Ва манеҳам : эмоми фунун ,у ҷосуси знўн , Абуабдуллои алҳорси бен асади алмҳосбӣ , разии аллоҳи анҳу

و منهم: امام فنون، و جاسوس ظنون، ابوعبداللّه الحارث بن اسد المحاسبی، رضی اللّه عنه

Олам буд ба усӯлу фурӯъу ҳамаи аҳли илмро таваллоу иқтидо дар вақти вай ба вай буд . Китобӣ кардааст « рғоиб » номи андари усӯли тасаввуф ва ба ҷузи он вайро тасониф бисёраст андар ҳар фан . Олии ҳолу бузурги ҳиммат буду андари вақти худ шайхи алмшоихи Бағдод буд .

عالم بود به اصول و فروع و همه اهل علم را تولا و اقتدا در وقت وی به وی بود. کتابی کرده است «رغایب» نام اندر اصول تصوّف و به‌جز آن وی را تصانیف بسیار است اندر هر فن. عالی حال و بزرگ همت بود و اندر وقت خود شیخ المشایخ بغداد بود.

Азуии ривояти оранд ки гуфт : « алълми бҳркоти улқулуби фии мутолиаи алғиўби أшрФи ман алъамали бҳркоти алҷўорҳ . » он кас ки ба ҳаракот диланд рмҳли ғайби олам буд беҳтар аз он ки ба ҳаракоти ҷавориҳи омил буд . Муроди андари ин онаст ки : илми маҳал камоласту ҷаҳди маҳали талабу илми андари пешгоҳи беҳтар аз он ки ҷаҳд бар даргоҳ ; ки илми мардро ба дараҷаи камоли расонаду ҷаҳд аз даргоҳ андар нагузаронад ва ба ҳақиқати илми бузургтар аз амал буд ; аз он ки худованди таъолиро ба илми тавон шинохт ва ба амал андар натавон ёфт ва агар ба амал бе илми бадв роҳ бошадӣ , насороу рҳбонони андари шиддати иҷтиҳодашони андари мушоҳидаи Андӣу муъминони осии андари мғоибаҳ . Пас амали сифат бандаасту илми сифати худованд , таъолӣ .

ازوی روایت آرند که گفت: «العِلمُ بحرکاتِ القلوب فی مطالَعَةِ الغُیوبِ أشرفُ من العملِ بحرکاتِ الجوارح.» آن کس که به حرکات دل اند رمحل غیب عالم بود بهتر از آن که به حرکات جوارح عامل بود. مراد اندر این آن است که: علم محل کمال است و جهد محل طلب و علم اندر پیشگاه بهتر از آن که جهد بر درگاه؛ که علم مرد را به درجهٔ کمال رساند و جهد از درگاه اندر نگذراند و به‌حقیقت علم بزرگ‌تر از عمل بود؛ از آن که خداوند تعالی را به علم توان شناخت و به عمل اندر نتوان یافت و اگر به عمل بی علم بدو راه باشدی، نصاری و رهبانان اندر شدت اجتهادشان اندر مشاهده‌اندی و مؤمنان عاصی اندر مغایبه. پس عمل صفت بنده است و علم صفت خداوند، تعالی.

Ва баъзе аз ровӣони ин қавлро ғалатӣ афтодааст ва ҳар ду , амалро ривоят кунанд ва гӯйанд : « алъамали бҳркоти улқулуби ашрафи ман алъамали бҳркоти алҷўорҳ . » ва ин маҳоласт ; ки амали банда ба ҳаракоти дил таъаллуқ накунад ва агар бад-ӣн , фикрату муроқибати аҳвол ботин мехоҳад ин худ бадеъ набошад ; ки пайғамбар гуфт , алайҳи ассалом : « тафаккури соъаҳи хайри ман ибодаи сана . »

و بعضی از راویان این قول را غلطی افتاده است و هر دو، عمل را روایت کنند و گویند: «العملُ بحرکاتِ القُلوبِ اَشرفُ مِنَ العملِ بحرکاتِ الجَوارحِ.» و این محال است؛ که عمل بنده به حرکات دل تعلق نکند و اگر بدین، فکرت و مراقبت احوال باطن می‌خواهد این خود بدیع نباشد؛ که پیغمبر گفت، علیه السّلام: «تفکّرُ ساعةٍ خیرٌ من عبادةِ سنةٍ.»

Ва ба ҳақиқати аъмоли ботини фозилтар аз аъмоли ҷавориҳ ,у таъсири аъмоли ботини тамомтар аз таъсири аъмоли зоҳир ва аз он буд ки гуфтанд : « навами Алъолами ибодау сҳри алҷоҳли мъсиаҳ . »

و به‌حقیقت اعمال باطن فاضل‌تر از اعمال جوارح، و تأثیر اعمال باطن تمام‌تر از تأثیر اعمال ظاهر و از آن بود که گفتند: «نَوْمُ العالمِ عبادَةٌ و سَهْرُ الجاهلِ معصیةٌ.»

Хоби олами ибодат буду бедории ҷоҳили маъсият ; аз он чаҳ андари хобу бедории сараш мағлуб бошад ва чун сар мағлуб гардад , тан низ мағлуб гардад . Пас сари мағлуб ба ғалабаи ҳақи беҳтар аз нафаси ғолиб ба ҳаракоти зоҳиру муҷоҳидат .

خواب عالم عبادت بود و بیداری جاهل معصیت؛ از آن‌چه اندر خواب و بیداری سرش مغلوب باشد و چون سر مغلوب گردد، تن نیز مغلوب گردد. پس سر مغلوب به غلبهٔ حق بهتر از نفس غالب به حرکات ظاهر و مجاهدت.

Ва аз ваии раҳмаи аллоҳ алайҳ меояд ки : рӯзии дарвеширо гуфт : « кун ллаҳи вإлои Флоткн . » худовандро таъолӣ бош ва агарна худ мабош ; яъне ба ҳақ боқӣ бош ё аз вуҷӯди худ фонӣ ; яъне ба сФўт муҷтамаъ бош ё ба фақри мФтрқ ва ба ҳақ боқӣ бош ё аз худ фонӣ , ё бидон сифат бош ки ҳақ таъолӣ гуяд : « асҷдўои лодм ( ۳۴/олбқраҳ ) » , ё бидон сифат бош ки : « ҳилли أтии алии алإнсони ҳайни ман алдҳри лами икни шиӣои мзкўро ( ۱/олонсон ) » . Агар ҳақро бошӣ ба ихтиёри худ қиёмат ба худ буд ва агар набошӣ ба ихтиёри худ қиёмат ба ҳақ буд ва ин маънӣ латифасту аллоҳи аълами болсўоб .

و از وی رحمة اللّه علیه می‌آید که: روزی درویشی را گفت: «کُنْ لِلّهِ وإلّا فلاتَکُنْ.» خداوند را تعالی باش و اگرنه خود مباش؛ یعنی به حق باقی باش یا از وجود خود فانی؛ یعنی به صفوت مجتمع باش یا به فقر مفترق و به حق باقی باش یا از خود فانی، یا بدان صفت باش که حق تعالی گوید: «اُسْجُدوا لِآدَمَ (۳۴/البقره)»، یا بدان صفت باش که: «هَلْ أتی عَلَی الإنسانِ حینٌ مِنَ الدَّهرِ لم یکُنْ شیئاً مذکوراً (۱/الانسان)». اگر حق را باشی به اختیار خود قیامت به خود بود و اگر نباشی به اختیار خود قیامت به حق بود و این معنی لطیف است و اللّه اعلم بالصواب.