Ва манеҳам , мустағриқи маънӣу мустаҳлаки даъвии абўолмғиси алҳусайн бен Мансури алҳлоҷ , разии аллоҳи анҳу

و منهم، مستغرق معنی و مستهلک دعوی ابوالمغیث الحسین بن منصور الحلاج، رضی اللّه عنه

Аз мисатону муштоқони ин тариқат буду ҳолеи қавӣу ҳимматӣ олӣ дошт .

از مستان و مشتاقان این طریقت بود و حالی قوی و همتی عالی داشت.

Ва машойихи ин қиссаи андари шаъни вай мухталифанд : ба наздики гуруҳе мардӯдаст , ва ба наздики гуруҳеи мақбул ; чун Амри бен Усмону Абуёқӯби нҳрҷўрӣу Абуёқӯби ақтъу алии бен саҳли асбоҳонӣу ҷузи эшон гуруҳе рад кардандаш ;у бози ибни атоу мҳмдбни хафифу Абулқосими насри ободӣу ҷумлаи мтأхрон қабул кардандаш ;у бози гуруҳеи андари амри вай таваққуф кардаанд , чун ҷунайду шблӣу ҷрирӣу ҳасрӣу ҷузи эшон ,у гуруҳеи дигар ба саҳару асбоби он вайро мансӯб карданд .

و مشایخ این قصه اندر شأن وی مختلف‌اند: به نزدیک گروهی مردود است، و به نزدیک گروهی مقبول؛ چون عمرو بن عثمان و ابویعقوب نهرجوری و ابویعقوب اقطع و علی بن سهل اصباهانی و جز ایشان گروهی رد کردندش؛ و باز ابن عطا و محمدبن خفیف و ابوالقاسم نصر آبادی و جملهٔ متأخّران قبول کردندش؛ و باز گروهی اندر امر وی توقف کرده‌اند، چون جنید و شبلی و جُرَیری و حُصری و جز ایشان، و گروهی دیگر به سحر و اسباب آن وی را منسوب کردند.

Аммо андари айёми мо шайхи Абӯсаиду шайхи Абулқосими куркону шайхи абўолъбоси шқонии разии аллоҳи анҳуам андари вай сиррӣ доштаанд ва ба наздики эшон бузург буд . Аммо устоди Абулқосими қширии разии аллоҳ анҳу гуяд ки : « агар ваии яке аз арбоби маъонӣу ҳақиқат буд ба ҳиҷрони эшон маҳҷӯр нагардад ва агар мардӯди ҳақу мақбули халқ буд ба қабули халқ мақбул нагардад ; ба ҳукми таслими вайро бадви бозгзорим ва бар қадари нишоне ки дар вай ёфтем аз ҳақ , вайро бузург дорем . »

اما اندر ایام ما شیخ ابوسعید و شیخ ابوالقاسم کُرَّکان و شیخ ابوالعباس شقانی رضی اللّه عنهم اندر وی سری داشته‌اند و به نزدیک ایشان بزرگ بود. اما استاد ابوالقاسم قشیری رضی اللّه عنه گوید که: «اگر وی یکی از ارباب معانی و حقیقت بُوَد به هجران ایشان مهجور نگردد و اگر مردود حق و مقبول خلق بود به قبول خلق مقبول نگردد؛ به حکم تسلیم وی را بدو بازگذاریم و بر قدر نشانی که در وی یافتیم از حق، وی را بزرگ داریم.»

Аммо аз ин ҷумлаи машойихи разии анҳуам ба ҷузи андакӣ мнкрнӣанд мари камоли фазлу сафои ҳолу касрати иҷтиҳоду риёзати вайро .

اما از این جمله مشایخ رُضِیَ عنهم به‌جز اندکی منکرنی‌اند مر کمال فضل و صفای حال و کثرت اجتهاد و ریاضت وی را.

Ва исбот нокардани зикри вай беамонатӣ будӣ андари ин китоб , ки баъзе аз мардумони зоҳири варо такфир кунанду бадв мункир бошанду аҳволи варо ба ғдру ҳиялату саҳар мансӯб гардонанд впндорнд ки ҳусайни Мансури ҳаллоҷ , ҳасани бен Мансур ҳаллоҷаст ; он мулҳиди Бағдодӣ ки устоди Муҳамад закариё бӯдаасту рафиқи Абӯсаиди қарматӣ . Ин ҳусайн ки моро дар амри вай хилофаст форсӣ бӯдааст аз Байзо ,у раду ҳиҷри машойихи вайро , на ба маънии таъни андари дайн ва мазҳабаст ки андари ҳол ва рӯзгораст .

و اثبات ناکردن ذکر وی بی امانتی بودی اندر این کتاب، که بعضی از مردمان ظاهر ورا تکفیر کنند و بدو منکر باشند و احوال ورا به غدر و حیلت و سحر منسوب گردانند وپندارند که حسین منصور حلاج، حسن بن منصور حلاج است؛ آن ملحد بغدادی که استاد محمد زکریا بوده است و رفیق ابوسعید قرمطی. این حسین که ما را در امر وی خلاف است فارسی بوده است از بیضا، و رد و هجر مشایخ وی را، نه به معنی طعن اندر دین و مذهب است که اندر حال و روزگار است.

Ва ваии ибтидои мурӣди саҳли бен Абдуллоҳ буд ва бедастурӣ бирафт аз наздики вай , ва ба ъмрўбни Усмони пайваст ва аз назд вай бедастурӣ бирафту таъаллуқ ба ҷунайд кард . Вайро қабул накард , бад-ӣни сабаби ҷумла маҳҷӯр карданд вайро . Пас маҳҷӯри мъомлт буд на маҳҷӯри асл . Надидӣ ки шблӣ гуфт : « أноу алҳлоҷи шийъи воҳид , Фхлснии ҷунунӣу أҳлкаҳи ақла . » ва агар вай ба дайни мтъўн будӣ шблӣ нагуфтӣ : « ману ҳаллоҷ як чизем » ,у Муҳамади бен хафиф гуфт : « ҳўи олами раббонӣ . ӯ олам раббонӣаст » , ва монанди ин . Пас нохушнӯдӣу ъқўқи перони тариқату машойихи разии анҳуам ҳиҷрону ваҳшат бор оварад .

و وی ابتدا مرید سهل بن عبداللّه بود و بی دستوری برفت از نزدیک وی، و به عمروبن عثمان پیوست و از نزد وی بی دستوری برفت و تعلق به جنید کرد. وی را قبول نکرد، بدین سبب جمله مهجور کردند وی را. پس مهجور معاملت بود نه مهجور اصل. ندیدی که شبلی گفت: «أنا و الحلاج شیءٌ واحدٌ، فخلَّصَنی جُنونی و أهَلَکهُ عقلُه.» و اگر وی به دین مطعون بودی شبلی نگفتی: «من و حلاج یک چیزیم»، و محمد بن خفیف گفت: «هو عالِمٌ ربّانیٌّ. او عالم ربانی است»، و مانند این. پس ناخشنودی و عقوق پیران طریقت و مشایخ رُضِیَ عنهم هجران و وحشت بار آورد.

Ва вайро тасониф азҳрасту румузу каломи муҳаззаби андари усӯлу фурӯъ .

و وی را تصانیف ازهر است و رموز و کلام مُهذَّب اندر اصول و فروع.

Ва ман ки алии бен Усмон алҷлобӣам , панҷоҳ пораи тасниф вай бидидам андари Бағдоду навоҳии он ва баъзе ба хузистону Форсу хуросон . Ҷумларо суханоне ёфтам чунон ки ибтидои намӯдҳои мурӣдон бошад , аз он баъзе қавитар ва баъзе заъифтар , баъзе саҳлтар ва баъзе шанеътар . Ва чун касеро аз ҳақ намӯдӣ бошад ба қӯти ҳоли иборат даст диҳаду фазл ёрӣ кунад . Сухан мнғлқ шавад , хосса ки маъбари андари иборати худ таъаҷҷуби намояд . Онгоҳи авҳомро аз шунидани он нафрат афзоед ,у уқул аз идроки бозмонд . Онгоҳ гӯйанд ки : « ин сухан олӣаст . » гуруҳе мункир шаванд аз ҷаҳлу гуруҳе мақар оянд ба ҷаҳл . Инкори эшон чун иқрор бошад . Аммо чун муҳаққиқони аҳли басари бибинанд , дар иборати нёўизнд ва ба таъаҷҷуби он машғӯл нигараданд аз зму мадҳ фориғ шаванд ва аз инкору иқрори бросоинд .

و من که علی بن عثمان الجلابی‌ام، پنجاه پاره تصنیف وی بدیدم اندر بغداد و نواحی آن و بعضی به خوزستان و فارس و خراسان. جمله را سخنانی یافتم چنان‌که ابتدای نمودهای مریدان باشد، از آن بعضی قوی‌تر و بعضی ضعیف‌تر، بعضی سهل‌تر و بعضی شنیع‌تر. و چون کسی را از حق نمودی باشد به قوت حال عبارت دست دهد و فضل یاری کند. سخن مُنغلق شود، خاصه که معبر اندر عبارت خود تعجب نماید. آنگاه اوهام را از شنیدن آن نفرت افزاید، و عقول از ادراک بازماند. آنگاه گویند که: «این سخن عالی است.» گروهی منکر شوند از جهل و گروهی مقر آیند به جهل. انکار ایشان چون اقرار باشد. اما چون محققان اهل بصر ببینند، در عبارت نیاویزند و به تعجب آن مشغول نگردند از ذم و مدح فارغ شوند و از انکار و اقرار برآسایند.

Ва бози онон ки ҳоли он ҷавонмардро ба саҳар мансӯб карданд , маҳоласт ; аз он чаҳ саҳари андари усӯли суннату ҷамоат ҳақаст , чунон ки каромату изҳори саҳари андари ҳоли камол , куфр бошад ва аз он каромати андари ҳоли камол , маърифат ; аз он чаҳ яке натиҷаи схт худовандаст ҷли ҷалола ва яке қаринаи ризои вай . Ва ин сухан дар боби исботи каромот мшрҳ биорем , ани шоءи аллоҳ . Ва ба иттифоқи аҳли басират , аз аҳли суннату ҷамоати мусулмон соҳир набошаду кофари макрам на ; ки аздод муҷтамаъ нашаванду ҳусайни разии аллоҳи анҳу то буд андари либоси салоҳ буд аз намозҳои некӯи зикру муноҷотҳои бисёру рӯзаҳои пайвастау тҳмидҳои муҳаззабу андари тавҳиди нуктаҳои латиф . Агар афъоли ваии саҳар будӣ ин ҷумлаи азуии маҳол будӣ . Пас дуруст шуд ки каромот буду каромоти ҷзўлии муҳаққиқро набошад .

و باز آنان که حال آن جوانمرد را به سحر منسوب کردند، محال است؛ از آن‌چه سحر اندر اصول سنت و جماعت حق است، چنان‌که کرامت و اظهار سحر اندر حال کمال، کفر باشد و از آنِ کرامت اندر حالِ کمال، معرفت؛ از آن‌چه یکی نتیجهٔ سخط خداوند است جل جلاله و یکی قرینهٔ رضای وی. و این سخن در باب اثبات کرامات مشرّح بیاریم، ان شاء اللّه. و به اتفاق اهل بصیرت، از اهل سنت و جماعت مسلمان ساحر نباشد و کافر مکرم نه؛ که اضداد مجتمع نشوند و حسین رضی اللّه عنه تا بود اندر لباس صلاح بود از نمازهای نیکو ذکر و مناجات‌های بسیار و روزه‌های پیوسته و تحمیدهای مهذب و اندر توحید نکته‌های لطیف. اگر افعال وی سحر بودی این جمله ازوی محال بودی. پس درست شد که کرامات بود و کرامات جزولی محقق را نباشد.

Ва баъзе аз аҳли усӯли вайро рад кардаанд ва бар ваии эътирози оранди андари калимоти вай ба маънии имтизоҷу иттиҳод ва он тшниъи андар иборатаст на андари маънӣ ; ки мағлубро имкон иборат набӯд то андари ғалабаи ҳоли ибораташ саҳеҳ ояд ва низ раво буд ки маънии иборати мушкил буд ки андар наёбанд мақсӯди маъбарро , ваҳми эшон мари эшонро аз он сӯратӣ кунад , эшон мари онро инкор кунанд . Он инкори эшон бадишон боз гардад на бидон маънӣ .

و بعضی از اهل اصول وی را رد کرده‌اند و بر وی اعتراض آرند اندر کلمات وی به معنی امتزاج و اتحاد و آن تشنیع اندر عبارت است نه اندر معنی؛ که مغلوب را امکان عبارت نبود تا اندر غلبهٔ حال عبارتش صحیح آید و نیز روا بود که معنی عبارت مشکل بود که اندر نیابند مقصود معبر را، وَهْمِ ایشان مر ایشان را از آن صورتی کند، ایشان مر آن را انکار کنند. آن انکار ایشان بدیشان باز گردد نه بدان معنی.

Аммо ман гуруҳе дидам аз млоҳдаҳи Бағдоду навоҳии он хзлҳми аллоҳ ки даъвии тавалло бадв доштанду каломи вайро ҳуҷҷати зндқаҳи худ сохта буданд восми ҳаллоҷӣ бар худ ниҳодау андари амри вай ғулув мекарданд ; чун рўоФзаҳи андари таваллои алӣ , разии аллоҳи анҳу . Андари ради калимоти эшон бобӣ биорам андари фарқи фарқ , ани шоءи аллоҳи ъзу ҷл .

اما من گروهی دیدم از ملاحدهٔ بغداد و نواحی آن خَذَلَهم اللّه که دعوی تولا بدو داشتند و کلام وی را حجت زندقهٔ خود ساخته بودند واسم حلاجی بر خود نهاده و اندر امر وی غلو می‌کردند؛ چون روافضه اندر تولای علی، رضی اللّه عنه. اندر رد کلمات ایشان بابی بیارم اندر فرق فِرَق، ان شاء اللّه عزّ و جلّ.

Ва дар ҷумла бидон ки каломи ваии иқтидоро нишоед ; аз он чаҳ мағлуб бӯдааст андари ҳоли худ на мутамаккин ,у каломи мутамаккинӣ бояд то бидон иқтидо тавон кард . Пас азизаст вай бар дили ман биҳамдиллоҳ аммо бар ҳеҷ асли тариқаш мустақӣм нест ва бар ҳеҷ маҳали ҳолаши мқррнаҳ ,у андари аҳволаши фитна бисёраст . Ва марои андари ибтидои намӯдҳои худ аз ваии қӯт ҳо бӯдааст , ба маънии бароҳин ,у пеш аз ин дар шарҳи каломи ваии китобӣ сохтаам ба далоилу ҳуҷаҷ улувва калому сиҳҳати ҳолаш собит кардау андари китобӣ ки кардаам ба ҷузи он китоби минҳоҷи номи ибтидоу интиҳоаш ёд кардаам , ин ҷои ин миқдор низ биоварадам . Пас тариқиро ки ба чандини эҳтирози асли онро собит бояд кард , чаро бидон таъаллуқ ва иқтидо кунанд ? аммо ҳўиро ҳаргиз бо ростӣ мувофиқат набошад , пайваста чизе меҷӯяд аз тариқи эъвиҷоҷ то андари он овезад .

و در جمله بدان که کلام وی اقتدا را نشاید؛ از آن‌چه مغلوب بوده است اندر حال خود نه متمکن، و کلام متمکنی باید تا بدان اقتدا توان کرد. پس عزیز است وی بر دل من بحمداللّه اما بر هیچ اصل طریقش مستقیم نیست و بر هیچ محل حالش مقررنه، و اندر احوالش فتنهٔ بسیار است.و مرا اندر ابتدای نمودهای خود از وی قوت‌ها بوده است، به معنی براهین، و پیش از این در شرح کلام وی کتابی ساخته‌‌ام به دلایل و حجج علو کلام و صحت حالش ثابت کرده و اندر کتابی که کرده‌‌ام به‌جز آن کتاب منهاج نام ابتدا و انتهاش یاد کرده‌ام، این‌جا این مقدار نیز بیاوردم. پس طریقی را که به چندین احتراز اصل آن را ثابت باید کرد، چرا بدان تعلق و اقتدا کنند؟ اما هوی را هرگز با راستی موافقت نباشد، پیوسته چیزی می‌جوید از طریق اعوجاج تا اندر آن آویزد.

Аз вай меояд ки гуфт , разии аллоҳи анҳу : « алأлснаҳи мстнтқоти таҳти нутқҳо мустаҳлакот . » яъне забонҳои гуё ҳалоки дилҳои хомӯшаст . Ин ибороти ҷумла офатасту андари ҳақиқати маънӣ ҳзр бошад . Чун маънии ҳосил буд ба иборат мафқуд нагардад . Чун маънии мафқуд буд ба иборат мавҷӯд нагардад , сўои он ки андари он пиндоштӣ падедор ояду толибро ҳалок кунад то ваии иборатро пиндорад ки маънӣаст . Валлоҳи аълам .

از وی می‌آید که گفت، رضی اللّه عنه: «الألسِنَةُ مُستَنطِقاتٌ تحتَ نُطقِها مُستَهلَکاتٌ.» یعنی زبان‌های گویا هلاک دل‌های خاموش است. این عبارات جمله آفت است و اندر حقیقت معنی هذر باشد. چون معنی حاصل بود به عبارت مفقود نگردد. چون معنی مفقود بود به عبارت موجود نگردد، سوای آن که اندر آن پنداشتی پدیدار آید و طالب را هلاک کند تا وی عبارت را پندارد که معنی است. واللّه اعلم.