Қавла , таъолӣ : « вмои қдрўои аллоҳи ҳақи қадара ( ۹۱/олأнъом ) . »
قوله، تعالی: «وَما قَدَرُوا اللّه حقَّ قَدْرِه (۹۱/الأنعام).»
Ва қол алнабӣ , алайҳи ассалом : « луи ърФтми аллоҳи ҳақи маърифатаи лмшитми алии албҳўри лзолти бдъоӣкми алҷбол . »
و قال النبیّ، علیه السّلام: «لو عرفتم اللّهَ حقَّ معرفتِه لَمَشَیْتُم عَلَی الْبُحورِ لَزالتْ بدعائِکم الجبالُ.»
Пас маърифати худованди таъолӣ бар ду гӯнааст : яке илмӣу дайгарии ҳолеу маърифати илмии қоидаи ҳамаи хайроти дунё ва охиратаст ва матарин чизҳо мари бандаро андари ҳамаи авқоту аҳвол , шинохт худоӣаст , ҷли ҷалола ; қавла , таъолӣ : « вмои хилқати алҷну алإнси алои лиъбдўн ( ۵۶/олзорёт ) , эй лиърФўн . Наёфаридем париёну одамиёнро магар аз барои он ки то маро бишносанд . » пас бештарӣ аз халқ аз ин маъразанд , сўои он ки худовандашони баргузед ва аз зулмоти дунё боз Раҳонед вдлшонро ба худ зинда гардонид ; лқўлаҳ , таъолӣ : « . . . Вҷълнои ?лаи нурои имшӣ ба фии аннос яъне умри кмн мислаи фии алзмот , яъне абоҷҳл ( ۱۲۲/олأнъом ) . »
پس معرفت خداوند تعالی بر دو گونه است: یکی علمی و دیگری حالی و معرفت علمی قاعدهٔ همه خیرات دنیا و آخرت است و مهترین چیزها مر بنده را اندر همه اوقات و احوال، شناخت خدای است، جل جلاله؛ قولُه، تعالی: «وَما خلقتُ الجنَّ و الإنسَ الّا لیعبدونِ (۵۶/الذّاریات)،ای لیعرفون.نیافریدیم پریان و آدمیان را مگر از برای آن که تا مرا بشناسند.» پس بیشتری از خلق از این معرض‌اند، سوای آن که خداوندشان برگزید و از ظلمات دنیا باز رهانید ودلشان را به خود زنده گردانید؛ لقوله، تعالی: «...وجعلنا له نوراً یمشی به فی النّاس یعنی عمر کمن مَثَلُه فی الظّماتِ، یعنی اباجهل (۱۲۲/الأنعام).»
Пас маърифати ҳаёти дил буд ба ҳақу эърози сар аз ҷузи ҳақу қимат ҳар кас ба маърифат буд ва ҳар киро маърифат набӯд вай беқимат буд . Пас мардумон аз уламоу фуқаҳоу ғайри он сиҳҳати илмро ба худованди маърифати хонданду машойихи ин тайифаи сиҳҳати ҳолро ба худованди маърифати хонданд . Ва аз он буд ки маърифатро фозилтар аз илми хонданд ; ки сиҳҳати ҳоли ҷуз ба сиҳҳат илм набошаду сиҳҳати илми сҳт ҳол набошад ; яъне ориф набошад ки ба ҳақ олам набошад , аммо олам буд ки ориф набӯду онон ки бад-ӣни илм ҷоҳил буданд аз ҳар ду тайифа , андари ин мунозира бефоида карданд ва он гуруҳ бар ин гуруҳ инкор карданд ва ин гуруҳ бар он . Ва акнӯн ман сари инро кашф кунам то ҳар ду гуруҳро фоида зоҳир гардад , ани шоءи аллоҳ .
پس معرفت حیات دل بود به حق و اعراض سر از جز حق و قیمت هر کس به معرفت بود و هر که را معرفت نبود وی بی قیمت بود. پس مردمان از علما و فقها و غیر آن صحت علم را به خداوند معرفت خواندند و مشایخ این طایفه صحت حال را به خداوند معرفت خواندند. و از آن بود که معرفت را فاضل‌تر از علم خواندند؛ که صحت حال جز به صحت علم نباشد و صحت علم سحت حال نباشد؛ یعنی عارف نباشد که به حق عالم نباشد، اما عالم بود که عارف نبود و آنان که بدین علم جاهل بودند از هر دو طایفه، اندر این مناظرهٔ بی فایده کردند و آن گروه بر این گروه انکار کردند و این گروه بر آن. و اکنون من سرّ این را کشف کنم تا هر دو گروه را فایده ظاهر گردد، ان شاء اللّه.