Ҷамъ кард худои таъолии халқро андари даъват ; қавла , таъолӣ : « валлоҳи идъўои إлии дори ассалом ( ۲۵/иўнс ) » , онгоҳашон фарқ кард андари ҳақи ҳидояти вагуфти қавла , таъолӣ : « виҳдии ман ишоءи إлии сироти мустақӣм ( ۲۵/иўнс ) . » ҷумларо бихонад аз рӯй даъвату гуруҳеро баранд ба ҳукми изҳори машйат . Ҷамъ карду ҷумларо фармон дод ва фарқ карду гуруҳеро ба хизлон дод , баъзеро ба тавфиқ қабул гардонид ва низ ҷамъ кард ба наҳй ва фарқ кард . Гуруҳеро исмат доду гуруҳеро майли офат . Пас бад-ӣни маънии ҷамъ , ҳақиқату сари маълуму мурод ҳақ бошаду тафриқаи изҳори амри вай ; чунон ки иброҳӣмро фармуд ки : « ҳалқи Исмоили бабр » ,у хост ки набард . Иблисро гуфт : « саҷда кун одамро » ,у хост ки накунад ва накард ва монанди ин басӣаст . « алҷмъи мо ҷамъи боўсоФаҳу алтФрқаҳи моФрқи боФъолаҳ . » ин ҷумлаи инқитоъ иродат бошаду тарки тасарруфи халқи андари исботи иродати ҳақ .

جمع کرد خدای تعالی خلق را اندر دعوت؛ قوله، تعالی: «واللّهُ یَدْعُوا إلی دارِ السّلام (۲۵/یونس)»، آنگاهشان فرق کرد اندر حق هدایت وگفت قوله، تعالی: «وَیَهْدی مَنْ یَشاءُ إلی صراطٍ مُستقیمٍ (۲۵/یونس).» جمله را بخواند از روی دعوت و گروهی را براند به حکم اظهار مشیت. جمع کرد و جمله را فرمان داد و فرق کرد و گروهی را به خذلان داد، بعضی را به توفیق قبول گردانید و نیز جمع کرد به نهی و فرق کرد. گروهی را عصمت داد و گروهی را میل آفت. پس بدین معنی جمع، حقیقت و سرّ معلوم و مراد حق باشد و تفرقه اظهار امر وی؛ چنان‌که ابراهیم را فرمود که: «حلق اسماعیل ببُر»، و خواست که نبرد. ابلیس را گفت: «سجده کن آدم را»، و خواست که نکند و نکرد و مانند این بسی است. «الجمعُ ما جَمَعَ باوصافِه و التّفرقَةُ مافرَّقَ بافعالّه.» این جمله انقطاع ارادت باشد و ترک تصرف خلق اندر اثبات ارادت حق.

Ва андари ин миқдор ки ёд кардем андари ҷамъу тафриқа , иҷмоъаст мари ҷумлаи аҳли суннату ҷамоатро бидӯни мӯътазила бо машойихи ин тариқат . Ва аз баъди ин андари истеъмоли ин иборат мухталифанд : гуруҳе бар тавҳид ронанд ,у гуруҳе бар авсофу гуруҳе бар афъол . Онон ки бар тавҳид ронанд гӯйанд : ҷамъро ду дарҷатаст : яке андари авсофи ҳақ ,у дигари андари авсофи банда . Он чаҳ андари авсоф ҳақаст он сар тавҳидаст , касби банда аз он мунқатиъ ва он чаҳ андари авсоф бандааст он иборат аз тавҳидаст ба сидқи нияту сиҳҳати азимат , ва ин қавли буъалӣ рӯдборӣаст .

و اندر این مقدار که یاد کردیم اندر جمع و تفرقه، اجماع است مر جمله اهل سنت و جماعت را بدون معتزله با مشایخ این طریقت. و از بعد این اندر استعمال این عبارت مختلف‌اند: گروهی بر توحید رانند، و گروهی بر اوصاف و گروهی بر افعال. آنان که بر توحید رانند گویند: جمع را دو درجت است: یکی اندر اوصاف حق، و دیگر اندر اوصاف بنده. آن‌چه اندر اوصاف حق است آن سر توحید است، کسب بنده از آن منقطع و آن‌چه اندر اوصاف بنده است آن عبارت از توحید است به صدق نیت و صحت عزیمت، و این قول بوعلی رودباری است.

Ва гуруҳе дигар гӯйанд онон ки бар авсоф ронанд ки : ҷамъи сифат ҳақасту тафриқаи феъли вай ,у касби банда аз он мунқатиъ ; аз он чаҳ дар илоҳяти вайро мнозъ нест . Пас ҷамъи зоту сифот вайаст ; аз он чаҳ « алҷмъи алтсўиаҳи фии алأсл »у ҷузи зоту сифоти вай ба қадами мутасовӣ неанду андари ифтироқашон ба иборату тафзили халқи муҷтамаъ на . Ва маънии ин он буд ки вайро таъолии сифотӣ қадимасту ваии таъолӣ аллоҳ бидон махсӯсасту қиём он бадвасту ихтисоси вуҷӯдашони бадв . Вайу сифоти вай ду набошад ; ки дар ваҳдонияти ваии фарқу адад раво нест ,у бад-ӣни ҳукми ҷамъи ҷуз дар ин маънӣ раво набошад ; « аммо алтФрқаҳи фии алҳкм » , ин афъол худовандаст таъолӣ ки ҷумла дар ҳукм мФтрқанд : якеро ҳукм вуҷӯдаст ва якеро ҳукми адам ки мумкин алўҷўд бошад якеро ҳукми фано ва якеро ҳукми бақо .

و گروهی دیگر گویند آنان که بر اوصاف رانند که: جمع صفت حق است و تفرقه فعل وی، و کسب بنده از آن منقطع؛ از آن‌چه در الهیت وی را منازع نیست. پس جمع ذات و صفات وی است؛ از آن‌چه «الجمعُ التَّسْوِیَةُ فی الأصلِ» و جز ذات و صفات وی به قدم متساوی نی‌اند و اندر افتراقشان به عبارت و تفضیل خلق مجتمع نه. و معنی این آن بود که وی را تعالی صفاتی قدیم است و وی تعالی اللّه بدان مخصوص است و قیام آن بدوست و اختصاص وجودشان بدو. وی و صفات وی دو نباشد؛ که در وحدانیت وی فرق و عدد روا نیست، و بدین حکم جمع جز در این معنی روا نباشد؛ «امّا التّفرقةُ فی الحکم»، این افعال خداوند است تعالی که جمله در حکم مفترق‌اند: یکی را حکم وجود است و یکی را حکم عدم که ممکن الوجود باشد یکی را حکم فنا و یکی را حکم بقا.

Ва бози гуруҳеи дигар бар илми ронндўгўинд : « алҷмъи илми алтўҳиду алтФрқаҳи илми алأҳком . » пас илми усӯл , ҷамъ бошад ва аз он фурӯъи тафриқа ва монанди ин низ гуфтааст яке аз машойих , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « алҷмъи мо аҷтмъи алайҳи أҳли алълму алФрқи мо ахтлФўои фӣа . »

و باز گروهی دیگر بر علم رانندوگویند: «الجمعُ علمُ التّوحیدِ و التَّفْرقَةُ عِلْمُ الأحکامِ.» پس علم اصول، جمع باشد و از آن فروع تفرقه و مانند این نیز گفته است یکی از مشایخ، رحمة اللّه علیه: «الجمعُ مَا اجْتَمَعَ علیه أهلُ العلمِ و الفرقُ مَا اخْتَلَفوا فیه.»

Ва бози ҷумҳӯри муҳаққиқони тасаввуфро أнзри аллоҳи вҷўҳҳми андари маҷории ибороту румузашони мурод ба лафзи тафриқа макосибаст ва ба ҷамъ , мавоҳиб ; яъне муҷоҳидату мшоҳдт . Пас он чаҳ банда аз роҳ муҷоҳидат бидон роҳ ёбад , ҷумла тафриқа бошад ва он чаҳ сарфи анояту ҳидояти ҳақ таъолӣ бошад ҷамъ буду ъзи бандаи андари он буд ки андари вуҷӯди афъоли худу имкони муҷоҳидат ба ҷамоли ҳақ аз офати феъл руста гардаду афъоли худро андари аФзоли ҳақ мустағриқ ёбаду муҷоҳидатро андари ҳақи ҳидояти манфӣу қиёми кули вай ба ҳақ бошаду ҳақи таъолии муҳаввали авсоф ӯ ,у феълашро ҷумлаи азоФт ба ҳақ то аз нисбати касби худ руста гардад ; чунон ки пайғамбари алайҳи ассаломи моро хабар дод ; қавлаи алайҳи ассаломи хброи ани аллоҳ , таъолӣ : « лоязоли абдии итқрби إлии болнўоФл ҳатто أҳбаҳ , Фозои أҳббтаҳи канти ?лаи смъоу бсроу идоу мؤидоу лсоно беисмъ ва беибср ва беинтқ ва беибтш . »

و باز جمهور محققان تصوّف را أنضَرَ اللّهُ وجوهَهم اندر مجاری عبارات و رموزشان مراد به لفظ تفرقه مکاسب است و به جمع،مواهب؛ یعنی مجاهدت و مشاهدت. پس آن‌چه بنده از راه مجاهدت بدان راه یابد، جمله تفرقه باشد و آن‌چه صرف عنایت و هدایت حق تعالی باشد جمع بود و عزّ بنده اندر آن بود که اندر وجود افعال خود و امکان مجاهدت به جمال حق از آفت فعل رسته گردد و افعال خود را اندر افضال حق مستغرق یابد و مجاهدت را اندر حق هدایت منفی و قیام کل وی به حق باشد و حق تعالی محول اوصاف او، و فعلش را جمله اضافت به حق تا از نسبت کسب خود رسته گردد؛ چنان‌که پیغمبر علیه السّلام ما را خبر داد؛ قوله علیه السّلام خبراً عن اللّه، تعالی: «لایَزالُ عَبْدی یَتقرَّبُ إلیَّ بالنّوافل حَتّی أُحِبَّه، فاذا أحْبَبْتُه کنتُ لهُ سمعاً و بصراً و یداً و مُؤیِّداً و لساناً بی یَسْمَعُ و بی یَبصُرُ و بی ینطِقُ و بی یبطِشُ.»

Чун бандаи мо ба муҷоҳидат ба мо тақарруб кунад мо вайро ба дӯстии худ расонем ва ҳастӣ вайро андари вай фонӣ гардонему нисбати вай аз афъол вай бизадойем то ба мо шунӯди он чаҳ шунӯд ва ба мо гуяд он чаҳ гуяд ва ба мо бинад он чаҳ бинад ва ба мо гирад он чаҳ гирад ; яъне андари зикри мо мағлуби зикр мо шавад , касби вай аз зикри вай фано шавад зикри мо султони зикр вай гардад нисбати одамият аз зикри вай мунқатиъ шавад . Пас зикри ваии зикр мо бошад ; то андари ҳол ғалаба бидон сифат гардад ки Абуязиди раҳмаи аллоҳ алайҳ гуфт : « субҳонӣ ! субҳонӣ ! мо аъзами шаънӣ ! » ва он ки гуфт , нишонаи гуфтори вайу гӯяндаи ҳақ ; комаи қоли расӯли аллоҳ , слии аллоҳи алайҳ : « алҳақ интқи алии лисони умр . »

چون بندهٔ ما به مجاهدت به ما تقرب کند ما وی را به دوستی خود رسانیم و هستی وی را اندر وی فانی گردانیم و نسبت وی از افعال وی بزداییم تا به ما شنود آن‌چه شنود و به ما گوید آن‌چه گوید و به ما بیند آن‌چه بیند و به ما گیرد آن‌چه گیرد؛ یعنی اندر ذکر ما مغلوب ذکر ما شود، کسب وی از ذکر وی فنا شود ذکر ما سلطان ذکر وی گردد نسبت آدمیت از ذکر وی منقطع شود. پس ذکر وی ذکر ما باشد؛ تا اندر حال غلبه بدان صفت گردد که ابویزید رحمة اللّه علیه گفت: «سبحانی! سبحانی! ما اعظمَ شأنی!» و آن که گفت، نشانهٔ گفتار وی و گوینده حق؛ کما قال رسول اللّه، صلی اللّه علیه: «الحقُّ ینطِقُ عَلی لِسانِ عُمَرَ.»

Ҳақиқати ин чунон буд ки чун қҳритӣ аз ҳақ , салтанати худ бар одамӣ зоҳир кунад бар ҳастӣ вай , вайро аз вай бастанд ; то нутқи ин , ҷумлаи нутқ вай гардад ба астҳолт , бе он ки ҳақро таъолӣу тақаддус имтизоҷ бошад бо махлуқот ва ё иттиҳод бо маснӯъот ё вай ҳол бошад андари чизҳо . Таъолии аллоҳи ани злку ъмои исФаҳи алмлоҳдаҳи ълўои кбиро .

حقیقت این چنان بود که چون قهریتی از حق، سلطنت خود بر آدمی ظاهر کند بر هستی وی، وی را از وی بستاند؛ تا نطق این، جمله نطق وی گردد به استحالت، بی آن که حق را تعالی و تقدس امتزاج باشد با مخلوقات و یا اتحاد با مصنوعات یا وی حال باشد اندر چیزها. تعالی اللّه عن ذلک و عمّا یصفه المَلاحدةُ علوّاً کبیراً.

Пас раво бошад ки дӯстӣ аз ҳақ бар дили банда султон гардад ва ба ғалабау ифроти он ақлу табоиъ аз ҳамли он оҷиз гирданду амри вай аз касби вай соқит гардад . Онгоҳи ин дараҷаро ҷамъ хонанд ; чунон ки чун расӯли алайҳи ассаломи мустағриқу мағлуб буд феълӣ аз вай ҳосил омад . Худованди таъолии нисбати феъл аз вай дафъ кард ва гуфт : « он феъли ман буд на феъли ту , ҳар чанд нишонаи феъли ту будӣ . Ва мо Ромяти ази Ромяту локини аллоҳи Ромӣ ( ۱۷/олонФол ) . ё Муҳамади он муштии хоки андар рӯй душман на ту андохтӣ , ман андохтам . » чунон ки ҳам аз он ҷинси феълӣ аз Довӯди алайҳи ассалом ҳосил омад варо гуфт : « вқтли Довӯди ҷолўт ( ۲۵۱/олбқраҳ ) . ё Довӯд , ҷолўтро ту киштӣ . » ва ин андари тафриқаи ҳол буд ва фарқ бошад миёни он ки феъли вайро бадв азоФт кунад ва ӯ маҳали офату ҳаводис ва он ки феъли вайро ба худ азоФт кунаду ваии қадим ва беофат .

پس روا باشد که دوستی از حق بر دل بنده سلطان گردد و به غلبه و افراط آن عقل و طبایع از حمل آن عاجز گردند و امر وی از کسب وی ساقط گردد. آنگاه این درجه را جمع خوانند؛ چنان‌که چون رسول علیه السّلام مستغرق و مغلوب بود فعلی از وی حاصل آمد. خداوند تعالی نسبت فعل از وی دفع کرد و گفت: «آن فعل من بود نه فعل تو، هر چند نشانه فعل تو بودی. و ما رمیتَ اِذ رمیتَ و لکنّ اللّه رمی (۱۷/الانفال). یا محمد آن مشتی خاک اندر روی دشمن نه تو انداختی، من انداختم.» چنان‌که هم از آن جنس فعلی از داود علیه السّلام حاصل آمد ورا گفت: «وقتلَ داوُد جالوتَ (۲۵۱/البقره). یا داود، جالوت را تو کشتی.» و این اندر تفرقهٔ حال بود و فرق باشد میان آن که فعل وی را بدو اضافت کند و او محل آفت و حوادث و آن که فعل وی را به خود اضافت کند و وی قدیم و بی آفت.

Пас чун феълӣ зоҳир гардад бар одамӣ на азҷнси афъоли одамиён , ломҳолаҳи фоили он ҳақ буд ҷлу ълоу эъҷозу каромоти ҷумлаи бад-ӣни мақрун буд . Пас афъоли муътод , ҷумла тафриқа бошаду ноқизи одати ҷамъ ; аз он чаҳ як шаб ба қоби қавсин шудан муътод нест ва он ҷузи феъл ҳақ набошад ва аз оташ носӯхтан муътод нест ва он ҷузи феъл ҳақ нест . Пас ҳақи таъолии анбиёу авлиёии худро ин каромот бидоду феъли худро бадишон азоФт кард ва аз он эшонро ба худ . Чун феъли дӯстони феъли вай буду байъати эшон байъати вай буду тоъати эшон тоъати вай буд , гуфт ; ъзи ман қоил : « إни аллазӣнаи ибоиъўнки анмои ибоиъўни аллоҳ ( ۱۰/олФтҳ ) » , ва низ гуфт : « вмни итъ алрасул Фқди أтоъи аллоҳ ( ۸۰/олнсоء ) . » пас муҷтамаъ бошанд авлиёии вай ба асрорўи мФтрқ ба изҳори мъомлт ; то ба иҷтимои асрори дӯстии муҳкам буд ва ба ифтироқи изҳор , иқомати убудийяти саҳеҳ ; чунон ки яке гуяд аз кброи машойих , андари ҳоли ҷамъ , разии аллоҳи анҳу :

پس چون فعلی ظاهر گردد بر آدمی نه ازجنس افعال آدمیان، لامحاله فاعل آن حق بود جل وَ عَلا و اعجاز و کرامات جمله بدین مقرون بود. پس افعال معتاد، جمله تفرقه باشد و ناقض عادت جمع؛ از آن‌چه یک شب به قاب قوسین شدن معتاد نیست و آن جز فعل حق نباشد و از آتش ناسوختن معتاد نیست و آن جز فعل حق نیست. پس حق تعالی انبیا و اولیای خود را این کرامات بداد و فعل خود را بدیشان اضافت کرد و از آنِ ایشان را به خود. چون فعل دوستان فعل وی بود و بیعت ایشان بیعت وی بود و طاعت ایشان طاعت وی بود، گفت؛ عزّ من قائلٍ: «إنَّ الّذینَ یُبایِعُونَکَ انّما یُبایعونَ اللّهَ(۱۰/الفتح)»، و نیز گفت: «وَمَنْ یُطِعِ الرَّسولَ فقَدْ أطاعَ اللّهَ (۸۰/النّساء).» پس مجتمع باشند اولیای وی به اسرارو مفترق به اَظهارِ معاملت؛ تا به اجتماع اسرار دوستی محکم بود و به افتراق اَظهار، اقامت عبودیت صحیح؛ چنان‌که یکی گوید از کبرای مشایخ، اندر حال جمع، رضی اللّه عنه:

Иҷтимои асрорро ҷамъ гуфтаасту муноҷоти зиёнро тафриқау онгоҳи ҷамъу тафриқа ҳар ду андари худ нишон кардаасту қоидаи он худро ниҳода ва ин сахт латифаст .

اجتماع اسرار را جمع گفته است و مناجات زیان را تفرقه و آنگاه جمع و تفرقه هر دو اندر خود نشان کرده است و قاعدهٔ آن خود را نهاده و این سخت لطیف است.