Бидон ки андар ҳастӣ рӯҳи илм зарурӣасту андари чигунагии он ақли оҷизу ҳаркасӣ аз уламоу ҳукамои уммат бар ҳасби қиёси худ андари он чизе гуфтаанду аснофи куфрро низ андари он суханаст ки чун куффори Қурайш ба таълими ҷуҳудони мари нзри бен алҳорсро бФрстоднд то аз расӯли слии аллоҳи алайҳи кайфияти рӯҳи бпрсиднду моҳияти он , худованди таъолии нахусти айни он исбот кард ; қавла , таъолӣ : «у исأлўнки ани алрўҳ ( ۸۵/олإсроء ) » , онгоҳи қадамро аз вай нафй кард ; қавла , таъолӣ : « қул алрўҳи ман أмри рабӣ ( ۸۵/олإсроء ) . »

بدان که اندر هستی روح علم ضروری است و اندر چگونگی آن عقل عاجز و هرکسی از علما و حکمای امت بر حسب قیاس خود اندر آن چیزی گفته‌اند و اصناف کفر را نیز اندر آن سخن است که چون کفار قریش به تعلیم جهودان مر نضر بن الحارث را بفرستادند تا از رسول صلّی اللّه علیه کیفیت روح بپرسیدند و ماهیت آن، خداوند تعالی نخست عین آن اثبات کرد؛ قوله، تعالی: «و یسألونک عَنِ الرّوحِ (۸۵/الإسراء)»، آنگاه قِدم را از وی نفی کرد؛ قوله، تعالی: «قُلِ الرّوحُ من أمر ربّی (۸۵/الإسراء).»

Ва расӯли слии аллоҳ алайҳ фармуд : « алأрўоҳи ҷунуди мҷндаҳ , Фмои таъоруфи минҳои аӣтлФ ва мо тнокри минҳои ахтлФ . »

و رسول صلّی اللّه علیه فرمود: «الأرواحُ جنودٌ مجنّدةً، فما تعارفَ منها ائتلفَ و ما تناکَر منها اخْتَلَفَ.»

Ва монанди ин далоил бисёраст бар ҳастӣ он , бе тасарруфи андари чигунагии он .

و مانند این دلایل بسیار است بر هستی آن، بی تصرف اندر چگونگی آن.

Пас гуруҳе гуфтанд : « алрўҳи ҳўи алҳиўаҳи алзии яҳё ба алҷсд . Рӯҳи он зиндагӣаст ки тан бидон зинда буд . »у гуруҳе аз мутакаллимон низ ҳам бар инанду бад-ӣни маънии рӯҳи арзӣ буд ки ҳайвони бадв зинда бошад ба фармони худои ъзу ҷл ва он аз ҷинси таълӣфу ҳаракат ва иҷтимоаст ва монанди ин аз эъроз ки бидон шахс аз ҳол ба ҳол мегардад .

پس گروهی گفتند: «الرّوحُ هو الحیوةُ الّذی یَحیی به الجسدُ. روح آن زندگی است که تن بدان زنده بود.» و گروهی از متکلمان نیز هم بر این‌اند و بدین معنی روح عَرَضی بود که حیوان بدو زنده باشد به فرمان خدای عزّ و جلّ و آن از جنس تألیف و حرکت و اجتماع است و مانند این از اَعراض که بدان شخص از حال به حال می‌گردد.

Ва гуруҳе дигар гуфтанд : « ҳўи ғайри алҳиўаҳи влои иўҷди алҳиўаҳи إлои маъаҳо комаи лоиўҷди алрўҳи алои маъаи албниаҳи влни иҷди أҳдҳмои дуни алохр , колأлму алълми баҳо ; лأнҳмои шиӣони лоиФтрқон . Рӯҳ маънӣӣаст ба ҷузи ҳаёт ки вуҷӯди он беҳаёт раво набошад ; чунон ки бе шахси муътадил , ва яке зини ду бедайгарӣ набошад ; чунон ки дарду илм . »у бад-ӣни маънии ҳам арзӣ буд ; чунон ки ҳаёт .

و گروهی دیگر گفتند: «هُوَ غیرُ الحیوةِ ولا یوجَدُ الحیوةُ إلّا مَعَها کما لایوجَدُ الرّوحُ الّا مَعَ البِنْیَةِ ولن یجدَ أحدُهما دونَ الآخَرِ، کالأَلمِ و العِلْم بها؛ لأنّهما شیئانِ لایَفْتَرِقانِ. روح معنیی است به‌جز حیات که وجود آن بی حیات روا نباشد؛ چنان‌که بی شخص معتدل، و یکی زین دو بی دیگری نباشد؛ چنان‌که درد و علم.» و بدین معنی هم عرضی بود؛ چنان‌که حیات.

Ва бози ҷумҳӯри машойиху бештарӣ аз аҳли суннату ҷамоати рҳмҳми аллоҳ бар онанд ки : рӯҳ Айнӣаст на васфӣ ки то вай ба қолаб мавсуласт бар маҷрои одат , худованди таъолии андари он қолаби ҳаёт май офаринаду ҳаёти одамӣ сифатӣаст ваҳй бидонаст . Аммо рӯҳ мўдъаст андари ҷасад ва раво бошад ки вай аз одамӣ ҷудо шаваду одамӣ зинда монад ба ҳаёт ; чунон ки дар ҳолати хоб вай баравад ва ҳаёт бимонад , аммо раво набошад ки андари ҳол рафтани ваии илм ва ақл бимонад ; аз он чаҳ пайғамбари слии аллоҳи алайҳ фармӯдааст ки : « арвоҳи шуҳадои андари ҳўосл туюр бошанд » , вломҳолаҳ бояд то ин Айнӣ бошад ;у пайғамбари алайҳ ассалом гуфт : « алأрўоҳи ҷунуди мҷндаҳ » , ломҳолаҳи ҷунуд боқӣ бошанд ва бар арзи бақо раво набошаду арз ба худ қоим набошад . Пас он ҷисмӣ буд латиф ки бияёд ба фармони худои ъзу ҷл ва баравад ба фармони вайу пайғамбари слии аллоҳ алайҳ гуфт : « ман андари шаби миъроҷи одаму Юсуфу ҳорӯну Мӯсоу исоу иброҳӣмро алайҳими ассаломи андари осмон ҳо бидидам . » ломҳолаҳи он арвоҳ эшон бошад ва агар рӯҳи арзӣ будӣ ба худ қоим набӯдӣ то дар ҳол ҳастӣ мари онро бтўонстӣ дид ; ки вуҷӯди онро маҳаллӣ бояд ки ваии оризи он маҳал бошаду маҳали он ҷавҳар буду ҷавоҳири муаллифу латиф ҷисм бошанд ва чун ҷоиз алрؤиаҳ бошад раво буд ки дар ҳўосл туюр бошад ва раво бошад ки лашкарӣ бошаду мари эшонро омад ва шудӣ бошад ; чунон ки ахбор бидон нотиқаст ва омад ва шуд эшон ба амри худованд таъолӣ бошад ; лқўлаҳ , таъолӣ : « қул алрўҳи ман амри рабӣ ( ۸۵/и алإсроء ) . »

و باز جمهور مشایخ و بیشتری از اهل سنت و جماعت رحمهم اللّه بر آن‌اند که: روح عینی است نه وصفی که تا وی به قالب موصول است بر مجرای عادت، خداوند تعالی اندر آن قالب حیات می‌آفریند و حیات آدمی صفتی است وحی بدان است. اما روح مودَع است اندر جسد و روا باشد که وی از آدمی جدا شود و آدمی زنده ماند به حیات؛ چنان‌که در حالت خواب وی برود و حیات بماند، اما روا نباشد که اندر حال رفتن وی علم و عقل بماند؛ از آن‌چه پیغمبر صلّی اللّه علیه فرموده است که: «ارواح شهدا اندر حواصل طیور باشند»، ولامحاله باید تا این عینی باشد؛ و پیغمبر علیه السّلام گفت: «الأرواحُ جنودٌ مجنّدةٌ»، لامحاله جنود باقی باشند و بر عرض بقا روا نباشد و عرض به خود قایم نباشد. پس آن جسمی بود لطیف که بیاید به فرمان خدای عزّ و جلّ و برود به فرمان وی و پیغمبر صلّی اللّه علیه گفت: «من اندر شب معراج آدم و یوسف و هارون و موسی و عیسی و ابراهیم را علیهم السّلام اندر آسمان‌ها بدیدم.» لامحاله آن ارواح ایشان باشد و اگر روح عرضی بودی به خود قایم نبودی تا در حال هستی مر آن را بتوانستی دید؛ که وجود آن را محلی باید که وی عارض آن محل باشد و محل آن جوهر بود و جواهر مؤلَّف و لطیف جسم باشند و چون جایز الرّؤیه باشد روا بود که در حواصل طیور باشد و روا باشد که لشکری باشد و مر ایشان را آمد و شدی باشد؛ چنان‌که اخبار بدان ناطق است و آمد و شد ایشان به امر خداوند تعالی باشد؛ لقوله، تعالی: «قل الرّوحُ من امر ربّی (۸۵/ الإسراء).»

Монад ин ҷои хилофи млоҳдаҳ ки эшон рӯҳро қадим гӯйанду мари онро бпрстнду фоили ашёу мудаббири он ба ҷузи вайро ндонанд ва онро « рӯҳи алолаҳ » хонанд ва « лами изл » ва ӯро мудӣр гӯйанд аз шахсе ба шахсеи дигар ва бар ҳеҷ шабаҳат ки халқро афтодааст чандон иҷтимо нест ки бар ин ; аз он чаҳ ҷумлаи насоро бар инанд ҳарчанд ки ба иборати хилоф он кунанду ҷумлаи ҳиндӯи таббату чину Мочӣн барӣнанду иҷтимои шиъёну қромтаҳу ботинён бар инаст , ва он ду гуруҳи мбтл низ бад-ӣни мақолат қоиланд ва ҳар гуруҳе аз ин ҷумла ки ёд кардем мари ин қавлро муқаддамот доранд ва ба бароҳин даъвӣ кунанд .

ماند این‌جا خلاف مَلاحده که ایشان روح را قدیم گویند و مر آن را بپرستند و فاعل اشیا و مدبر آن به‌جز وی را ندانند و آن را «روح الاله» خوانند و «لم یزل» و او را مُدیر گویند از شخصی به شخصی دیگر و بر هیچ شبهت که خلق را افتاده است چندان اجتماع نیست که بر این؛ از آن‌چه جمله نصاری بر این‌اند هرچند که به عبارت خلاف آن کنند و جمله هندو تبت و چین و ماچین براین‌اند و اجتماع شیعیان و قرامطه و باطنیان بر این است، و آن دو گروه مُبطِل نیز بدین مقالت قائل‌اند و هر گروهی از این جمله که یاد کردیم مر این قول را مقدمات دارند و به براهین دعوی کنند.

Гӯйем бо ин ҷумла ки : ба ин лафзи қадам чаҳ мехоҳед ? муҳаддисии мутақаддими андари вуҷӯд ва ё қадӣмӣ ҳамеша буд ? агар гӯйанд : бад-ӣни қавли мурод муҳаддисӣаст мутақаддими андари вуҷӯд , андари асл хилоф бархест ; ки мо ҳам рӯҳ муҳаддис мегӯйем бо тақаддуми вуҷӯдаш бар вуҷӯди шахс ; комаи қол алнабӣ , алайҳи ассалом : « إни аллҳтъолии халқи алأрўоҳ қабл алأҷсод » , ва чун ҳдси он дуруст шуд ломҳолаҳи муҳаддис ба муҳаддис муҳаддис бошад ва ин як ҷинс буд аз халқи худоӣ ки ба дигари ҷинс май пайвандад ва аз андари пайвастани эшон ба як дигар , худованди таъолии ҳаётии падед май орад бар тақдири худ ; яъне арвоҳи ҷинсӣ аз халқанду аҷсоди ҷинсии дигар . Чун тақдири ҳаёт ҳайвонӣ кунад фармон диҳад то рӯҳ ба ҷасади пайвандад , зиндагонии андари зинда ҳосил ояд аммо гаштани вай аз шахс ба шахс , раво набошад ; аз он чаҳ чун як шахсро ду ҳаёт раво набошад , як рӯҳро ду шахси ҳам раво набошад ва агар ахбор бидон нотиқ набӯду расӯли андари ахбори худ содиқ набӯдӣ , маъқӯли рӯҳ ба ҷуз ҳаёт набӯдӣ ва он сифатӣ буд на Айнӣ .

گوییم با این جمله که: به این لفظ قِدَم چه می‌خواهید؟ محدَثی متقدم اندر وجود و یا قدیمی همیشه بود؟ اگر گویند: بدین قول مراد محدثی است متقدم اندر وجود، اندر اصل خلاف برخاست؛ که ما هم روح محدث می‌گوییم با تقدم وجودش بر وجود شخص؛ کما قال النبی، علیه السّلام: «إنَّ اللّهَتعالی خَلَقَ الْأرواحَ قبلَ الْأجْسادِ»، و چون حدث آن درست شد لامحاله مُحدَث به محدِث مُحدَث باشد و این یک جنس بود از خلق خدای که به دیگر جنس می‌پیوندد و از اندر پیوستن ایشان به یک‌دیگر، خداوند تعالی حیاتی پدید می‌آرد بر تقدیر خود؛ یعنی ارواح جنسی از خلق‌اند و اجساد جنسی دیگر. چون تقدیر حیات حیوانی کند فرمان دهد تا روح به جسد پیوندد، زندگانی اندر زنده حاصل آید اما گشتن وی از شخص به شخص، روا نباشد؛ از آن‌چه چون یک شخص را دو حیات روا نباشد، یک روح را دو شخص هم روا نباشد و اگر اخبار بدان ناطق نبود و رسول اندر اخبار خود صادق نبودی، معقول روح به‌جز حیات نبودی و آن صفتی بود نه عینی.

Ва агар гӯйанд ки : « муроди мо бад-ӣни қавл , қадӣмӣ ҳамеша будаст . » гӯйем : « ба худ қоимаст ё ба ғайр ? » агар гӯйанд : « қадими қоим ба нафасаст . » гӯйем : « худованд оламаст ё на худованд оламаст ? » агар гӯйанд : « на вайаст » , исбот қадимин бошад ва ин маъқӯл нест ; ки қадим маҳдӯд набошад ; ки вуҷӯди зоти яке ҳад дайгарӣ бошад ва ин маҳол буд .

و اگر گویند که: «مراد ما بدین قول، قدیمی همیشه بود است.» گوییم: «به خود قایم است یا به غیر؟» اگر گویند: «قدیم قایم به نفس است.» گوییم: «خداوند عالم است یا نه خداوند عالم است؟» اگر گویند: «نه وی است»، اثبات قدیمین باشد و این معقول نیست؛ که قدیم محدود نباشد؛ که وجود ذات یکی حد دیگری باشد و این محال بود.

Ва агар гӯйанд : « худованд оламаст . » гӯйем : « пас вай қадимасту халқи муҳаддис . Маҳол бошад ки муҳаддисро бо қадим имтизоҷ бошад ва ё иттиҳоду ҳулӯл ва ё муҳаддиси макон қадим ояд ва ё қадими ҳомил ӯ бошад ; ки ҳарчӣ ба чизеи пайвандад ҳамчун вай буду васлу фасли ҷуз бар муҳаддисот раво набӯд ки аҷнос якдигаранд . » таъолии аллоҳи ани злк .

و اگر گویند: «خداوندِ عالَم است.» گوییم: «پس وی قدیم است و خلق محدَث. محال باشد که محدَث را با قدیم امتزاج باشد و یا اتحاد و حلول و یا محدث مکان قدیم آید و یا قدیم حامل او باشد؛ که هرچه به چیزی پیوندد همچون وی بود و وصل و فصل جز بر محدثات روا نبود که اجناس یکدیگرند.» تعالی اللّه عن ذلک.

Ва агар гӯйанд ки : « ба худ қоим несту қиёми он ба ғайраст . » аз ду берун набӯд : ё сифатӣ бошад ё арзӣ .

و اگر گویند که: «به خود قایم نیست و قیام آن به غیر است.» از دو بیرون نبود: یا صفتی باشد یا عرضی.

Агар арз гуяд , ломҳолаҳи андари маҳаллӣ бояд гуфт ё андари ломҳл . Агар андар маҳаллӣ гуяд , маҳали он чун вай буду исми қадам аз ҳар ду ботил шавад ва агар андар ломҳл гуяд , маҳол бошад ; ки чун арз ки ба худ қоим набӯд андари ломҳл маъқӯл набошад .

اگر عرض گوید، لامحاله اندر محلی باید گفت یا اندر لامحل. اگر اندر محلی گوید، محل آن چون وی بود و اسم قِدم از هر دو باطل شود و اگر اندر لامحل گوید، محال باشد؛ که چون عرض که به خود قایم نبود اندر لامحل معقول نباشد.

Ва агар гуяд : « сифатӣаст қадим » , чунон ки ҳулӯлён ва тносхиаҳ гӯйанд ва он сифатро сифат ҳақ хонанд , маҳол бошад ки сифати қадими ҳақи мари халқро сифат гардад ва агар раво буд ки ҳаёти ваии сифат халқ гардад , раво бошад ки қудраташи қудрат халқ гардад . Онгоҳи сифат ба мавсуфи қоим буд , чигуна бошад мари сифати қадимро мавсуфи муҳаддис ? пас ломҳолаҳи қадимро бо муҳаддиси ҳеҷ таъаллуқ набошаду қавли млоҳдаҳи андари ин ботиласту рӯҳ махлуқаст ва ба фармони ҳақ . Он ки ҷуз ин гуяд мкобраҳи аён буду муҳаддисро аз қадими фарқ натавонад кард . Ва раво набошад ки вале андари сиҳҳати вилояти худ ба авсофи ҳақи ҷоҳил буд ва наҳамдолла таъолӣ ки худованди моро аз бидъату хатар маҳфӯз гардонид , ва ақл дод то бидон назар ва истидлол кардем ва имон дод то вайро ба ҳидоят вай бишнохтем ҳамдӣ ки он ба ғоятӣ мавсул набошад ; ки ҳамди мутаноҳии андари баробари Наим бениҳоят мақбул набошад .

و اگر گوید: «صفتی است قدیم»، چنان‌که حلولیان و تناسخیه گویند و آن صفت را صفت حق خوانند، محال باشد که صفت قدیم حق مر خلق را صفت گردد و اگر روا بود که حیات وی صفت خلق گردد، روا باشد که قدرتش قدرت خلق گردد. آنگاه صفت به موصوف قایم بود، چگونه باشد مر صفت قدیم را موصوف محدث؟ پس لامحاله قدیم را با محدَث هیچ تعلق نباشد و قول مَلاحده اندر این باطل است و روح مخلوق است و به فرمان حق. آن که جز این گوید مکابرهٔ عیان بود و محدث را از قدیم فرق نتواند کرد. و روا نباشد که ولی اندر صحت ولایت خود به اوصاف حق جاهل بود و نحمداللّه تعالی که خداوند ما را از بدعت و خطر محفوظ گردانید، و عقل داد تا بدان نظر و استدلال کردیم و ایمان داد تا وی را به هدایت وی بشناختیم حمدی که آن به غایتی موصول نباشد؛ که حمد متناهی اندر برابر نعیم بی نهایت مقبول نباشد.

Ва чун зоҳирёни ин ҳикоят аз аҳл усӯл бишуниданд , пиндоштанд ки ҷумлаи мутасаввифаро эътиқод инаст то ба ғалатии бузургу хусронеи возеҳ аз ҷамоли ин ахёри маҳҷӯби гаштанду латифаи вилояти ҳақу лўомъу лавойиҳи раббонӣ бар эшон пӯшида шуд ; аз баъди он ки бузургону содотро рад карданд Фомои ради халқ чун қабули эшон буду қабули эшон чун рад .

و چون ظاهریان این حکایت از اهل اصول بشنیدند، پنداشتند که جملهٔ متصوّفه را اعتقاد این است تا به غلطی بزرگ و خسرانی واضح از جمال این اخیار محجوب گشتند و لطیفهٔ ولایت حق و لوامع و لوایح ربانی بر ایشان پوشیده شد؛ از بعد آن که بزرگان و سادات را رد کردند فاما رد خلق چون قبول ایشان بود و قبول ایشان چون رد.