соҳиб садақа буванду фуқарои соҳиби сидқу ҳаргизи сидқ чун садақа набошад . Пас андари ҳақиқати фақри сулаймон чун Ганаии сулаймон буд ; аз он чаҳ Айюбро андари шиддат сабраш гуфт : « нъми алъбд ( ۴۴/с ) » ,у сулаймонро андари истиқомати маликаш , гуфт : « нъми алъбд ( ۳۰/с ) . » чун ризои раҳмон ҳосил шуд фақри сулаймонро чун Ганаӣ сулаймон гардонид .

و در جمله مُطالب باشند فقرا به صبر و اغنیا به شکر، و اندر تحقیق دوستی نه دوست از دوست چیزی طلبد و نه دوست فرمان دوست ضایع کند. پس «ظَلَمَ مَنْ سَمّی ابنَ آدم أمیراً و قد سَمّاهُ ربُّه فَقیراً.» آن را که نامش از حق فقیر است، اگرچه امیر است، فقیر است. هلاک گشت آن که پندارد که وی نه اسیر است، اگرچه جایگاهش تخت و سریر است؛ ازیرا که اغنیا صاحب صدقه بوند و فقرا صاحب صدق و هرگز صدق چون صدقه نباشد. پس اندر حقیقت فقر سلیمان چون غنای سلیمان بود؛ از آن‌چه ایوب را اندر شدّت صبرش گفت: «نِعمَ العبدُ (۴۴/ص)»، و سلیمان را اندر استقامت ملکش، گفت: «نِعْمَ العبدُ (۳۰/ص).» چون رضای رحمان حاصل شد فقر سلیمان را چون غنای سلیمان گردانید.

Ва аз устоди Абулқосими қширии разии аллоҳ анҳу шунидам ки гуфт : « мардумони андари фақру Гана , ҳар касе сухан гуфтаанд ва худро чизе ихтиёр карда ва ман он ихтиёр кунам ки ҳақи маро ихтиёр кунаду марои андари он нигоҳ дорад . Агар тавонгар дорадам ғофил ва гузашта набошам ва агар дарвеш дорадам ҳарис ва маъраз набошам . »

و از استاد ابوالقاسم قشیری رضی اللّه عنه شنیدم که گفت: «مردمان اندر فقر و غنا، هر کسی سخن گفته‌اند و خود را چیزی اختیار کرده و من آن اختیار کنم که حق مرا اختیار کند و مرا اندر آن نگاه دارد. اگر توانگر داردم غافل و گذشته نباشم و اگر درویش داردم حریص و معرض نباشم.»

Пас Ганаи неъмату эърози андари ваии офат ,у фақри неъмату ҳирси андари ваии офат . Маъонии ҷумлаи некӯ , равиши андар ӯ мухталифу фақри фароғати дил аз модӯну Ганаи машғӯлии дил ба ғайр ; чун фароғат омад , фақр аз Ганаи аввалитар нау Гана аз фақри аввалитар на . Ганаи касрати матоъу фақри қиллати ону матоъи бҷмлаҳ аз он худованд ; чун толиб ба тарк маликят бигуфт , ширкат аз миён бархест ва аз ҳар ду исм фориғ шуд .

پس غنا نعمت و اعراض اندر وی آفت، و فقر نعمت و حرص اندر وی آفت. معانی جمله نیکو، روش اندر او مختلف و فقر فراغت دل از مادون و غنا مشغولی دل به غیر؛ چون فراغت آمد، فقر از غنا اولی‌تر نه و غنا از فقر اولی‌تر نه. غنا کثرت متاع و فقر قلت آن و متاع بجمله از آن خداوند؛ چون طالب به ترک ملکیت بگفت، شرکت از میان برخاست و از هر دو اسم فارغ شد.