Машойихро андари ин маънии румуз бисёраст ва ман ҳусӯли фавойидро баъзе аз ақоўил эшон биорам , ани шоءи аллоҳ , ъзу ҷл .

مشایخ را اندر این معنی رموز بسیار است و من حصول فواید را بعضی از اقاویل ایشان بیارم، ان شاء اللّه، عزّ و جلّ.

Абдуллоҳ муборак гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « алмърФаҳи ани лоттъҷби ман шийъ . »

عبداللّه مبارک گوید، رحمة اللّه علیه: «المعرفةُ انْ لاتتعجَّبَ مِنْ شیءٍ.»

Маърифати он буд ки аз ҳеҷ чизат аҷаб наёяд ; аз он чаҳ аҷаб аз феълӣ ояд ки касе бикунади зиёдат аз мақдӯри худ . Чун ваии таъолӣу тақаддуси қодир бар камоласт орифро ба афъоли ваии таъаҷҷуб маҳол бошад ва агар аҷаб сӯрат гирадӣ он ҷо боядӣ ки муштии хокро бидон дараҷаи расонид ки маҳали фармони ваии гашту қатраи хӯнро бидон мартабат ки ҳадиси дӯстӣу маърифат вай кунаду толиби руят вай шаваду қасди қурбату васлат вай кунад .

معرفت آن بود که از هیچ چیزت عجب نیاید؛ از آن‌چه عجب از فعلی آید که کسی بکند زیادت از مقدور خود. چون وی تعالی و تقدس قادر بر کمال است عارف را به افعال وی تعجب محال باشد و اگر عجب صورت گیردی آن‌جا بایدی که مشتی خاک را بدان درجه رسانید که محل فرمان وی گشت و قطرهٔ خون را بدان مرتبت که حدیث دوستی و معرفت وی کند و طالب رؤیت وی شود و قصد قربت و وُصلت وی کند.

Зўолнўн мисрӣ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « ҳқиқаҳи алмърФаҳи итилоъ алҳақ алии алأсрори бмўослаҳи лтоӣФи алأнўор . »

ذوالنون مصری گوید، رحمة اللّه علیه: «حقیقةُ المعرفةِ اطَّلاعُ الحقِّ عَلی الأسرارِ بمُواصَلةِ لَطائفِ الأنوارِ.»

Ҳақиқати маърифати итилоъ ҳақаст бар асрор бидонча латоифи анвор маърифат бидон пайвандад ; яъне то ҳақи таъолӣ ба анояти худ дили бандаро ба нури худ нёроид ва аз ҷумлаи офатҳо бнздоид ; чунон ки мавҷӯдоту мусбатотро андари дилаш ба миқдори хардалае вазн намонад , мушоҳидоти асрори ботину зоҳири вайро ғалаба накунад ва чун ин бикунади мғоибаҳи ҷумла мушоҳида гардад .

حقیقت معرفت اطلاع حق است بر اسرار بدانچه لطایف انوار معرفت بدان پیوندد؛ یعنی تا حق تعالی به عنایت خود دل بنده را به نور خود نیاراید و از جملهٔ آفت‌ها بنزداید؛ چنان‌که موجودات و مُثْبتات را اندر دلش به مقدار خَرْدَله‌ای وزن نماند، مشاهدات اسرار باطن و ظاهر وی را غلبه نکند و چون این بکند مغایبه جمله مشاهده گردد.

Ва шблӣ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « алмърФаҳи давоми алҳираҳ . »

و شبلی گوید، رحمة اللّه علیه: «المَعْرِفَةُ دَوامُ الحَیْرَةِ.»

Ва ҳайрат бар ду гӯнааст : яке андар ҳастӣ вдигри андари чигунагӣ . Ҳайрат андар ҳастӣ , ширк бошаду кФрўи андари чигунагӣ , маърифат ; зеро ки андар ҳастӣ ваии орифро шак сӯрат нагираду андари чигунагии ваии ақлро маҷол набошад . Монад ин ҷои яқинӣ дар вуҷӯди ҳақу ҳайратӣ дар кайфияти вай ва аз он буд ки гуфт : « ё далели алмтҳирини заданеи тҳиро . » нахусти маърифати вуҷӯди камоли авсоф исбот кард ва бидонаст ки ваии мақсӯд халқасту истиҷобаткунанда даъвоати эшону мутаҳайиронро таҳайюр ба ҷуз вай нест , онгоҳи зиёдати ҳайрати хост ва донист ки андари матлӯби ақлро ҳайрату саргардонии ширку вақфат буд ва ин маънии сахт латифаст .

و حیرت بر دو گونه است: یکی اندر هستی ودیگر اندر چگونگی. حیرت اندر هستی، شرک باشد و کفرو اندر چگونگی، معرفت؛ زیرا که اندر هستی وی عارف را شک صورت نگیرد و اندر چگونگی وی عقل را مجال نباشد. ماند این‌جا یقینی در وجود حق و حیرتی در کیفیت وی و از آن بود که گفت: «یا دلیلَ المتحیّرینَ زِدْنی تحیّراً.» نخست معرفت وجود کمال اوصاف اثبات کرد و بدانست که وی مقصود خلق است و استجابت کنندهٔ دعوات ایشان و متحیران را تحیر به جز وی نیست، آنگاه زیادت حیرت خواست و دانست که اندر مطلوب عقل را حیرت و سرگردانی شرک و وَقْفَت بود و این معنی سخت لطیف است.

Ва эҳтимол кунад ки маърифат ҳастӣ баҳақи таҳайюр ба ҳастӣ худ тақозо кунад ; аз он ки банда чун худовандро бишнохт , кули худро дарбанди қаҳр вай бинад . Чун вуҷӯду адамаши бадв буд ва аз ӯу сукӯнату ҳаракат ба қудрат ӯ , мутаҳайир шавад ки : « чун кули маро бақо бадваст , ман худ кистаму брчистм ? » ва аз ин буд ки пайғамбар гуфт , алайҳи ассалом : « ман урф нафса Фқди урфи раба . » ҳаркии худро бишносад ба фанои ҳақро таъолӣ аллоҳ бишносад ба бақо ва аз фанои ақду сифати ботил буд ва чун айни чизе мъқўд набошад , андари маърифати вай ба ҷузи таҳайюр мумкин нашавад .

و احتمال کند که معرفت هستی بحق تحیر به هستی خود تقاضا کند؛ از آن که بنده چون خداوند را بشناخت، کل خود را دربند قهر وی بیند. چون وجود و عدمش بدو بود و از او و سکونت و حرکت به قدرت او، متحیر شود که: «چون کل مرا بقا بدوست، من خود کیستم و برچیستم؟» و از این بود که پیغمبر گفت، علیه السّلام: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ.» هرکه خود را بشناسد به فنا حق را تعالی اللّه بشناسد به بقا و از فنا عقد و صفت باطل بود و چون عین چیزی معقود نباشد، اندر معرفت وی به‌جز تحیر ممکن نشود.

Ва Абуязид гуфт , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « алмърФаҳи أни търФи أни ҳаракоти алхлқу скнотҳми биллоҳ . »

و ابویزید گفت، رحمة اللّه علیه: «المعرفةُ أنْ تَعْرِفَ أنَّ حرکاتِ الخلقِ و سَکِناتِهم باللّهِ.»

Маърифат онаст ки бадоне ки ҳаракоти халқу сукӯнашон ба ҳақаст , ва ҳеҷ касро бе изни ваии андари малики вай тасарруф нест айни бадв айнасту асари бадви асар . Сифати бадви сифат . Мутаҳаррики бадви мутаҳаррику сокини бадви сокин . То андари бенят иститоати нёФринду андари дили иродат , бандаи ҳеҷ феъл натавонад карду феъли банда бар муҷозасту феъли ҳақ бар ҳақиқат .

معرفت آن است که بدانی که حرکات خلق و سکونشان به حق است، و هیچ کس را بی اذن وی اندر ملک وی تصرف نیست عین بدو عین است و اثر بدو اثر. صفت بدو صفت. متحرک بدو متحرک و ساکن بدو ساکن. تا اندر بِنْیت استطاعت نیافریند و اندر دل ارادت، بنده هیچ فعل نتواند کرد و فعل بنده بر مجاز است و فعل حق بر حقیقت.

Ва Муҳамади бен восеъ гуяд дар сифати ориф , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « ман арафаи қул каломау доми таҳайюра . »

و محمد بن واسع گوید در صفت عارف، رحمة اللّه علیه: «مَنْ عَرَفَهُ قَلَّ کَلامُهُ و دامَ تَحَیُّرُه.»

Он ки бишнохт суханаш андакасту ҳайраташи мудом ; аз он ки иборат аз чизе тавон кард ки андари таҳт иборат гунҷаду андари усӯли иборотро ҳаддӣ буд ва чун маъбар маҳдӯд набошад ки асоси иборат бар он ниҳанд , иборати маъбар чигуна сабот ёбад ? ва чун мақсӯди андар иборат наёяду бандаро аз вай чора набошад ба ҷузи ҳайрати доими варо чаҳ чора бошад ?

آن که بشناخت سخنش اندک است و حیرتش مدام؛ از آن که عبارت از چیزی توان کرد که اندر تحت عبارت گنجد و اندر اصول عبارات را حدی بود و چون معبَّر محدود نباشد که اساس عبارت بر آن نهند، عبارت معبِّر چگونه ثبات یابد؟ و چون مقصود اندر عبارت نیاید و بنده را از وی چاره نباشد به‌جز حیرت دایم ورا چه چاره باشد؟

Шблӣ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « ҳқиқаҳи алмърФаҳи алъҷзи ани алмърФаҳ . »

شبلی گوید، رحمة اللّه علیه: «حَقیقَةُ الْمَعْرِفَةِ الْعَجْزُ عَنِ الْمَعْرِفَةِ.»

Ҳақиқати маърифат аҷзаст аз маърифат ; ки аз ҳақиқат бар бандаи ҷузи аҷзи андари он нишон накунад ва раво бошад ки бандаро андари идроки он ба худ даъвӣ бештар набошад ; аз он чаҳ аҷзи варои талаб буд ва то толиби андролту сифати худ қоимаст , исми аҷз бар вай дуруст набошад ва чун ин олат ва авсоф бирасад онгоҳи фано буд на аҷз .

حقیقت معرفت عجز است از معرفت؛ که از حقیقت بر بنده جز عجز اندر آن نشان نکند و روا باشد که بنده را اندر ادراک آن به خود دعوی بیشتر نباشد؛ از آن‌چه عجز ورا طلب بود و تا طالب اندرآلت و صفت خود قایم است، اسم عجز بر وی درست نباشد و چون این آلت و اوصاف برسد آنگاه فنا بود نه عجز.

Ва гуруҳеи муддаӣони андари ҳоли исботи сифати одамияту бақои таклиф ба сиҳҳати хитобу қиёми ҳуҷҷати худованд бар эшон , гӯйанд ки : « маърифати аҷз буд ва мо оҷизи шудем ва аз ҳамаи бозмонд . » ва ин залолату хусрон буд .

و گروهی مدعیان اندر حال اثبات صفت آدمیت و بقای تکلیف به صحت خطاب و قیام حجت خداوند بر ایشان، گویند که: «معرفت عجز بود و ما عاجز شدیم و از همه بازماند.» و این ضلالت و خسران بود.

Гӯйем ки : андари талаб чаҳ чизи оҷизи шадид ? ва ин аҷзро ду нишон буд , ва ҳар ду бо шумо нест : яке нишон , фанои олати талаби вдигрии изҳори таҷаллӣ . Он ҷо ки фанои олат буд иборат муталошӣ шавад ки азъҷз иборат кунад ; ки иборат аз аҷз аҷз набошад ва он ҷо ки изҳори таҷаллӣ буд , нишон напазираду тмииз сӯрат набандад то оҷиз надонад ки ӯ оҷизаст ё он чаҳ вай бидон мансӯбаст онро аҷз хонанд ; аз он чаҳ аҷзи ғайр буду исботи маърифати ғайр маърифат набошад ва то ғайрро андари дил ҷойаст ва то орифро аз ғайри иборат , ҳануз ориф ориф набошад .

گوییم که: اندر طلب چه چیز عاجز شدید؟ و این عجز را دو نشان بود، و هر دو با شما نیست: یکی نشان، فنایِ آلت طلب ودیگری اظهار تجلی. آن‌جا که فنای آلت بود عبارت متلاشی شود که ازعجز عبارت کند؛ که عبارت از عجز عجز نباشد و آن‌جا که اظهار تجلی بود، نشان نپذیرد و تمییز صورت نبندد تا عاجز نداند که او عاجز است یا آن‌چه وی بدان منسوب است آن را عجز خوانند؛ از آن‌چه عجز غیر بود و اثباتِ معرفتِ غیر معرفت نباشد و تا غیر را اندر دل جای است و تا عارف را از غیر عبارت، هنوز عارف عارف نباشد.

Ва абўҳФс ҳаддод гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « мнзи урфати аллоҳи модхли фии қалбии ҳақу лоботл . »

و ابوحفص حداد گوید، رحمة اللّه علیه: «مُنْذُ عَرَفْتُ اللّهَ مادَخَلَ فی قَلْبی حقٌّ وَ لاباطِلٌ.»

То бишнохтаам худовандро таъолӣу тақаддус андар наёмадааст ба дили ман андешаи ҳақу ботил ; аз он чаҳ чун халқро кому ҳўӣ буд ба дил боз гардад то дили варо ба нафас далолат кунад ки он маҳал ботиласт ва чун ъзӣ бар давом ёбад ҳам ба дил боз гардад то дили вайро ба рӯҳ далолат кунад ; ки он манбаи ҳақ ва ҳақиқатаст . Чун дили ғайр буд руҷӯъ ориф бидон наКрет омад . Пас ҳамаи халқи талаби бурҳони маърифат аз дил карданду талаби кому ҳўӣ низ аз он . Мари эшонро ком набӯд , ки аз дили ботил талабиданаду ҷуз бо ҳақи ором на то ҳақ аз дил талабиданад . Чун нишон бурҳон боист руҷӯъ бо ҳақ карданд фарқи миёни бандае ки руҷӯъ ӯ ба дил буд ва аз он бандае ки руҷӯъ ӯ ба ҳақ буд инаст .

تا بشناخته‌‌ام خداوند را تعالی و تقدس اندر نیامده است به دل من اندیشهٔ حق و باطل؛ از آن‌چه چون خلق را کام و هوی بود به دل باز گردد تا دل ورا به نفس دلالت کند که آن محل باطل است و چون عزی بر دوام یابد هم به دل باز گردد تا دل وی را به روح دلالت کند؛ که آن منبع حق و حقیقت است. چون دل غیر بود رجوع عارف بدان نکرت آمد. پس همه خلق طلب برهان معرفت از دل کردند و طلب کام و هوی نیز از آن. مر ایشان را کام نبود، که از دل باطل طلبیدند و جز با حق آرام نه تا حق از دل طلبیدند. چون نشان برهان بایست رجوع با حق کردند فرق میان بنده‌ای که رجوع او به دل بود و از آنِ بنده‌ای که رجوع او به حق بود این است.

Ва Абубакр воситӣ гуяд , раҳмаи аллоҳи алайҳ : « ман урфи аллоҳи анқтъ , бали хирси вонқмъ . »у қол алнабӣ , алайҳи ассалом : « лоأҳсии сноءи алейк . »

و ابوبکر واسطی گوید، رحمة اللّه علیه: «مَن عَرَفَ اللّهَ انْقَطَعَ، بَلْ خَرَسَ وانْقَمَعَ.» و قال النبیُّ، علیه السّلام: «لاأحصی ثناءً علیک.»

Он ки худовандро бишнохт аз ҳама чизҳо бибаред балки аз иборати ҳамаи чизҳо гунг шуд ва аз авсофи худ фонии гашт ; чунон ки пайғамбар гуфт алайҳи ассалом , то андари ғайбат буд аФсҳи арабу аҷами вай буд , чунаш аз ғайбат ба ҳазрат бурданд гуфт : « забони марои имкони камоли саноӣ ту нест , чаҳ гӯям ? аз гуфт бе гуфт шудам , аз ҳол бе ҳоли гаштам , ту онӣ ки туе , гуфтори ман ба ман бошад ё ба ту ? агар ба худ гӯям ба гуфт худ маҳҷӯб бошам ва агар ба ту гӯям ба касби худ андари таҳқиқи қрбтт маъюб бошам . Пас нагӯям . » фармон омад ки : « агар ту нагӯйӣ , ё Муҳамад , мо бгўӣими лъмрки إзои скти ани сноӣии Фолкли мнки сноӣӣ . Чун худро аз аҳли саноӣ мо ндонӣ , мо ҳамаи аҷзои оламро нойиб ту гардонидем , то саноӣ мо гӯйанду ҳавола ба ту кунанд . »у биллоҳи алтўФиқу ҳсбнои аллоҳу нъми алрФиқ .

آن که خداوند را بشناخت از همه چیزها ببرید بلکه از عبارت همه چیزها گنگ شد و از اوصاف خود فانی گشت؛ چنان‌که پیغمبر گفت علیه السّلام، تا اندر غیبت بود افصح عرب و عجم وی بود، چونش از غیبت به حضرت بردند گفت: «زبان مرا امکان کمال ثنای تو نیست، چه گویم؟ از گفت بی گفت شدم، از حال بی حال گشتم، تو آنی که تویی، گفتار من به من باشد یا به تو؟ اگر به خود گویم به گفت خود محجوب باشم و اگر به تو گویم به کسب خود اندر تحقیق قربتت معیوب باشم. پس نگویم.» فرمان آمد که: «اگر تو نگویی، یا محمد، ما بگوئیم لَعَمْرُکَ إذا سکَتَّ عَنْ ثنائی فالکُلُّ منکَ ثَنائی. چون خود را از اهل ثنای ما ندانی، ما همه اجزای عالم را نایب تو گردانیدیم، تا ثنای ما گویند و حواله به تو کنند.» و باللّه التّوفیقُ و حسبُنَا اللّهُ و نِعْمَ الرَّفیقُ.