Ва манеҳам : шоҳи аҳли ҳазрату подшоҳи вилояти васлат , Абӯалии Фзили бен ъёз , разии аллоҳи анҳу

و منهم: شاه اهل حضرت و پادشاه ولایت وصلت، ابوعلی فُضیل بن عیاض، رضی اللّه عنه

Аз ҷумлаи съолики қавм буд ва аз кбори эшон . Вайро андари мъомлту ҳақоиқи ҳаззӣ вофирасту насибии тамом ва аз машҳурони ин тариқати яке вай бӯдааст , сутӯда ба ҳамаи забонҳо андари миёни милалу аҳволаши маъмур ба сидқу ихлос .

از جملهٔ صعالیک قوم بود و از کبار ایشان. وی را اندر معاملت و حقایق حظّی وافر است و نصیبی تمام و از مشهوران این طریقت یکی وی بوده است، ستوده به همه زبان‌ها اندر میان ملل و احوالش معمور به صدق و اخلاص.

Ва андари ибтидои ваии айёрӣ буд ва роҳ доштӣ миёни Марву бовирду ҳамаи майл ба салоҳ доштӣу пайвастаи ҳимматӣу футувватии андари табъи вай будӣ ; чунон ки агар андари қофилае занӣ будӣ гирд он нагаштӣ , ва касеро ки сармояи андак будӣ колои ваии нстдӣ ва бо ҳар касе ба миқдори сармояи вай чизе бимонадӣ . То вақте бозаргонӣ аз Марв бирафт . Вайро гуфтанд : « бадарға Эй бигир , ки Фзил бар роҳаст . » гуфт : « шунидам ки ваии мардии худои тарс ва огоҳаст . Бокӣ набӯд . » қорӣ бо худ барад ва бар сари уштури нишонд то шабу рӯз қуръон мехонд . То қофила ба ҷое расед ки Фзил - раҳмаи аллоҳ - камӣн дошт . Ба иттифоқ қорӣ бархонад , қавла - таъолӣ - : « أлми иأни ллзини омнўои أни тхшъи қлўбҳми лзкри аллоҳ ( ۱۶/олҳдид ) » . Вайро - разии анҳу - риққатии андари дил падед омаду анояти азалии султони алтофи худ бар ҷони вай зоҳир гардонид , аз он шуғл тавба карду хасмонро номи набишта буд , хушнӯдашон гардонид ва ба Макка рафту муддатии онҷои ббўд ва баъзе аз авлиёии худовандро - таъолӣ - бёФт ва ба Кӯфа бозомад . Ва ба эмоми аъзам , абии Ҳанифа - разии аллоҳи анҳу - пайвасту муддатӣ бо вай суҳбат дошту таҳсил улӯм кард .

و اندر ابتدا وی عیّاری بود و راه داشتی میان مرو و باوَرد و همه میل به صلاح داشتی و پیوسته همّتی و فتوّتی اندر طبع وی بودی؛ چنان‌که اگر اندر قافله‌ای زنی بودی گرد آن نگشتی، و کسی را که سرمایه اندک بودی کالای وی نستدی و با هر کسی به مقدار سرمایهٔ وی چیزی بماندی. تا وقتی بازرگانی از مرو برفت. وی را گفتند: «بدرقه‌ای بگیر، که فضیل بر راه است.» گفت: «شنیدم که وی مردی خدای ترس و آگاه است. باکی نبوَد.» قاری با خود برد و بر سر اشتر نشاند تا شب و روز قرآن می‌خواند. تا قافله به جایی رسید که فضیل -رَحِمَهُ اللّه- کمین داشت. به اتّفاق قاری برخواند، قوله -تعالی-: «أَلَمْ یأنِ للّذینَ آمنوا أنْ تَخْشَعَ قلوبُهم لِذِکْرِ اللّه (۱۶/الحدید)». وی را -رُضِيَ عنه- رقّتی اندر دل پدید آمد و عنایت ازلی سلطان الطاف خود بر جان وی ظاهر گردانید، از آن شغل توبه کرد و خصمان را نام نبشته بود، خشنودشان گردانید و به مکّه رفت و مدّتی آنجا ببود و بعضی از اولیای خداوند را -تعالی- بیافت و به کوفه بازآمد. و به امام اعظم، ابی حنیفه -رَضِيَ اللّه عنه- پیوست و مدّتی با وی صحبت داشت و تحصیل علوم کرد.

Вайро ривоёт олӣасту мақбули андари миёни аҳли санъати ҳадису калом , рафеъи андари ҳақоиқи тасаввуфу маърифат .

وی را روایات عالی است و مقبول اندر میان اهل صنعت حدیث و کلام، رفیع اندر حقایق تصوّف و معرفت.

Аз вай меояд , - разии аллоҳи анҳу - : « ман урфи аллоҳи ҳақи маърифатаи абдаи бакули тоқата . »

از وی می‌آید، -رَضِيَ اللّه عنه-: «من عَرَفَ اللّهَ حقَّ مَعْرِفَتِه عَبَدَه بکُلِّ طاقتِهِ.»

Ҳаркии худоиро - ҷли ҷалола - ба ҳақ маърифат бишносад , ба кули тоқати бпрстдш ; зеро ки он ки бишносад ба анъому эҳсону рأФту раҳмати шиносад . Чун шинохт , дӯст гирад . Чун дӯст гирифт , тоъат дорад то тоқат дорад ; аз он ки фармони дӯстон кардан душвор набошад . Пас ҳар киро дӯстии зиёдат , ҳирс бар тоъати зиёдат .

هرکه خدای را -جلَّ جلالُه- به حقّ معرفت بشناسد، به کلّ طاقت بپرستدش؛ زیرا که آن که بشناسد به انعام و احسان و رأفت و رحمت شناسد. چون شناخت، دوست گیرد. چون دوست گرفت، طاعت دارد تا طاقت دارد؛ از آن که فرمان دوستان کردن دشوار نباشد. پس هر که را دوستی زیادت، حرص بر طاعت زیادت.

Ва зиёдати дӯстӣ аз ҳақиқати маърифат буд ; чунон ки Оиша - разии аллоҳи анҳо - ривоят кунад ки шабии пайғамбар - алайҳи ассалом - аз ҷома бархест ва аз бар ман ғоиб шуд . Марои сӯрати баст ки вай ба ҳуҷрае дигар рафт . Бархестам ва бар асар вай мерафтам то вайро ба масҷид ёфтам андари намози устода ва ҳаме гирист . То балоли бонги намоз бомдод бигуфт , ваии андари намоз буд . Чун намози бомдоди бгзорд ва ба ҳуҷра андар омад , дидам ҳар ду поиши омосидаҳ ва ҳар ду сари ангушти троқидаҳ ,у зрдоб аз он ҳаме рафт . Бигиристам ва гуфтам : « ё расӯли аллоҳ , туро гуноҳи аввалин ва охирин ъФўкрдаҳаст , чандини ранҷ бар худ чаро менаҳй ? ин касе кунад ки мأмўн алъоқбаҳ набошад . » вай гуфт : « ё Оиша , ин ҷумлаи фазлу миннату лутфу неъмат худоӣаст , - ҷли ҷалола - . أФлои أкўни ъбдои шкўро ? набояд ки ман банда шакур бошам ? чун ӯ карам ва худовандӣ кард , набояд ки ман низ аз роҳи бандагӣ ба миқдори тоқат аз роҳи шукр ба истиқболи неъмат боз шавам ? »

و زیادت دوستی از حقیقت معرفت بود؛ چنان‌که عایشه -رَضِيَ اللّه عنها- روایت کند که شبی پیغمبر -علیه السّلام- از جامه برخاست و از بر من غایب شد. مرا صورت بست که وی به حجره‌ای دیگر رفت. برخاستم و بر اثر وی می‌رفتم تا وی را به مسجد یافتم اندر نماز اِستاده و همی‌گریست. تا بلال بانگ نماز بامداد بگفت، وی اندر نماز بود. چون نماز بامداد بگزارد و به حجره اندر آمد، دیدم هر دو پایش آماسیده و هر دو سر انگشت طراقیده، و زرداب از آن همی‌رفت. بگریستم و گفتم: «یا رسول اللّه، تو را گناه اوّلین و آخرین عفوکرده است، چندین رنج بر خود چرا می‌نهی؟ این کسی کند که مأمون العاقبه نباشد.» وی گفت: «یا عایشه، این جمله فضل و منّت و لطف و نعمت خدای است، -جلَّ جلاله-. أفلا أکونُ عبداً شکوراً؟ نباید که من بندهٔ شکور باشم؟ چون او کرم و خداوندی کرد، نباید که من نیز از راه بندگی به مقدار طاقت از راه شکر به استقبال نعمت باز شوم؟»

Ва низ вай - слии аллоҳи алайҳ - ба шаби миъроҷи панҷоҳ намоз қабул кард ва онро гарон надошт то ба сухани Мӯсо - алайҳи ассалом - бозгашту намоз ба панҷ бозоўрд ; зеро ки андари табъи ваии мари фармонро ҳеҷ чиз мухолиф набӯд : « лأни алмҳбаҳи алмўоФқаҳ . »

و نیز وی -صلَّی اللّه علیه- به شب معراج پنجاه نماز قبول کرد و آن را گران نداشت تا به سخن موسی -علیه السّلام- بازگشت و نماز به پنج بازآورد؛ زیرا که اندر طبع وی مر فرمان را هیچ چیز مخالف نبود: «لِأنَّ المحبّةَ المُوافِقَةُ.»

Ва аз вай - разии аллоҳи анҳу - ривояти оранд ки гуфт : « алднёи дори алмрзӣу анноси фӣҳо мҷонину ллмҷонини фии дори алмрзии алғлу алқид . »

و از وی -رَضِيَ اللّه عنه- روایت آرند که گفت: «الدُّنیا دار المَرْضَی و النّاسُ فیها مجانینُ و لِلْمَجانینِ فی دارِ المَرضَی الغُلُّ و القَیْدُ.»

Дунё бемористонасту мардумон дар ӯ девонагонанду девонагонро дар бемористони ғул ва қайд бошад . Ҳавои нафаси мо ғули мосту маъсият , қайди мо .

دنیا بیمارستان است و مردمان در او دیوانگان‌اند و دیوانگان را در بیمارستان غل و قید باشد. هوای نفس ما غل ماست و معصیت، قید ما.

Фазли бен рабиъ - раҳмаи аллоҳи алайҳ - ривоят кард ки : ман бо ҳорӯни алрашед ба Макка шудам . Чун ҳаҷи бкрдим , ҳорӯн маро гуфт : « ин ҷо мардӣ ҳаст аз мардони худоӣ - таъолӣ - то ӯро зиёрат кунем ? » гуфтам : « балӣ , Абдурразоқ алснъонӣ ӣнҷост . » гуфт : « марои наздики вай бар . » чун наздик вай рафтему замонӣ сухан гуфтам , ҳорӯни маро ишорат кард ки : « аз вай бипурс то ҳеҷ вом дорад . » пурсидамаш . Гуфт : « балӣ . » бифармуд , вомаши бгзорднд . Вази онҷо берун омад . Гуфт : « ё фазл , дилам ҳануз тақозоӣ мардӣ мекунад бузургтар аз ин . » гуфтам : « Сафёни бен ъиинаҳ ӣнҷост . » гуфт : « бирав то ба наздик вай шавем . » чун андромдиму замонӣ сухан гуфту қасд бозгашт кардем , дигарбора ишорат кард то аз воми бпрсидмш . Гуфт : « балӣ , вом дорам . » бифармуд то вомаш бидоданд вази онҷои беруни омадем .

فضل بن ربیع -رحمة اللّه علیه- روایت کرد که: من با هارون الرشید به مکّه شدم. چون حج بکردیم، هارون مرا گفت: «این‌جا مردی هست از مردان خدای -تعالی- تا او را زیارت کنیم؟» گفتم: «بلی، عبدالرّزاق الصّنعانی اینجاست.» گفت: «مرا نزدیک وی بر.» چون نزدیک وی رفتیم و زمانی سخن گفتم، هارون مرا اشارت کرد که: «از وی بپرس تا هیچ وام دارد.» پرسیدمش. گفت: «بلی.» بفرمود، وامش بگزاردند. وز آنجا بیرون آمد. گفت: «یا فضل، دلم هنوز تقاضای مردی می‌کند بزرگ‌تر از این.» گفتم: «سفیان بن عُیَیْنه اینجاست.» گفت: «برو تا به نزدیک وی شویم.» چون اندرآمدیم و زمانی سخن گفت و قصد بازگشت کردیم، دیگرباره اشارت کرد تا از وام بپرسیدمش. گفت: «بلی، وام دارم.» بفرمود تا وامش بدادند وز آنجا بیرون آمدیم.

Гуфт : « ё фазл , ҳануз мақсӯди ман ҳосил нашудааст . » ёди омадам ки Фзили ибни ъёз - раҳмаи аллоҳи алайҳу разии анҳу - онҷост . Ба наздики Фзили брдмшу вай дар ғурфае буд , оятӣ аз қуръон мехонд . Дар бздим . Гуфт : « кист ? » гуфтам : « амир алмؤмнинаст . » гуфт - разии анҳу - : « мо лӣу лأмири алмؤмнин ? маро бо амири алмؤмнин чаҳ кораст ? » гуфтам : « субҳони аллоҳ ! на хабар пайғамбараст - алайҳи ассалом - « лӣси ллъбди أни изл нафса фии тоъаҳи аллоҳ ? » қол : « балӣ , аммо алрзои ъз доим ъанд أҳлаҳ . » : « нест равои мари бандаро ки андари тоъати худоӣ - ъзу ҷл - зли талабад ? » гуфт : « балӣ , аммо ризои ъзӣ доимаст . Ту зли ман май бинӣ ва ман ъзи худ ба ҳукми худованд - таъолӣ - . »

گفت: «یا فضل، هنوز مقصود من حاصل نشده است.» یاد آمدم که فضیل ابن عیاض -رحمة اللّه علیه و رُضِيَ عنه- آنجاست. به نزدیک فضیل بردمش و وی در غرفه‌ای بود، آیتی از قرآن می‌خواند. در بزدیم. گفت: «کیست؟» گفتم: «امیر المؤمنین است.» گفت -رُضِيَ عنه-: «ما لي و لأمیر المؤمنینَ؟ مرا با امیر المؤمنین چه کار است؟» گفتم: «سبحان اللّه! نه خبر پیغمبر است -علیه السّلام- «لیسَ لِلْعَبْدِ أنْ یُذِلَّ نفسَهُ فی طاعَةِ اللّه؟» قال: «بلی، امّا الرّضا عزّ دائمٌ عندَ أَهْلِه.» :«نیست روا مر بنده را که اندر طاعت خدای -عزَّ و جلَّ- ذل طلبد؟» گفت:«بلی، امّا رضا عزّی دائم است. تو ذُلّ من می‌بینی و من عزّ خود به حکم خداوند -تعالی-.»

Онгоҳи Фрўдомд ва дар бикшод ва чароғ бикушту андари зовия эй пинҳон шуд , то ҳорӯни гирди хонаи варо май ҷуст то дасташ бар вай омад . Гуфт : « оҳ аз дастӣ ки аз он нарм тар надидам , агар аз азоби худои барраад ! » ҳорӯн Фрогристн омад ва чандон бигирист ки биҳуши гашт .

آنگاه فرودآمد و در بگشاد و چراغ بکشت و اندر زاویه‌ای پنهان شد، تا هارون گرد خانه ورا می‌جست تا دستش بر وی آمد. گفت: «آه از دستی که از آن نرم‌تر ندیدم، اگر از عذاب خدای برهد!» هارون فراگریستن آمد و چندان بگریست که بیهوش گشت.

Чун ба ҳуш бозомад , гуфт : « ё Фзил , маро пандӣ бидиҳ . » гуфт : « ё амири алмؤмнин , падарат ъам Мустафо буд - салавоти аллоҳи алайҳ - аз ваии дархост ки : маро бар қавмӣ амир кун . Гуфт : ё ъам , бки нФск . Туро бар тани ту амир кардам ; яъне ки як нафаси ту дар тоъати худоӣ , беҳтар аз ҳазор соли тоъати халқи туро ; лأни алإмораҳи явми алқёмаҳи алндомаҳ . Аз он чаҳ амӣрии рӯзи қиёмат ба ҷуз надомат набошад . »

چون به هوش بازآمد، گفت: «یا فضیل، مرا پندی بده.» گفت: «یا امیر المؤمنین، پدرت عمّ مصطفی بود -صلوات اللّه علیه- از وی درخواست که: مرا بر قومی امیر کن. گفت: یا عمِّ، بِکَ نَفْسُکَ. تو را بر تن تو امیر کردم؛ یعنی که یک نفس تو در طاعت خدای، بهتر از هزار سال طاعتِ خلق تو را؛ لأنّ الإمارةَ یومَ القیامةِ النّدامةُ. از آن‌چه امیری روز قیامت به‌جز ندامت نباشد.»

Ҳорӯн гуфт : « андари панд зиёдат кун . » гуфт : « чун умри бен абдулазизро ба хилофат насб карданд , солими бен Абдуллоҳу рҷоءи бен ҳиўаҳу Муҳамади бен каъби алқрзиро - рҳмҳми аллоҳ - бихонад ва гуфт : ман мубтало шудам бад-ӣни балӣот , тадбир ман чист ки ман инро бало мешиносам ҳар чанд мардумон неъмат ингоранд ? яке гуфт : агар хоҳӣ ки фардои қиёмати туро наҷот бошад , перони мусулмононро чун падари худ дону ҷавононро чун бародарону кӯдаконро чун фарзандон . Онгоҳ бо эшон мъомлт чунон кун ки андари хона бо падару бародар ва фарзанд кунанд ; ки ҳамаи диёри ислом ҳамхона туанд ,у аҳли он аёлони ту . Зари أбоку أкрми أхоку أҳсни إлии влдк . Зиёрат кун падарро ва каромат кун бародарро ва некуӣ кун бо фарзанд . » онгоҳ Фзил гуфт : « ё أмири алмؤмнин , ман аз рӯй хуби ту бар оташ дӯзах мебитарсам ки гирифтор шавад . Битарс аз худоӣ - таъолӣ -у ҳақи ваии беҳтар аз ин бгзор . »

هارون گفت: «اندر پند زیادت کن.» گفت:«چون عمر بن عبدالعزیز را به خلافت نصب کردند، سالم بن عبداللّه و رجاء بن حَیْوَة و محمّد بن کعب القُرَظی را -رَحِمَهُمُ اللّه- بخواند و گفت: من مبتلا شدم بدین بلیّات، تدبیر من چیست که من این را بلا می‌شناسم هر چند مردمان نعمت انگارند؟ یکی گفت: اگر خواهی که فردای قیامت تو را نجات باشد، پیران مسلمانان را چون پدر خود دان و جوانان را چون برادران و کودکان را چون فرزندان. آنگاه با ایشان معاملت چنان کن که اندر خانه با پدر و برادر و فرزند کنند؛ که همه دیار اسلام همخانهٔ توند، و اهل آن عیالان تو. زُرْ أَباک و أکْرِمْ أخاک و أحسِنْ إلی وَلَدِکَ. زیارت کن پدر را و کرامت کن برادر را و نیکویی کن با فرزند.» آنگاه فضیل گفت: «یا أمیر المؤمنین، من از روی خوب تو بر آتش دوزخ می‌بترسم که گرفتار شود. بترس از خدای -تعالی- و حق وی بهتر از این بگزار.»

Пас ҳорӯн гуфт : « туро вом ҳаст ? » гуфт : « балӣ , вом худовандаст бар ман , тоъати вай . Агар бигирад маро бидон , ?вил бар ман . » гуфт : « ё Фзил , вом халқ мегӯям . » гуфт : « ҳамду сипосу шукри мари худоиро - ҷли ҷалола - ки маро аз ӯ неъмат бисёраст ва ҳеҷ гила надорам аз ӯ то бо бандагони ваии бикунам . » онгоҳи ҳорӯни сраҳ эй зари ҳазор динори пеши ваии ниҳод ва гуфт : « инро дар ваҷҳе сарф кун . » Фзил гуфт : « ё أмири алмؤмнин , ин пандҳои ман туро ҳеҷ суд надошт ва ҳам аз ӣнҷои ҷаври андргрФтӣу бедодӣ оғоз наҳодӣ ? » гуфто : « чаҳ бедод кардам ? » гуфт : « ман туро ба наҷот мехонам ва ту марои андари ҳалок май афканӣ , ин бедодӣ набӯд ? » ҳорӯн гирён шуд ва аз пеши вай берун омад ва гуфт : « ё фазли бен алрбиъ , малик ба ҳақиқат Фзиласт . »

پس هارون گفت: «تو را وام هست؟» گفت: «بلی، وام خداوند است بر من، طاعت وی. اگر بگیرد مرا بدان، وَیْل بر من.» گفت: «یا فضیل، وام خلق می‌گویم.» گفت: «حمد و سپاس و شکر مر خدای را -جلَّ جلالُه- که مرا از او نعمت بسیار است و هیچ گله ندارم از او تا با بندگان وی بکنم.» آنگاه هارون صرّه‌ای زر هزار دینار پیش وی نهاد و گفت: «این را در وجهی صرف کن.» فضیل گفت: «یا أمیر المؤمنین، این پندهای من تو را هیچ سود نداشت و هم از اینجا جور اندرگرفتی و بیدادی آغاز نهادی؟» گفتا: «چه بیداد کردم؟» گفت: «من تو را به نجات می‌خوانم و تو مرا اندر هلاک می‌افکنی، این بیدادی نبود؟» هارون گریان شد و از پیش وی بیرون آمد و گفت: «یا فضل بن الرّبیع، مَلِک به‌حقیقت فضیل است.»

Ва ин ҷумлаи далели савлат вайаст ба дунёу аҳли ону ҳақорати зинати он ба наздики дили вайу тарки тавозуъи мари аҳли дунёро аз барои дунё .

و این جمله دلیل صولت وی است به دنیا و اهل آن و حقارت زینت آن به نزدیک دل وی و ترک تواضع مر اهل دنیا را از برای دنیا.

Ва вайро маноқиби бештар аз онаст ки дар фаҳм гунҷад .

و وی را مناقب بیشتر از آن است که در فهم گنجد.