Бидон асъдки аллоҳ ки мардумонро андари маърифати худованди таъолӣу сиҳҳати илми бадв ихтилофаст бисёр . Мӯътазила гӯйанд ки : « маърифати ҳақ ақлӣасту ҷузи оқилро бадви маърифат раво набошад . » ва ботиласт ин қавл , ба диўонгонӣ ки андари дор исломанд ки ҳукмашони ҳукми маърифат буд ва ба кӯдаконе ки оқил набошанду ҳукмашони ҳукми имон буд . Агар маърифат ба ақл будӣ , эшонро чун ақл нест ҳукм маърифат набӯдӣу кофаронро ки ақласт ҳукми куфр ва агар ақли маърифатро иллат будӣ , боистӣ то ҳар ки оқил будӣ ориф будӣу ҳама беақлон ҷоҳилон будандӣ ва ин мкобраҳ аёнаст .

بدان اسعدک اللّه که مردمان را اندر معرفت خداوند تعالی و صحت علم بدو اختلاف است بسیار. معتزله گویند که: «معرفت حق عقلی است و جز عاقل را بدو معرفت روا نباشد.» و باطل است این قول، به دیوانگانی که اندر دار اسلام‌اند که حکمشان حکم معرفت بود و به کودکانی که عاقل نباشند و حکمشان حکم ایمان بود. اگر معرفت به عقل بودی، ایشان را چون عقل نیست حکم معرفت نبودی و کافران را که عقل است حکم کفر و اگر عقل معرفت را علت بودی، بایستی تا هر که عاقل بودی عارف بودی و همه بی عقلان جاهلان بودندی و این مکابرهٔ عیان است.

Ва гуруҳе гӯйанд ки : « иллати маърифати ҳақ истидлолӣаст , ва ба ҷузи мустадалро маърифат раво набӯд . » ва ботиласт ин қавл ба Иблис ки ваии оёт бисёр диду биҳишту дӯзаху аршу курсӣу руяти онҳо вайро иллат маърифат наомад ; қавла , таъолӣ : « валави аннои нзлнои илайҳами алмлоӣкаҳу калимаами аламутӣу ҳшрнои алайҳими кули шийъ қаблан мо конўои лиؤмнўои алои أни ишоءи аллоҳ ( ۱۱۱/олأнъом ) . Агар мо Фриштгонро ба куффор фиристем то бо эшон сухан гӯйанд , ва ё мурдагонро нотиқ гардонем , эшон имон наёранд то мо нахоҳем . » ва агар руяти ояту истидлоли он , иллати маърифат будӣ худованди таъолии иллати маърифат онро гардонидӣ на машйати худро .

و گروهی گویند که: «علت معرفتِ حق استدلالی است، و به‌جز مستدِلّ را معرفت روا نبود.» و باطل است این قول به ابلیس که وی آیات بسیار دید و بهشت و دوزخ و عرش و کرسی و رؤیت آن‌ها وی را علت معرفت نیامد؛ قوله، تعالی: «ولو انّنا نَزَّلْنا الیهم الملائکةَ و کلَّمَهُمُ المَوْتی و حَشَرنا علیهم کلَّ شیء قُبُلاً ما کانوا لِیُؤمِنوا الّا أنْ یشاءَ اللّه (۱۱۱/الأنعام). اگر ما فریشتگان را به کفار فرستیم تا با ایشان سخن گویند، و یا مردگان را ناطق گردانیم، ایشان ایمان نیارند تا ما نخواهیم.» و اگر رؤیت آیت و استدلال آن، علت معرفت بودی خداوند تعالی علت معرفت آنرا گردانیدی نه مشیت خود را.

Ва ба наздики аҳли суннату ҷамоати сиҳҳати ақлу руяти ояти сабаб маърифатаст на иллати он ; ки иллати он ҷузи маҳзи анояту лутфи машйат худованд нест ъмти нъмоؤаҳ ки беаноят , ақли нобӣно буд ; аз он чаҳ ақли худ ба худ ҷоҳиласт ва аз уқалои каси ҳақиқати онро нашинохтааст . Чун вай ба худ ҷоҳил буд , ғайри худро чигуна шиносад ? ва беаноят , истидлолу фикрати андари руяти ояти ҳамаи хато буд ; ки аҳли ҳўӣу тайифаи илҳоди ҷумла мустадаланд , аммо бештарии ориф наанд ;у бози он ки аз аҳл аноятаст ҳамаи ҳаракоти вай маърифатасту истидлолаши талабу тарки истидлоли таслиму андари сиҳҳати маърифат , таслим аз талаби аввалӣ тар набошад ки талаб аслӣаст ки тарки он рӯй несту таслими аслӣ ки андари он изтироб рӯй нест ,у ҳақиқати ин ҳар ду маърифат на ва ба ҳақиқат бидон ки роҳнамоӣу длгшои банда ба ҷуз худованд нест таъолии аллоҳи ани ҷамеъи мо иқўли алзолмўну вуҷӯди ақлу далоилро имкон ҳидоят набошаду далел аз ин возеҳ тар набошад ки худованд таъолӣ фармуд : « валави рдўои лъодўо лмо наҳаво анҳу ( ۲۸/олأнъом ) . Агар куффори боз дунё оянд бидон куфр худ бозгарданд . » ва чун амӣралмуъминӣни алии разии аллоҳи анҳуро бпрсиднд аз маърифат , гуфт : « урфати аллоҳи биллоҳу урфати мо дуни аллоҳи бнўри аллоҳ . Худовандро ъзу ҷли бадви шинохтаму ҷузи худовандро ба нур ӯ шинохтам . »

و به نزدیک اهل سنت و جماعت صحت عقل و رؤیت آیت سبب معرفت است نه علت آن؛ که علت آن جز محض عنایت و لطف مشیت خداوند نیست عمّت نعماؤه که بی عنایت، عقل نابینا بود؛ از آن‌چه عقل خود به خود جاهل است و از عقلا کس حقیقت آن را نشناخته است. چون وی به خود جاهل بود، غیر خود را چگونه شناسد؟ و بی عنایت، استدلال و فکرت اندر رؤیت آیت همه خطا بود؛ که اهل هوی و طایفهٔ الحاد جمله مستدل‌اند، اما بیشتری عارف نه‌اند؛ و باز آن که از اهل عنایت است همه حرکات وی معرفت است و استدلالش طلب و ترک استدلال تسلیم و اندر صحت معرفت، تسلیم از طلب اولی‌تر نباشد که طلب اصلی است که ترک آن روی نیست و تسلیم اصلی که اندر آن اضطراب روی نیست، و حقیقتِ این هر دو معرفت نه و به‌حقیقت بدان که راهنمای و دلگشای بنده به‌جز خداوند نیست تعالی اللّه عن جمیع ما یقول الظّالمون و وجود عقل و دلایل را امکان هدایت نباشد و دلیل از این واضح‌تر نباشد که خداوند تعالی فرمود: «وَلَوْ رُدّوا لَعادُوا لّما نُهوا عَنْه (۲۸/الأنعام). اگر کفار باز دنیا آیند بدان کفر خود بازگردند.» و چون امیرالمؤمنین علی رضی اللّه عنه را بپرسیدند از معرفت، گفت: «عرفتُ اللّهَ باللّهِ و عرفتُ ما دونَ اللّهِ بنورِ اللّهِ. خداوند را عزّ و جلّ بدو شناختم و جز خداوند را به نور او شناختم.»

Пас худованди таъолии танро бёФриду ҳўолти зиндагонии он ба ҷон карду дилро бёФриду ҳўолти зиндагонии он ба худ кард . Пас чун ақлу оятро қудрати зинда кардан тан набошад , маҳол бошад ки дилро зинда кунад ; чунон ки гуфт : « ӯ ман кон мето Фأҳииноаҳ . . . ( ۱۲۲/олأнъом ) . » ҳўолти ҳаёти ҷумла ба худ кард , онгоҳ гуфт : « вҷълнои ?лаи нурои имшӣ ба фии аннос ( ۱۲۲/олأнъом ) . Офаридагори нурӣ ки равиши муъминон дар онаст манам . » ва низ гуфт : « аФмни шарҳи аллоҳи садраи ллإслом ( ۲۲/олзмр ) . » кушодани дилро ба худ ҳўолт кард ва бастан онро ҳам ба феъли худ бози баст ва гуфт : « хатми аллоҳи алии қлўбҳми вълии смъҳм ( ۷/олбқраҳ ) » , ва низ гуфт : « влои ттъи ман أғФлнои қалбаи ани зкрно ( ۲۸/олкҳФ ) . » пас чун қабзу басту хатму шарҳи дили бадв буд , маҳол бошад ки роҳнамои ҷузи вайро донад ; ки ҳарчӣ дун ӯст ҷумлаи иллат ва сабабасту ҳаргизи иллату сабаб бе анояти мусаббиби роҳ натавонад намӯд ; ки ҳиҷоб роҳбар бошад на роҳбар . Қавла , таъолӣ : « влкни аллоҳи ҳбби إликми алإимону зинаи фии қлўбкм ( ۷/олҳҷрот ) . » тазйину тҳбибро ба худ азоФт карду илзоми тақво ки айни он маърифатаст аз вайасту мулзамро андари илзоми худ ихтиёри дафъу ҷалби не . Пас бе таърифи ваии насиби халқ аз маърифати вай ба ҷуз аҷз набошад .

پس خداوند تعالی تن را بیافرید و حوالت زندگانی آن به جان کرد و دل را بیافرید و حوالت زندگانی آن به خود کرد. پس چون عقل و آیت را قدرت زنده کردن تن نباشد، محال باشد که دل را زنده کند؛ چنان‌که گفت: «اَوَ مَنْ کانَ میتاً فأحْیَیْناهُ... (۱۲۲/الأنعام).» حوالت حیات جمله به خود کرد، آنگاه گفت: «وَجَعَلْنا لَهُ نوراً یَمْشی به فی النّاسُ (۱۲۲/الأنعام). آفریدگار نوری که روش مؤمنان در آن است منم.» و نیز گفت: «اَفَمَنْ شَرَحَ اللّهُ صَدْرَهُ لِلْإسلامِ (۲۲/الزّمر).» گشادن دل را به خود حوالت کرد و بستن آن را هم به فعل خود باز بست و گفت: «خَتَمَ اللّهُ عَلی قُلُوبِهِم وَعَلی سَمْعِهم (۷/البقره)»، و نیز گفت: «وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا(۲۸/الکهف).» پس چون قبض و بسط و ختم و شرح دل بدو بود، محال باشد که راهنمای جز وی را داند؛ که هرچه دون اوست جمله علت و سبب است و هرگز علت و سبب بی عنایت مسبب راه نتواند نمود؛ که حجاب راهبُر باشد نه راهبَر. قوله، تعالی: «وَلکنَّ اللّهَ حَبَّبَ إلَیْکُمُ الْإیمانَ و زَیَّنَهُ فی قُلوبِکُم (۷/الحجرات).» تزیین و تحبیب را به خود اضافت کرد و الزام تقوی که عین آن معرفت است از وی است و مُلزَم را اندر الزام خود اختیار دفع و جلب نی. پس بی تعریف وی نصیب خلق از معرفت وی به‌جز عجز نباشد.

Ва Абулҳасан нурӣ гуяд , разии аллоҳи анҳу : « лои далели алии аллоҳи сўоаҳ , إнмои алълми итлби лأдоءи алхдмаҳ . Ҷуз ӯ далели дил ҳо нест ба маърифати худ , илми адои хизматро талабанд на сиҳҳати маърифатро . »

و ابوالحسن نوری گوید، رضی اللّه عنه: «لا دلیلَ عَلی اللّه سِواهُ، إِنَّما العلمُ یُطْلَبُ لِأداءِ الْخِدْمَةِ. جز او دلیل دل‌ها نیست به معرفت خود، علم ادای خدمت را طلبند نه صحت معرفت را.»

Ва аз махлуқони касро қудрат он нест ки касеро ба худои расонад . Мустадал аз Абӯтолиби оқил тар набошаду далел аз Муҳамади бузургтар на . Чун ҷараёни ҳукми Абӯтолиб бар шақоват буд далолати Муҳамади вайро суд надошт . Нахусти дараҷа аз истидлол , эърозаст аз ҳақ ; аз он чаҳ истидлол кардани таъаммул кардани андар ғайраст ,у ҳақиқати маърифати эъроз кардан аз ғайрасту андари одат , вуҷӯди ҷумлаи матлӯбон ба истидлол буду маърифати ваии хилоф одатаст . Пас маърифати ваии ҷузи давоми ҳайрат ақл несту иқболи анояти вай ба банда . Касби халқро андари он сиблат нест ва ба ҷузи анъому алтофи ваии мари бандаи вайро далел нест ва он аз футуҳ қулӯбаст ва аз хзоини ғиўб ; ки он чаҳ дун вайаст бҷмлаҳ муҳаддисанд . Пас раво буд ки муҳаддис ба чун худӣ расад раво набошад ки ба офаридагор худ расад бо вуҷӯди вай ва он чаҳ андари таҳти касб вай ояд касби косиби ғолиб буду мктсби мағлуб буд . Пас каромат на он буд ки ақл ба далели феъл , ҳастӣ фоил исбот кунад ; ки каромати он буд ки дил ба нури ҳақи субҳона ва таъолӣ ҳастӣ худро нафй кунад . Он якеро маърифати қолат буд ва ин дигарро ҳолат шавад .

و از مخلوقان کس را قدرت آن نیست که کسی را به خدای رساند. مستدل از ابوطالب عاقل تر نباشد و دلیل از محمد بزرگتر نه. چون جریان حکم ابوطالب بر شقاوت بود دلالت محمد وی را سود نداشت. نخست درجه از استدلال، اعراض است از حق؛ از آن‌چه استدلال کردن تأمل کردن اندر غیر است، و حقیقت معرفت اعراض کردن از غیر است و اندر عادت، وجود جمله مطلوبان به استدلال بود و معرفت وی خلاف عادت است. پس معرفت وی جز دوام حیرت عقل نیست و اقبال عنایت وی به بنده. کسب خلق را اندر آن سبیل نیست و به‌جز انعام و الطاف وی مر بندهٔ وی را دلیل نیست و آن از فتوح قلوب است و از خزاین غیوب؛ که آن‌چه دون وی است بجمله محدث‌اند. پس روا بود که محدث به چون خودی رسد روا نباشد که به آفریدگار خود رسد با وجود وی و آن‌چه اندر تحت کسب وی آید کسب کاسب غالب بود و مکتسب مغلوب بود. پس کرامت نه آن بود که عقل به دلیل فعل، هستی فاعل اثبات کند؛ که کرامت آن بود که دل به نور حق سبحانه و تعالی هستی خود را نفی کند. آن یکی را معرفت قالت بود و این دیگر را حالت شود.

Ва он чаҳ гуруҳеи мари онро май иллат маърифат донанд ва он ақласт , гӯ бингаред то он чаҳ чизаст ки андари дил аз айни маърифат меисбот кунад ва ҳарчӣ май ақл исбот кунад май маърифати нафии он иқтизо кунад ; яъне он чаҳ андари дил ба далолати ақл сӯрат гирад ки худованд онаст вай ба хилоф онаст ва агар ба хилофи он сӯрат гирад ба хилоф онаст . Пас чаҳ маҷол монад ин ҷои мари ақлро то ба истидлоли вай маърифат бошад ? аз он чаҳ ақлу ваҳми вай ҳар ду як ҷинс бошанд ва он ҷо ки ҷинс исбот шуд маърифати нафии гашт . Пас исботи истидлоли ақл , ташбеҳ омаду нафии он таътилу маҷоли он ҷузи андари ин ду асл нест ва ин ҳар ду маърифат наКрет буд ки мушаббаҳау маъаттала муваҳҳид набошанд .

و آن‌چه گروهی مر آن را می علت معرفت دانند و آن عقل است، گو بنگرید تا آن چه چیز است که اندر دل از عین معرفت می اثبات کند و هرچه می عقل اثبات کند می معرفت نفی آن اقتضا کند؛ یعنی آن‌چه اندر دل به دلالت عقل صورت گیرد که خداوند آن است وی به خلاف آن است و اگر به خلاف آن صورت گیرد به خلاف آن است. پس چه مجال ماند این‌جا مر عقل را تا به استدلال وی معرفت باشد؟ از آن‌چه عقل و وهم وی هر دو یک جنس باشند و آن‌جا که جنس اثبات شد معرفت نفی گشت. پس اثبات استدلال عقل، تشبیه آمد و نفی آن تعطیل و مجال آن جز اندر این دو اصل نیست و این هر دو معرفت نکرت بود که مشبهه و معطله موحد نباشند.

Пас чун ақл ба миқдори имкон худ бирафт ва он чаҳ аз он ӯ меомад худ ҳама ӯ буд , дилҳои дӯстонро аз талаб чора набӯд бар даргоҳи аҷз бе олати бёромиднду андари ороми худ беқарор шуданд . Даст ба зории бурданду мари дилҳои худро марҳами ҷустанду роҳашон аз навъи талабу қудрат эшон барисед . Қудрати ҳақи ин ҷои қудрат эшон омад ; яъне аз ӯ бадв роҳ ёфтанд . Аз ранҷи ғайбат бар осуданду андари равзаи инси бёрмиднду андари рӯҳу сарвар муқарар шуданд . Чун ақли дилҳоро ба мурод расида дид , тасарруфи худ пайдо кард . Андар наёфт бозмонд . Чун бозмонд мутаҳайир шуд . Чун мутаҳайир шуд маъзули гашт . Чун маъзули гашт , онгоҳи ҳақи либоси хизмати андари ваии пӯшед ва гуфт : « то бо худ будӣ ба олати тасарруфи худ маҳҷӯб будӣ . Чун олот фонӣ шуд бимонадӣ . Чун бимонадӣ брсидӣ . » пас дилро насиб қурбат омаду ақлро хизмату маърифати худ ба таъриф буд . Пас худованди ъзи вҷли бандаро ба таърифу търФи худ шносокрд то вайро бадв бишнохт . Шинохтанӣ на ки мавсули олат буд . Шинохтанӣ ки вуҷӯди вай дар он орият буд то ба ҳамаи вуҷӯди орифро анонит хиёнат омад . То зикраш бенисён буду рӯзгораш бетақсиру маърифати ваии ҳол буд на мақол .

پس چون عقل به مقدار امکان خود برفت و آن‌چه از آنِ او می‌آمد خود همه او بود، دل‌های دوستان را از طلب چاره نبود بر درگاه عجز بی آلت بیارامیدند و اندر آرام خود بی قرار شدند. دست به زاری بردند و مر دل‌های خود را مرهم جستند و راهشان از نوع طلب و قدرت ایشان برسید. قدرت حق این‌جا قدرت ایشان آمد؛ یعنی از او بدو راه یافتند. از رنج غیبت بر آسودند و اندر روضهٔ انس بیارمیدند و اندر رَوْح و سرور مقرر شدند. چون عقل دل‌ها را به مراد رسیده دید، تصرف خود پیدا کرد. اندر نیافت بازماند. چون بازماند متحیر شد. چون متحیر شد معزول گشت. چون معزول گشت، آنگاه حق لباس خدمت اندر وی پوشید و گفت: «تا با خود بودی به آلت تصرف خود محجوب بودی. چون آلات فانی شد بماندی. چون بماندی برسیدی.» پس دل را نصیب قربت آمد و عقل را خدمت و معرفت خود به تعریف بود. پس خداوند عزّ وجل بنده را به تعریف و تعرف خود شناساکرد تا وی را بدو بشناخت. شناختنی نه که موصول آلت بود. شناختنی که وجود وی در آن عاریت بود تا به همه وجود عارف را انانیت خیانت آمد. تا ذکرش بی نسیان بود و روزگارش بی تقصیر و معرفت وی حال بود نه مقال.

Ва низ гуруҳе гуфтаанд ки : « маърифат илҳомӣаст . » ва он низ маҳоласт ; аз он чаҳ маърифатро бурҳони ботил ва ҳақасту аҳли илҳомро бар хатоу савоб бурҳон набошад ; аз он чаҳ яке гуяд ки : « ба ман илҳомаст ки худованди таъолии андар макон нест . » ва яке гуяд : « марои илҳом чунонаст ки варо маконаст . » ломҳолаҳи андари ду даъвии мутазоди ҳақ ба наздик яке бошад ва ҳар ду ба илҳом медаъвӣ кунанду ломҳолаҳи мумайизӣ бибояд то фарқ кунад миёни сидқу кизби ин ду муддаӣ . Онгоҳ ба далел дониста бошаду ҳукми илҳоми ботил буд ва ин қавл броҳмаҳасту илҳомён .

و نیز گروهی گفته‌اند که: «معرفت الهامی است.» و آن نیز محال است؛ از آن‌چه معرفت را برهان باطل و حق است و اهل الهام را بر خطا و صواب برهان نباشد؛ از آن‌چه یکی گوید که: «به من الهام است که خداوند تعالی اندر مکان نیست.» و یکی گوید: «مرا الهام چنان است که ورا مکان است.» لامحاله اندر دو دعوی متضاد حق به نزدیک یکی باشد و هر دو به الهام می دعوی کنند و لامحاله ممیزی بباید تا فرق کند میان صدق و کذب این دو مدعی. آنگاه به دلیل دانسته باشد و حکم الهام باطل بود و این قول براهمه است و الهامیان.

Ва андар замона дидам ки қавмии андари ин ғулувӣ бисёр кунанду нисбати рӯзгори худ ба тариқи порсо мардон доранду ҷумла бар залолатанду қавлашони мухолиф ҳама уқалост аз аҳли кФрўи ислом ; аз он чаҳ даҳ муддаӣ ба илҳом ба даҳ қавли мутаноқиз медаъвӣ кунанд андари як ҳукм , ҳамаи ботил буд ва ҳеҷ кас бар ҳақ набошанд .

و اندر زمانه دیدم که قومی اندر این غلوی بسیار کنند و نسبت روزگار خود به طریق پارسا مردان دارند و جمله بر ضلالت‌اند و قولشان مخالف همه عقلاست از اهل کفرو اسلام؛ از آن‌چه ده مدعی به الهام به ده قول متناقض می دعوی کنند اندر یک حکم، همه باطل بود و هیچ کس بر حق نباشند.

Ва агар гуяд гӯяндае ки : « он чаҳ хилоф шаръаст он илҳом набошад . » гӯйем ки : ту андари асли худ мхтӣу ғалатӣ ; ки чун шариъатро май ба қиёси илҳом ба худгирӣу гӯйӣ ки саботи ин илҳом бидонаст . Пас маърифати шаръӣу набавӣу ҳидоятӣ буд на илҳомӣу ҳукми илҳоми андари маърифат ба ҳамаи вуҷӯҳ ботиласт .

و اگر گوید گوینده‌ای که: «آن‌چه خلاف شرع است آن الهام نباشد.» گوییم که: تو اندر اصل خود مخطی و غلطی؛ که چون شریعت را می به قیاس الهام به خود گیری و گویی که ثبات این الهام بدان است. پس معرفت شرعی و نبوی و هدایتی بود نه الهامی و حکم الهام اندر معرفت به همه وجوه باطل است.

Ва гуруҳе дигар гуфтаанд ки : « маърифати худованди таъолӣ зарурӣаст . » ва ин низ маҳоласт ; аз он ки андар ҳар чизе ки илм банда бидон зарурат буд бояд то оқилони андари он муштарак бошанд вчўн мебайнем ки гуруҳе аз оқилони бадви ҷҳд ва инкор кунанду ташбеҳу таътил мераво доранд , дуруст шуд ки зарурӣ нест ва низ агар маърифати худованди таъолии зарурӣ будӣ , бидон таклиф наомадӣ ; аз он чаҳ маҳол буд таклиф ба маърифати чизе ки илм бидон зарурат буд ; чунон ки бар маърифати худ ва он осмону замину рӯзу шабу олому лаззот ва амсолиҳим ки оқили худро андари ҳоли вуҷӯди он ба шаки натавонади андохт ; ки андари он изтирорӣ буд ва агар хоҳад ки нашносад натавонад ки нашносад . Аммо гуруҳе аз мутасаввифа ки андари сиҳҳати яқини худ нигоҳ карданд гуфтанд ки : « мо вайро ба зарурат шиносем ; аз он чаҳ андари дили ҳеҷ шак наёфтанд , яқинро зарурат , номзад он карданд . Андари маънӣ мсибанд аммо андари иборат мхтӣанд ; ки андари илми зарурати мари саҳеҳро тахсӣс раво набошад , ки ҳамаи уқало яксон бошанд ва низ зарурати илмӣ буд ки андари дили эҳё бесабабӣ падед ояду илм ба худованду маърифати вай сабабӣаст .

و گروهی دیگر گفته‌اند که: «معرفت خداوند تعالی ضروری است.» و این نیز محال است؛ از آن که اندر هر چیزی که علم بنده بدان ضرورت بود باید تا عاقلان اندر آن مشترک باشند وچون می‌بینیم که گروهی از عاقلان بدو جحد و انکار کنند و تشبیه و تعطیل می روا دارند، درست شد که ضروری نیست و نیز اگر معرفت خداوند تعالی ضروری بودی، بدان تکلیف نیامدی؛ از آن‌چه محال بود تکلیف به معرفت چیزی که علم بدان ضرورت بود؛ چنان‌که بر معرفت خود و آنِ آسمان و زمین و روز و شب و آلام و لذات و امثالهم که عاقل خود را اندر حال وجود آن به شک نتواند انداخت؛ که اندر آن اضطراری بود و اگر خواهد که نشناسد نتواند که نشناسد. اما گروهی از متصوّفه که اندر صحت یقین خود نگاه کردند گفتند که: «ما وی را به‌ضرورت شناسیم؛ از آن‌چه اندر دل هیچ شک نیافتند، یقین را ضرورت، نامزد آن کردند. اندر معنی مُصیب‌اند اما اندر عبارت مُخطی‌اند؛ که اندر علم ضرورت مر صحیح را تخصیص روا نباشد، که همه عقلا یکسان باشند و نیز ضرورت علمی بود که اندر دل احیا بی سببی پدید آید و علم به خداوند و معرفت وی سببی است.

Аммо устоди Абӯалии дқоқу шайхи Абусаҳли падари ин саҳл ки раису эмоми ншобўр буд раҳмаи аллоҳи алайҳим , бар онанд ки ибтидои маърифат истидлоласту интиҳо зарурат шавад , ҳамчунон ки илм ба тоъатҳо ки ибтидо мктсб бошаду интиҳо зарурат шавад ба як қавли аҳли суннат ва гӯйанд : « набинӣ ки андари биҳишти илм ба худованд зарурат шавад , ва чун раво бошад ки он ҷои зарурат буд раво бошад ки ин ҷо низ зарурат гардад ва низ ин ҷои пайғамбарони алайҳими ассаломи андари он ҳол ки калом вай мешунӯданд бе воситаи вайро ба зарурат мешинохтанд ва ё Фристаҳ эй ки ваҳй май гузорад ҳамчунон ва монанди ин . »

اما استاد ابوعلی دقاق و شیخ ابوسهل پدر این سهل که رئیس و امام نشابور بود رحمة اللّه علیهم، بر آن‌اند که ابتدا معرفت استدلال است و انتها ضرورت شود، همچنان که علم به طاعت‌ها که ابتدا مکتسب باشد و انتها ضرورت شود به یک قول اهل سنت و گویند: «نبینی که اندر بهشت علم به خداوند ضرورت شود، و چون روا باشد که آن‌جا ضرورت بود روا باشد که این‌جا نیز ضرورت گردد و نیز این‌جا پیغمبران علیهم السّلام اندر آن حال که کلام وی می‌شنودند بی واسطه وی را به‌ضرورت می‌شناختند و یا فریسته‌ای که وحی می‌گزارد همچنان و مانند این.»

Гӯйем : биҳиштёни андари биҳишти вайро бзрўрт шиносанд ; аз он чаҳ биҳишти дор таклиф нест ва низ пайғамбарони алайҳими ассаломи мأмўн алъоқбаҳ бошанд ва аз қтиъти эмин ва он ки ӯро бзрўрти шинохт низ вайро хавф қтиът набошад воямону маърифатро фазл бидонаст ки ғайбӣаст чун Айнӣ гардад , имон хабар гардаду ихтиёри андари айн он бархезаду усӯли шаръ музтариб шаваду ҳукми радат ботил гардаду такфири балъаму брсисоу Иблис дуруст наёяд ки эшон ботФоқ ориф буданд ба худои ъзу ҷл ; чунон ки аз Иблиси моро хабар дод аз ҳоли тарду рҷми вай : « Фбъзтки лأғўинҳми أҷмъин ( ۸۲/с ) » ; ва ба ҳақиқат « Фбъзтк »у сухани гуфтану ҷавоби шунидани тақозоӣ маърифат кунаду ориф то ориф буд аз қтиът эмин бошаду қтиът ба заволи маърифат ҳосил ояду заволи илми заруратӣ сӯрат нагирад .

گوییم: بهشتیان اندر بهشت وی را بضرورت شناسند؛ از آن‌چه بهشت دار تکلیف نیست و نیز پیغمبران علیهم السّلام مأمون العاقبه باشند و از قطیعت ایمن و آن که او را بضرورت شناخت نیز وی را خوف قطیعت نباشد وایمان و معرفت را فضل بدان است که غیبی است چون عینی گردد، ایمان خبر گردد و اختیار اندر عین آن برخیزد و اصول شرع مضطرب شود و حکم رِدَّت باطل گردد و تکفیر بلعم و برصیصا و ابلیس درست نیاید که ایشان باتفاق عارف بودند به خدای عزّ و جلّ؛ چنان‌که از ابلیس ما را خبر داد از حال طرد و رجم وی: «فبِعِزَّتِک لَأُغْوِینَّهم أجمَعین (۸۲/ص)»؛ و به‌حقیقت «فبعزّتک» و سخن گفتن و جواب شنیدن تقاضای معرفت کند و عارف تا عارف بود از قطیعت ایمن باشد و قطیعت به زوال معرفت حاصل آید و زوال علم ضرورتی صورت نگیرد.

Ва ин масъалае пар офатаст андари миёни халқу шарт онаст ки ин миқдори бадоне то аз офат руста бошӣ ; ки илми бандау маърифати вай ба худованди таъолии ҷуз ба эълому ҳидояти азалӣ вай нест ва раво бошад ки яқини бандагони андари маърифати гоҳ зиёдат шаваду гоҳи нуқсон аммо асли маърифати зиёдат ва нуқсон нашавад ; ки зёдтши нуқсон буду нуқсони ҳам нуқсон .

و این مسأله‌ای پر آفت است اندر میان خلق و شرط آن است که این مقدار بدانی تا از آفت رسته باشی؛ که علم بنده و معرفت وی به خداوند تعالی جز به اعلام و هدایت ازلی وی نیست و روا باشد که یقین بندگان اندر معرفت گاه زیادت شود و گاه نقصان اما اصل معرفت زیادت و نقصان نشود؛ که زیادتش نقصان بود و نقصان هم نقصان.

Ва ба шинохти худованд тақлид нишоед карду вайро ба сифоти камол бояд шинохт ва он ҷуз ба ҳасани риояту сиҳҳати анояти ҳақи таъолӣ рост наёяду далоили въқўли бҷмлаҳи малик вайанду андари таҳти тасарруфи вай . Хоҳад феълиро аз афъоли худ далел яке кунаду вайро ба худ роҳи намояд ва хоҳад ҳамон феълро ҳиҷоб вай гирданд то ҳам бидон феъл аз ваии бозмонд ; чунон ки исои алайҳи ассаломи далели гашти қавмиро ба маърифату қавмиро ҳиҷоб омад аз маърифат ; то гуруҳе гуфтанд : « ин банда худоӣаст ъзи вҷл » ; ва гуруҳе гуфтанд : « писар худоӣаст , ъзи вҷл . »у буту моҳу офтоб ҳамчунон , гуруҳеро ба ҳақ далел шуду гуруҳе ҳам бидон бозмонданад ва агар далели иллати маърифат будӣ боистӣ то ҳар ки мустадал будӣ ориф будӣ ва ин мкобраҳ аён бошад .

و به شناخت خداوند تقلید نشاید کرد و وی را به صفات کمال باید شناخت و آن جز به حسن رعایت و صحت عنایت حق تعالی راست نیاید و دلایل وعقول بجمله ملک وی‌اند و اندر تحت تصرف وی. خواهد فعلی را از افعال خود دلیل یکی کند و وی را به خود راه نماید و خواهد همان فعل را حجاب وی گرداند تا هم بدان فعل از وی بازماند؛ چنان‌که عیسی علیه السّلام دلیل گشت قومی را به معرفت و قومی را حجاب آمد از معرفت؛ تا گروهی گفتند: «این بندهٔ خدای است عزّ وجل»؛ و گروهی گفتند: «پسر خدای است، عزّ وجل.» و بت و ماه و آفتاب همچنان، گروهی را به حق دلیل شد و گروهی هم بدان بازماندند و اگر دلیل علت معرفت بودی بایستی تا هر که مستدل بودی عارف بودی و این مکابرهٔ عیان باشد.

Пас худованди таъолии якеро баргузинаду вайро роҳбар худ гирданд то ба сабаб ӯ бадв расанд ва ӯро бидонанд . Пас далели вайро сабаб омад на иллату сабабӣ аз сабабии аввалӣ тар набошад андари ҳақи мусаббиби мари мусаббибро .

پس خداوند تعالی یکی را برگزیند و وی را راهبر خود گرداند تا به سبب او بدو رسند و او را بدانند. پس دلیل وی را سبب آمد نه علت و سببی از سببی اولی‌تر نباشد اندر حق مسبب مر مسبب را.

Лъмрии исботи сабаби мари орифонро андари маърифат зуннор бошаду илтифот ба ғайри маърӯф , ширк ; « ман излли аллоҳи Флои ҳодии ?ла ( ۱۸۶/олأъроФ ) . » чун андари лавҳи маҳфӯз , ло , бали андари муроду маълуми ҳақ , касеро насиби шақоват буд далелу истидлол чигуна ҳодӣ вай гардад ? « ман алтФти илои алоғёри ФмърФтаҳи зуннор . » он ки андари қаҳри худованди муталошӣ ва мустағриқаст , чигуна вайро бидӯни ҳақи чизе гиребон гирад ?

لَعَمری اثبات سبب مر عارفان را اندر معرفت زنار باشد و التفات به غیر معروف، شرک؛ «مَنْ یُضْلِلِ اللّهُ فلا هادیَ لَه (۱۸۶/الأعراف).» چون اندر لوح محفوظ، لا، بل اندر مراد و معلوم حق، کسی را نصیب شقاوت بود دلیل و استدلال چگونه هادی وی گردد؟ «مَنِ الْتَفَتَ الی الاغیارِ فمعرفتُه زُنّارٌ.» آن که اندر قهر خداوند متلاشی و مستغرق است، چگونه وی را بدون حق چیزی گریبان گیرد؟

Чун иброҳӣми алайҳи ассалом аз ғор берун омад ба рӯзи ҳеҷ чиз надид вондри рӯзи бештари бурҳон буду аҷоиби зоҳиртар буд ва чун шаб бурун омад , « рои кўкбо ( ۷۶/олأнъом ) . » агар иллати маърифати ваии далел будӣ , далоил ба рӯзи пайдотару аҷоиби он муҳайётар . Пас худованди таъолии чунон ки хоҳад , бидонча хоҳад , бандаро ба худ роҳи намояд ва дар маърифат бар вай бигушоед то дар айни маърифат ба дараҷа Эй бирасад ки айни маърифат ғайр ояду сифату маърифати ваии офат вай гардад ва ба маърифат аз маърӯф маҳҷӯб шавад то ҳақиқати маърифати даъвӣ вай шавад .

چون ابراهیم علیه السّلام از غار بیرون آمد به روز هیچ چیز ندید واندر روز بیشتر برهان بود و عجایب ظاهرتر بود و چون شب برون آمد، «رَای کوکباً (۷۶/الأنعام).» اگر علت معرفت وی دلیل بودی، دلایل به روز پیداتر و عجایب آن مهیاتر. پس خداوند تعالی چنان‌که خواهد، بدانچه خواهد، بنده را به خود راه نماید و درِ معرفت بر وی بگشاید تا در عین معرفت به درجه‌ای برسد که عین معرفت غیر آید و صفت و معرفت وی آفت وی گردد و به معرفت از معروف محجوب شود تا حقیقت معرفت دعوی وی شود.

Ва зўолнўн мисрӣ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « аёки أни ткўни болмърФаҳи мдъё . »

و ذوالنون مصری گوید، رحمة اللّه علیه: «ایّاکَ أن تکونَ بالمعرفةِ مدّعیاً.»

Бар ту бодо ки даъвӣ маърифат накунӣ ; ки андари он ҳалоки шӯй . Таъаллуқ ба маънӣ он кун то наҷоти ёбӣ .

بر تو بادا که دعوی معرفت نکنی؛ که اندر آن هلاک شوی. تعلق به معنی آن کن تا نجات یابی.

Пас ҳарки ба кашфи ҷалоли вай макрам шавад , ҳастӣ ваии вабол вай гардаду сифоти ваии ҷумлаи офатгоҳ вай гардад ва он ки аз он ҳақ буду ҳақ аз он вай , вайро ҳеҷ чиз набошад ки нисбат вай бидон чиз дуруст ояд андари кунин ва оламину ҳақиқати маърифат донистан маликаст мари ҳақро таъолӣу тақаддус ва чун касе кули мамоликро мутасарриф вай донад варо бо халқ чаҳ кор монад то ба худ ё ба халқ маҳҷӯб шавад ?у ҳиҷоб аз ҷаҳл буд чун ҷаҳл фонӣ шуд ҳиҷоби муталошии гашт . Дунёе , ба маърифат , ъқбоиӣ шавад . Валлоҳи аълам .

پس هرکه به کشف جلال وی مکرم شود، هستی وی وبال وی گردد و صفات وی جمله آفتگاه وی گردد و آن که از آنِ حقّ بود و حق از آنِ وی، وی را هیچ چیز نباشد که نسبت وی بدان چیز درست آید اندر کونین و عالمین و حقیقت معرفت دانستن ملک است مر حق را تعالی و تقدس و چون کسی کل ممالک را متصرف وی داند ورا با خلق چه کار ماند تا به خود یا به خلق محجوب شود؟ و حجاب از جهل بود چون جهل فانی شد حجاب متلاشی گشت.دنیایی، به معرفت، عقبایی شود. واللّه اعلم.