Бидон ки нафас аз рӯй луғати вуҷӯд алшиء бошаду ҳақиқатау зота ,у андари ҷараёни одоту ибороти мардумон муҳтамиласт мари маъонӣ бисёрро бар ихтилофи як дигар , истеъмол кунанд ба маъонии мутазод .
بدان که نفس از روی لغت وجودُ الشّیء باشد و حقیقتُه و ذاتُه، و اندر جریان عادات و عبارات مردمان محتمل است مر معانی بسیار را بر اختلاف یک‌دیگر، استعمال کنند به معانی متضاد.
Ба наздики гуруҳеи нафас ба маънӣ рӯҳаст , ва ба наздики гуруҳе ба маънии мурувват , ва ба наздики қавмӣ ба маънии ҷасад ва ба наздики гуруҳе ба маънии хӯн . Аммо муҳаққиқони ин тайифаи ромрод аз ин лафзи ҳеҷ аз ин ҷумла набошад ,у андари ҳақиқати он мувофиқанд ки манба шарасту қоидаи сӯъ .
به نزدیک گروهی نفس به معنی روح است، و به نزدیک گروهی به معنی مروت، و به نزدیک قومی به معنی جسد و به نزدیک گروهی به معنی خون. اما محققان این طایفه رامراد از این لفظ هیچ از این جمله نباشد، و اندر حقیقت آن موافق‌اند که منبع شر است و قاعدهٔ سوء.
Аммо гуруҳе гӯйанд : Айнӣаст мўдъи андари қолаб ; чунон ки рӯҳ , ва гуруҳе гӯйанд сифатӣаст мари қолабро ; чунон ки ҳаёт , ва муттафиқанд ки изҳори ахлоқи ?данӣу афъоли мазмумро сабаб ӯст ва ин бар ду қисмат буд : яке маосӣу дигари ахлоқи сӯъ чун кибру ҳасаду бухлу хашму ҳақад ва он чаҳ бад-ӣн монад аз маъонии носутӯдаи андари шаръу ақл . Пас ба риёзати мари ин авсофро аз худ дафъ тавонад кард ; чунон ки ба тавбаи мари маъсиятро ; ки маосӣ аз авсофи зоҳир буд ва ин ахлоқ аз авсофи ботину риёзат аз афъоли зоҳир буду тавба аз авсофи ботин .
اما گروهی گویند: عینی است مودَع اندر قالب؛ چنان‌که روح، و گروهی گویند صفتی است مر قالب را؛ چنان‌که حیات، و متفق‌اند که اظهار اخلاق دنی و افعال مذموم را سبب اوست و این بر دو قسمت بود: یکی معاصی و دیگر اخلاق سوء چون کبر و حسد و بخل و خشم و حقد و آن‌چه بدین ماند از معانی ناستوده اندر شرع و عقل. پس به ریاضت مر این اوصاف را از خود دفع تواند کرد؛ چنان‌که به توبه مر معصیت را؛ که معاصی از اوصاف ظاهر بود و این اخلاق از اوصاف باطن و ریاضت از افعال ظاهر بود و توبه از اوصاف باطن.
Он чаҳ андари ботин падедор ояд аз авсофи ?данӣ ба авсофи суннии зоҳир пок шавад ва он чаҳ бар зоҳир падедор ояд ба авсофи ботин пок шаваду нафасу рӯҳ ҳар ду аз латоифанд андари қолаб ; чунон ки андари олами шаётину малоикау биҳишту дӯзах , аммо яке маҳал хайраст ва яке маҳали шар ; чунон ки чашми маҳал басарасту гӯши маҳали самъу коми маҳали завқ ва монанди ин аз аъёну авсофӣ ки андари қолаби одамӣ мўдъаст . Пас мухолифати нафас , сари ҳамаи ъбодтҳосту камоли ҳамаи муҷоҳидатҳоу банда ҷуз бидон ба ҳақи роҳи наёбад ; аз он ки мувофиқати ваии ҳалок бандаасту мухолифати ваии наҷоти бандау худованди таъолӣу тақаддус амр кард ба хилоф кардан он ва мадҳ кард мари он касонро ки ба хилоф нафас кӯшиданд ва зм кард мари онҳоро ки ба мувофиқати нафаси рафтанд ; комаи қоли аллоҳ , табораку таъолӣ : « внҳии алнФси ани алҳўӣ , ?фони алҷнаҳи ҳаии алмأўӣ ( 40у ۴۱/и алнозъот » ,у қавлаи таъолӣ : « أФклмои ҷоءкми расӯли бмои лотҳўии أнФскми асткбртм ( ۸۷/олбқраҳ ) » , ва аз Юсуфи садиқи алайҳи ассаломи моро хабар дод : « вмои абрии нафасии إни алнФси лأмораҳи болсўءи إлои мо раҳми рабӣ ( ۵۳/иўсФ ) . »
آن‌چه اندر باطن پدیدار آید از اوصاف دنی به اوصاف سَنِّی ظاهر پاک شود و آن‌چه بر ظاهر پدیدار آید به اوصاف باطن پاک شود و نفس و روح هر دو از لطایف‌اند اندر قالب؛ چنان‌که اندر عالم شیاطین و ملائکه و بهشت و دوزخ، اما یکی محل خیر است و یکی محل شر؛ چنان‌که چشم محل بصر است و گوش محل سمع و کام محل ذوق و مانند این از اعیان و اوصافی که اندر قالب آدمی مودَع است. پس مخالفت نفس، سرِ همه عبادتهاست و کمال همه مجاهدت‌ها و بنده جز بدان به حق راه نیابد؛ از آن که موافقت وی هلاک بنده است و مخالفت وی نجات بنده و خداوند تعالی و تقدس امر کرد به خلاف کردن آن و مدح کرد مر آن کسان را که به خلاف نفس کوشیدند و ذم کرد مر آن‌ها را که به موافقت نفس رفتند؛ کما قال اللّه، تبارک و تعالی: «وَنَهَی النَّفْسَ عَنِ الهَوی، فاِنَّ الجَنَّةَ هِیَ الْمَأوی (۴۰ و ۴۱/ النّازعات»، و قوله تعالی: «أَفَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لاتَهْوی أنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُم (۸۷/البقره)»، و از یوسف صدیق علیه السّلام ما را خبر داد: «وَما اُبَرِّیُ نَفْسی إنَّ النَّفْسَ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إلّا ما رَحِمَ رَبِّی (۵۳/یوسف).»
Ва пайғамбар гуфт , алайҳи ассалом : « إзои أроди аллоҳи бъбди хирои Басраи бъиўб нафса . »у андари осор мўрўдаст ки : худованди таъолӣу тақаддус ба Довӯди алайҳи ассалом ваҳй фиристод : « ё Довӯд , оди нФски вўднии бъдоўтҳо ; ?фони вдии фии адоватҳо . »
و پیغمبر گفت، علیه السّلام: «إذا أرادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً بَصَّرَهُ بِعیوبِ نَفْسِه.» و اندر آثار مورود است که: خداوند تعالی و تقدس به داود علیه السّلام وحی فرستاد: «یا داودُ، عادِ نَفْسَکَ وَوُدَّنی بِعَداوَتِها؛ فانَّ وُدّی فی عَداوَتها.»
Пас ин ҷумла ки ёд кардем авсофанду ломҳолаҳи сифатро мавсуфӣ бошад то бидон қоим буд ; аз он чаҳ сифат ба худ қоим набошад ,у маърифати он сифати ҷуз ба шинохти ҷумлаи қолаб маълум нагардаду тариқ шинохтан он , баёни авсоф инсоният бошаду сари ону андари ҳақиқати инсонияти мардумон сухан гуфтаанд ки то ин исм чаҳ чизро сазовораст . Ва илми ин бар ҳамаи толибони ҳақ фаризааст ; аз он чаҳ ҳар ки ба худ ҷоҳил буд ба ғайри ҷоҳилтар буд ва чун бандаи мукаллаф буд ба маърифати худованди ъзу ҷли маърифати худ варо бибояд то ба сиҳҳати ҳдси худ қадами худованди ъз ва ҷл бишносад ва ба фанои худ бақои ҳақи таъолии вайро маълум гардаду наси китоби бад-ӣн нотиқаст ; комаи қоли аллоҳ , таъолӣ : « вмни ирғби ани млаҳи иброҳӣми алои ман сФаҳ нафса ( ۱۳۰/олбқраҳ ) » эй ҷаҳл нафса .
پس این جمله که یاد کردیم اوصاف‌اند و لامحاله صفت را موصوفی باشد تا بدان قایم بود؛ از آن‌چه صفت به خود قایم نباشد، و معرفت آن صفت جز به شناخت جملهٔ قالب معلوم نگردد و طریق شناختن آن، بیان اوصاف انسانیت باشد و سر آن و اندر حقیقت انسانیت مردمان سخن گفته‌اند که تا این اسم چه چیز را سزاوار است. و علم این بر همهٔ طالبان حق فریضه است؛ از آن‌چه هر که به خود جاهل بود به غیر جاهل‌تر بود و چون بنده مکلف بود به معرفت خداوند عزّ و جلّ معرفت خود ورا بباید تا به صحت حَدَثِ خود قِدَم خداوند عزّ و جلّ بشناسد و به فنای خود بقای حق تعالی وی را معلوم گردد و نص کتاب بدین ناطق است؛ کما قال اللّه، تعالی: «وَمَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ ابراهیمَ الّا من سفه نَفسَه (۱۳۰/البقره)» ای جَهِلَ نفسه.
Ва яке гуфтааст аз машойих : « ман ҷаҳл нафса Фҳўи болғири أҷҳл . »
و یکی گفته است از مشایخ: «مَنْ جَهِلَ نَفْسَه فَهُوَ بِالْغَیْرِ أجْهلُ.»
Ва расӯл гуфт , алайҳи ассалом : « ман урф нафса Фқди урфи раба . » эй ман урф нафса болФноءи Фқди урфи рабаи болбқоء , виқол : ман урф нафса болзли Фқди урфи рабаи болъз ,у иқол : ман урф нафса болъбўдиаҳи Фқди урфи рабаи болрбўбиаҳ .
و رسول گفت، علیه السّلام: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَه فَقَد عَرَفَ رَبَّه.» ای مَنْ عَرَفَ نَفْسَه بِالفَناءِ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّه بالبَقاءِ، وَیُقالُ: مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بالذُّلِّ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّه بِالعِزِّ، و یُقالُ: مَنْ عَرَفَ نَفْسَه بالعُبودیَّةِ فَقَد عَرَفَ رَبَّه بالرُّبوبیّة.
Пас ҳар ки худро нашносад аз маърифати кул маҳҷӯб бошаду мурод аз ин ҷумлаи ин ҷои маърифат инсониятасту ихтилофи мардумони андари он .
پس هر که خود را نشناسد از معرفت کل محجوب باشد و مراد از این جمله این‌جا معرفت انسانیت است و اختلاف مردمان اندر آن.
Аз аҳли қибла гуруҳе гӯйанд : « инсони ҷуз рӯҳ нест . Ин ҷасади ҷавшану ҳайкал онасту мавзеу мأўии гоҳ ва бенят он то аз халали табоиъ маҳфӯз бошаду ҳису ақли сифати он . » ва ин ботиласт ; аз он чаҳ ҷон чун аз ин бенят ҷудо шавад варо меинсон хонанд ва ин ном аз он шахси мурда май брнхизд чун ҷон бо вай буд мардумӣ буд зинда , чун бамурд инсонӣ бошад мурдау дигари он ки ҷон низ дар қолаби сутурон мавҷӯдаст ва эшонро инсон менахонанд агар иллати инсонияти ҳам рӯҳ будӣ боистӣ ки ҳар ҷой ки ҷон будӣ ҳукми инсонияти мавҷӯд будӣ . Пас далел собит шуд бар бутлони қавли эшон .
از اهل قبله گروهی گویند: «انسان جز روح نیست. این جسد جوشن و هیکل آن است و موضع و مأوی گاه و بِنیت آن تا از خلل طبایع محفوظ باشد و حس و عقل صفت آن.» و این باطل است؛ از آن‌چه جان چون از این بِنْیت جدا شود ورا می‌انسان خوانند و این نام از آن شخص مرده می‌برنخیزد چون جان با وی بود مردمی بود زنده، چون بمرد انسانی باشد مرده و دیگر آن که جان نیز در قالب ستوران موجود است و ایشان را انسان می نخوانند اگر علت انسانیت هم روح بودی بایستی که هر جای که جان بودی حکم انسانیت موجود بودی. پس دلیل ثابت شد بر بطلان قول ایشان.
Ва гуруҳе дигар гуфтанд ки : « ин исм воқеъаст бар рӯҳу ҷасад ба як ҷой ва чун яке аздигрӣ мФорқ шавад ин исм соқит гардад ; чунон ки бар асбӣ чун ду ранг муҷтамаъ гардад яке сиёҳу дигари сипеди онро аблақ хонанд ва чун он ду ранг аз як дигар ҷудо гардад , яке сифед буд ва яке сиёҳ . » ва ин низ ботиласт ; лқўлаҳ , таъолӣ : « ҳилли أтии алии алإнсони ҳайни ман алдҳри лами икни шиӣои мзкўро ( ۱/олонсон ) »у мари хоки одамро беҷон инсон хонд ва ҳануз ҷон ба қолаби напайваста буд .
و گروهی دیگر گفتند که: «این اسم واقع است بر روح و جسد به یک جای و چون یکی ازدیگری مفارق شود این اسم ساقط گردد؛ چنان‌که بر اسبی چون دو رنگ مجتمع گردد یکی سیاه و دیگر سپید آن را ابلق خوانند و چون آن دو رنگ از یک‌دیگر جدا گردد، یکی سفید بود و یکی سیاه.» و این نیز باطل است؛ لقوله، تعالی: «هَلْ أتی عَلَی الْإنسانِ حینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً (۱/الانسان)» و مر خاک آدم را بی جان انسان خواند و هنوز جان به قالب نپیوسته بود.
Ва гуруҳе дигар гӯйанд : « инсон ҷузвӣаст номтҷзӣу маҳали он диласт ки қоидаи ҳамаи авсофи одамӣ анаст . » ва ин ҳам маҳоласт ; ки агар якеро бикашанду дил аз вай берун кунанд ҳам исми инсоният аз ӯ соқит нашавад ,у пеш аз ҷон ба иттифоқ дар қолаби одам дил набӯд .
و گروهی دیگر گویند: «انسان جزوی است نامُتجزّی و محل آن دل است که قاعدهٔ همه اوصاف آدمی ان است.» و این هم محال است؛ که اگر یکی را بکشند و دل از وی بیرون کنند هم اسم انسانیت از او ساقط نشود، و پیش از جان به اتفاق در قالب آدم دل نبود.
Ва гуруҳе аз муддаӣони мутасаввифаро андари ин маънии ғалатӣ афтодааст ва гӯйанд ки : « инсони оклу шорбу маҳал тағайюр несту ани сар илоҳӣаст ва ин ҷасади талбис онаст ва он мўдъаст андари имтизоҷи табъу иттиҳоди ҷасаду рӯҳ . »
و گروهی از مدعیان متصوّفه را اندر این معنی غلطی افتاده است و گویند که: «انسان آکل و شارب و محل تغیر نیست و ان سر الهی است و این جسد تلبیس آن است و آن مودَع است اندر امتزاج طبع و اتحاد جسد و روح.»
Гӯйем : ба иттифоқи ҷумлаи уқало , мҷонину Фсоқу ҷҳолу куффорро исм инсониятаст вдри эшон ҳеҷ маънӣ нест аз ин асрор ,у ҷумлаи мутағаййиру окл ва шорбанд ва дар қолабу вуҷӯду шахси ҳеҷ маънӣ нест ки онро инсон хонанд ва аз баъди адамаш низ нау худованди ъзу ҷли ҷумлаи мояҳоро ки андари мо мураккаб гардонидааст , инсон хондааст бидӯни маъниҳо ки он дар баъзе одамиён нест ; лқўлаҳ , таъолӣ : « влқди хлқнои алإнсони ман сулолаи ман тин , сами ҷълноаҳи нутфаи фии қарори макин , сами хлқнои алнтФаҳи ълқаҳи Фхлқнои алълқаҳи мзғаҳи Фхлқнои алмзғаҳи ъзомои Фксўнои алъзоми лҳмои сами أншأноаҳи хлқои охири Фтборки аллоҳи أҳсни алхолқин ( 12 , 13 , ۱۴/и алмؤмнўн ) . »
گوییم: به اتفاق جملهٔ عقلا، مجانین و فُسّاق و جُهّال و کفّار را اسم انسانیت است ودر ایشان هیچ معنی نیست از این اسرار، و جمله متغیر و آکل و شارب‌اند و در قالب و وجود و شخص هیچ معنی نیست که آن را انسان خوانند و از بعد عدمش نیز نه و خداوند عزّ و جلّ جملهٔ مایه‌ها را که اندر ما مرکب گردانیده است،انسان خوانده است بدون معنی‌ها که آن در بعضی آدمیان نیست؛ لقوله، تعالی: «وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طینٍ، ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فی قَرارٍ مَکین، ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أنْشأناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللّهُ أحْسَنُ الْخالِقینَ (۱۲، ۱۳، ۱۴/ المؤمنون).»
Пас ба қавли худои ъзу ҷл ки асдқ алқоӣлинаст , аз хок то хоки ин сӯрати махсӯси маҳсус бо ҳамаи таъбияу тағайюроташ инсонаст ; чунон ки гуруҳе гуфтанд аз аҳли суннат ки : инсон ҳеаст ки сӯраташ бар ин ҳиأт маъҳудаст ки мӯати ин исмро аз вай нафй накунад бо сувари маъҳуду олати мавсӯм бар зоҳиру ботину мурод аз сувари маъҳуди тани дурусту бемор буду олати мавсӯми оқилу маҷнӯну ботФоқ ҳарчӣ саҳеҳтар буд , комилтар буд андари хилқат .
پس به قول خدای عزّ و جلّ که اصدق القائلین است، از خاک تا خاک این صورت مخصوص محسوس با همه تعبیه و تغیراتش انسان است؛ چنان‌که گروهی گفتند از اهل سنت که: انسان حیی است که صورتش بر این هیأت معهود است که موت این اسم را از وی نفی نکند با صور معهود و آلت موسوم بر ظاهر و باطن و مراد از صور معهود تن درست و بیمار بود و آلت موسوم عاقل و مجنون و باتفاق هرچه صحیح‌تر بود، کاملتر بود اندر خلقت.
Пас бидон ки таркиби инсони он ки комилтар буд ба наздики муҳаққиқон аз се маънӣ бошад : яке рӯҳу дигари нафасу сдигри ҷасад ва ҳар Айниро аз ин сифатӣ буд ки бидон қоим буд : рӯҳро ақл ,у нафасро ҳўӣу ҷасадро ҳис .
پس بدان که ترکیب انسان آن که کاملتر بود به نزدیک محققان از سه معنی باشد: یکی روح و دیگر نفس و سدیگر جسد و هر عینی را از این صفتی بود که بدان قایم بود: روح را عقل، و نفس را هوی و جسد را حس.
Ва мардуми намӯна Эйаст аз кули оламу олами номи ду ҷаҳонаст ва аз ҳар ду ҷаҳон дар инсон нишонаст . Нишони ин ҷаҳони боду хоку обу оташ , таркиби вай аз блғму хӯни всФроу савдоу нишони он ҷаҳони биҳишту дӯзаху ърсоти ҷон ба ҷои биҳишт аз латофату нафас ба ҷои дӯзах аз офату ваҳшату ҷасад ба ҷои ърсот . Ҷамоли ин ҳар ду маънӣ ба қҳрўи мؤонст . Пас биҳишти таъсири ризои вайу дӯзахи натиҷаи схтш , ҳамчунин рӯҳи муъмин аз рӯҳи маърифату нафаси вай аз ҳиҷоби залолат ва то дар қиёмати муъмини аздўзхи халоси наёбад ва ба биҳишт нарасад , ҳақиқати руяти наёбад ва ба сафоӣ муҳаббат нарасад ҳамчунин то бандаи андари дунё аз нафаси наҷоти наёбад ва ба таҳқиқ иродат нарасад ки қоидаи он рӯҳаст ба ҳақиқати қурбат ва маърифат нарасад .
و مردم نمونه‌ای است از کل عالم و عالم نام دو جهان است و از هر دو جهان در انسان نشان است. نشان این جهان باد و خاک و آب و آتش، ترکیب وی از بلغم و خون وصفرا و سودا و نشان آن جهان بهشت و دوزخ و عرصات جان به جای بهشت از لطافت و نفس به جای دوزخ از آفت و وحشت و جسد به جای عرصات. جمال این هر دو معنی به قهرو مؤانست. پس بهشت تأثیر رضای وی و دوزخ نتیجهٔ سخطش، همچنین روح مؤمن از رَوْح معرفت و نفس وی از حجاب ضلالت و تا در قیامت مؤمن ازدوزخ خلاص نیابد و به بهشت نرسد،حقیقت رؤیت نیابد و به صفای محبت نرسد همچنین تا بنده اندر دنیا از نفس نجات نیابد و به تحقیق ارادت نرسد که قاعدهٔ آن روح است به حقیقت قربت و معرفت نرسد.
Пас ҳар ки андари дунёи вайро бишносад ва аз дигарон эъроз кунад ва бар сироти шариъат қиём кунад ба қиёмати дӯзах ва сирот набинад .
پس هر که اندر دنیا وی را بشناسد و از دیگران اعراض کند و بر صراط شریعت قیام کند به قیامت دوزخ و صراط نبیند.
Ва дар ҷумлаи рӯҳи муъмини доъӣ буд ба биҳишт ; ки андари дунёи намӯнаи он вайаст ,у нафаси доъии вай буд ба дӯзах ; ки андари дунёи намӯнаи он вайаст . Он якеро мудаббири ақли тамом ва он дигарро қоиди ҳавои ноқиси тадбири он яке савоб ва аз он он дигари хато . Пас бар толибони ин даргоҳи воҷиб буд ки пайвастаи тариқи мухолифат вай сипаранд то ба хилофи ваии мари рӯҳу ақлро мадад карда бошанд ; ки он мавзеи сар худовандаст , ҷли ҷалола .
و در جمله روح مؤمن داعی بود به بهشت؛ که اندر دنیا نمونهٔ آن وی است، و نفس داعی وی بود به دوزخ؛ که اندر دنیا نمونهٔ آن وی است. آن یکی را مدبر عقل تمام و آن دیگر را قائد هوای ناقص تدبیر آن یکی صواب و از آنِ آن دیگر خطا. پس بر طالبان این درگاه واجب بود که پیوسته طریق مخالفت وی سپرند تا به خلاف وی مر روح و عقل را مدد کرده باشند؛ که آن موضع سر خداوند است، جل جلاله.